Boşanmada Şirket Değeri Nasıl Hesaplanır? Bilirkişi ve Değerleme Yöntemleri

Değerlemenin hukuki çerçevesi: TMK m.225, 228, 232 ve 235

Şirket değerlemesinde iki tarih kuralı her şeyin temelidir. TMK m.225/2 uyarınca boşanmada mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer ve TMK m.228/1 uyarınca mallar bu andaki durumlarına göre ayrılır; şirketteki pay oranı, aktif ve pasif yapısı bu tarihteki hâliyle alınır. TMK m.232 uyarınca tasfiyede mallar sürüm değerleriyle, TMK m.235/1 uyarınca da tasfiye anındaki değerleriyle hesaba katılır; Yargıtay uygulamasında tasfiye tarihi karar tarihidir ve karara en yakın tarihteki sürüm değeri belirlenir. Dava uzadıkça değerleme güncellenir. Evlilikten önce kurulmuş veya miras ya da bağışla gelen pay kişisel mal olsa bile TMK m.219/2-4 uyarınca evlilik içinde elde edilen kâr payları edinilmiş maldır; şirkette dağıtılmayıp bırakılan kârların ve değer artışının nitelendirilmesi ise bilirkişi raporundaki kaynak ayrıştırmasıyla dosya bazında çözülür.

Sıkça sorulan “şirkete hiç emeğim geçmedi, hak iddia edebilir miyim?” sorusunun cevabı evettir: edinilmiş mallara katılma rejiminde katılma alacağı katkıya değil, malın evlilik içinde edinilmiş olmasına dayanır. Şirketin kuruluşuna veya büyümesine para ya da emekle katkı yapılmışsa TMK m.227 uyarınca ayrıca değer artış payı istenebilir. Değerleme sonucu hâkimi kendiliğinden bağlamaz; HMK m.282 uyarınca hâkim bilirkişinin oy ve görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir. Bu nedenle raporun gerekçesi ve dayandığı veriler denetlenebilir olmalıdır.

Değerleme yöntemleri ve Yargıtay’ın aradığı unsurlar

Bilirkişiler şirketin yapısına göre bir veya birden fazla yöntemi birlikte kullanır. Net aktif yönteminde şirketin varlıkları defter değeriyle değil güncel piyasa değeriyle alınır ve borçlar düşülerek düzeltilmiş özvarlık bulunur; taşınmaz ve makine parkı ağırlıklı şirketlerde temel yaklaşımdır. İndirgenmiş nakit akışı yönteminde şirketin gelecekte üreteceği nakit akışları, riski ve sermaye maliyetini yansıtan bir oranla bugünkü değere indirgenir; kazanç gücü yüksek, sürekliliği olan hizmet ve teknoloji şirketlerinde öne çıkar. Emsal yönteminde benzer ölçek ve sektördeki şirket işlemlerinin veya borsa verilerinin çarpanlarıyla kıyas yapılır. Şahıs işletmelerinde işletmenin bütünü, sermaye şirketlerinde ise şirket değerinin eşin pay oranına düşen kısmı esas alınır.

Yargıtay 8. Hukuk Dairesi kararlarında yalnızca öz sermaye değerinin ve dava tarihinden sonraki öz varlıkların dikkate alınarak hesap yapılması doğru bulunmamış; şirketin mal rejiminin sona erdiği andaki durumu, o tarihteki ekonominin genel gidişatı ile şirketin faaliyet gösterdiği sektörün konumu ve büyüklüğünü esas alan kapsamlı bir değerleme aranmıştır. Vergi mevzuatına göre hazırlanan mizana dayalı bilanço değerlerinin tek başına esas alınması da eleştirilmiştir. Bu nedenle raporda şirketin sektörü, satış hacmi, kazanç ve kâr payı geçmişi, marka ve maddi olmayan varlıkları, büyüme potansiyeli, borç yapısı ve piyasa koşulları birlikte değerlendirilmeli; hangi yöntemin neden seçildiği, varsayımlar ve iskonto oranı açıkça gerekçelendirilmelidir. Salt defter değeri üzerinden yapılan değerleme hem çok düşük hem çok yüksek sonuç verebilir ve her iki taraf için itiraz zemini oluşturur.

