Evliliğin İptali (Butlan) Davası ve Boşanmadan Farkı

Evliliğin iptali (butlan) davası, evlenme sırasında var olan kanuni bir eksiklik veya irade sakatlığı nedeniyle evliliğin hâkim kararıyla sona erdirilmesine yönelik özel bir dava türüdür. Boşanmadan farklı olarak sebep evlenme anında mevcuttur; ancak etkisi bakımından boşanmaya benzer: batıl bir evlilik de ancak hâkimin kararıyla sona erer ve karara kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur (TMK m.156). Dava aile mahkemesinde açılır. Bu yazıda iptal davasının hukuki dayanağı, mutlak ve nispi butlan sebepleri, dava açma hakkı ve süreleri, boşanma ile arasındaki farklar, iptalin sonuçları ve Yargıtay uygulaması açıklanmıştır.

1) Evliliğin İptalinin Hukuki Niteliği

Evliliğin iptali, TMK m.145-160 hükümlerinde düzenlenmiş özel bir kurumdur. Amaç, kanunun aradığı şartlara aykırı biçimde kurulmuş evliliklerin sona erdirilmesidir. İptal, evlenme anındaki bir eksikliğe veya sakatlığa dayanır; boşanma ise evlendikten sonra ortaya çıkan olgulara dayanır. Yaygın kanının aksine iptal geriye etkili değildir: batıl bir evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer; mutlak butlan hâlinde bile evlenme, hâkimin kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur (TMK m.156). Hukuk Genel Kurulu da bu ilkeyi tekrarlamıştır (Yargıtay HGK, 02.12.2020, E.2017/2712, K.2020/988).

Türk hukuku iki tür butlan öngörür: mutlak butlan ve nispi