Bilirkişinin sınırı ve raporun denetimi: HMK m.266, 279, 281 ve 282

HMK m.266 uyarınca mahkeme, çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde bilirkişinin oy ve görüşüne başvurur; hâkimlik mesleğinin gerektirdiği genel ve hukuki bilgiyle çözülebilecek konularda bilirkişiye başvurulamaz. HMK m.279/4 uyarınca bilirkişi raporunda uzmanlığını gerektiren hususlar dışında açıklama yapamaz ve hâkim tarafından yapılması gereken hukuki nitelendirme ve değerlendirmelerde bulunamaz. Şirket değerlemesindeki karşılığı nettir: bilirkişi net aktif değerini veya indirgenmiş nakit akışını hesaplayabilir; ancak “bu pay kişisel maldır” veya “katılma alacağı doğmaz” gibi sonuçlar hukuki nitelendirmedir ve hâkime aittir. Rapor bu sınırı aşmışsa itirazda önce yetki aşımı gösterilmelidir. 6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu uyarınca bilirkişiler bölge kurulları siciline kayıtlı ve uzmanlık alanları belirlenmiş kişiler arasından seçilir; şirket değerlemesinde mali müşavir ve işletme değerlemesi alanında uzman bilirkişi atanması istenmelidir.

HMK m.279/2 uyarınca raporda bilirkişinin görevlendirildiği konular, inceleme konusu maddi vakıalar, gerekçe ve varılan sonuç, kurul hâlinde görüş ayrılığının sebebi, düzenlenme tarihi ve imza bulunmalıdır. Şirket değerlemesinde en sık görülen eksiklik gerekçe boşluğudur: rapor bir yöntem adı verip doğrudan rakama geçer, hangi verinin hangi kaynaktan alındığını, iskonto oranını ve şerefiye hesabını göstermez. HMK m.281 uyarınca taraflar raporun tebliğinden itibaren iki hafta içinde eksik hususların tamamlattırılmasını, belirsiz hususların açıklattırılmasını veya yeni bilirkişi atanmasını isteyebilir; mahkeme ek rapor alabileceği gibi gerekli görürse yeni bilirkişiyle tekrar inceleme yaptırabilir. Etkili itiraz başlıkları şunlardır: yöntem eleştirisi, tarih hatası, sektör ve ekonomi unsurlarının değerlendirilmemesi, kâr paylarının atlanması, hisse oranı ve borç düşümündeki hesap hataları ile hukuki nitelendirme yapılması.

Bilirkişinin seçimi, görev soruları ve reddi: HMK m.272

Rapora itiraz etmeden önce bilirkişi incelemesinin doğru kurulması, sonradan yaşanacak uzun itiraz turlarını önler. Görevlendirme aşamasında bilirkişiye sorulacak soruların dilekçeyle önerilmesi önemlidir: payın dava tarihindeki oranı, şirketin dava tarihindeki aktif ve pasif yapısı, hangi yöntemlerin neden uygulanacağı, değerin karara en yakın tarihe taşınması, mal rejimi süresince dağıtılan kâr payları, evlilik içinde yapılan sermaye artırımlarının kaynağı ve dava öncesi pay devirlerinin devir tarihindeki değeri ayrı ayrı sorulmalıdır. Soruların açık olmaması, bilirkişinin kendi belirlediği dar bir çerçevede kalmasına ve raporun hukuki nitelendirmeye kaymasına yol açar.

Bilirkişinin tarafsızlığı da denetlenebilir. HMK m.272 uyarınca hâkimin reddine ilişkin sebepler bilirkişi hakkında da uygulanır; bilirkişiyi reddetmek isteyen taraf, atamayı öğrendiği tarihten itibaren kanunda öngörülen kısa süre içinde ret sebebini ve delillerini göstermelidir. Şirket değerlemesinde bilirkişinin davalı eşin şirketine veya ortaklarına daha önce muhasebe, denetim ya da danışmanlık hizmeti vermiş olması ret sebebi olarak ileri sürülebilir. Ret süresi kısa olduğundan bilirkişi ataması tebliğ edilir edilmez sicil bilgileri ve geçmiş ilişkileri araştırılmalıdır.

Serbest meslek işletmeleri ve şahıs işletmeleri özel bir değerleme sorunu doğurur. Muayenehane, eczane, mali müşavirlik veya avukatlık büroları gibi işletmelerde değerin önemli kısmı eşin kişisel emeğine ve mesleki unvanına bağlı olduğundan, peştamaliye ve müşteri çevresi gibi devredilebilir değerler ile kişiye bağlı kazanç gücü birbirinden ayrılmalıdır. Bu ayrım yapılmadan yapılan gelir yaklaşımı değerlemesi, eşin boşanmadan sonraki kişisel çalışmasının karşılığını da hesaba katabileceğinden itiraz konusu olabilir.

Karşı uzman görüşü: HMK m.293

Değerleme uyuşmazlıklarında en etkili araçlardan biri tarafın kendi uzmanından aldığı bilimsel mütalaadır. HMK m.293/1 uyarınca taraflar dava konusu olayla ilgili olarak uzmanından bilimsel mütalaa alabilir; ancak yalnız bu nedenle ayrıca süre istenemez. Bu nedenle mütalaanın mevcut süreler içinde, tercihen bilirkişi raporuna itiraz süresi içinde dosyaya sunulması gerekir. HMK m.293/2 uyarınca hâkim talep üzerine veya re’sen uzmanın davet edilerek dinlenmesine karar verebilir ve uzmanın çağrıldığı duruşmada hâkim ve taraflar soru sorabilir. HMK m.293/3 uyarınca uzman çağrıldığı duruşmaya geçerli bir özrü olmadan gelmezse hazırladığı rapor değerlendirmeye alınmaz; uzman seçilirken duruşmaya katılabilirliği de gözetilmelidir.

Uzman görüşü bilirkişi raporuyla aynı statüde değildir: bilirkişi mahkemece atanır, uzman tarafça seçilir. Buna karşılık dosyaya sunulan ve uyuşmazlıkla ilgili bir mütalaa, bilirkişi raporuyla çelişiyorsa mahkemenin bu çelişkiyi gidermesi ve gerekçesinde tartışması gerekir; çoğu dosyada ek rapor veya yeni bilirkişi incelemesi bu yolla sağlanır. Şirket değerlemesinde mütalaanın lisanslı bir değerleme uzmanından veya bağımsız denetçiden alınması, raporun yöntem ve varsayımlarını teknik olarak çürütmek bakımından etkilidir. Uzman görüşünün giderleri uygulamada yargılama giderinden sayılmadığından tarafın kendisi tarafından karşılanır. Uzman raporlarının bağlayıcılığı tartışması için uzman raporunun bağlayıcılığı yazımıza bakabilirsiniz.

Tedbir, mal kaçırma ve ödeme: HMK m.389, TMK m.199, 229 ve 239

Boşanma öncesinde hisselerin yakınlara devri, sermaye işlemleri veya şirket içinden değer boşaltılması sık görülen tepkilerdir. TMK m.229 uyarınca mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmadan yapılan karşılıksız kazandırmalar ile katılma alacağını azaltmak kastıyla yapılan devirler edinilmiş mallara eklenir ve TMK m.235/2 uyarınca devir tarihindeki değeriyle hesaba katılır. Evlilik devam ederken TMK m.199 uyarınca belirli mallar üzerindeki tasarrufların diğer eşin rızasına bağlanması istenebilir. Dava sırasında HMK m.389 uyarınca ihtiyati tedbir talep edilebilir; ancak Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 04.02.2025 tarihli, E.2025/49, K.2025/923 sayılı kararında tasfiye konusu malın eşin şirket hissesi ve hisseye bağlı malvarlıksal hakları olduğu, şirketin ayrı tüzel kişiliğe sahip üçüncü kişi konumunda bulunduğu ve şirket adına kayıtlı malvarlığına ihtiyati tedbir verilemeyeceği belirtilmiştir. Tedbir bu nedenle eşin paylarına ve şahsi malvarlığına yöneltilmelidir. Eklenecek değerler için mal kaçırma ve eklenecek değerler yazımıza bakabilirsiniz.

Hesap sonunda çıkan katılma alacağı kural olarak para alacağıdır ve alacaklı eş şirkete ortak olmaz. TMK m.239 uyarınca katılma alacağının derhal ödenmesi borçlu eş için ciddi güçlükler doğuracaksa uygun bir süre verilebilir; bu durumda alacaklı eş güvence isteyebilir ve alacak tasfiye tarihinden itibaren faiz doğurur. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 20.01.2015 tarihli, E.2014/9624, K.2015/1085 sayılı kararında ise şirket nedeniyle doğan katılma alacağı borcunu ayın olarak ödeme imkânının tanınması gerektiği kabul edilmiştir; borçlu eş nakit yerine payının bir kısmını veya tamamını devretmeyi tercih edebilir. Bu seçenekte limited şirketlerde genel kurul onayı ve anonim şirketlerde bağlam hükümleri ayrıca değerlendirilmelidir. Şirket değerlemesi ve rapora itiraz stratejisi için Hukukçular Evi Ankara’ya 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.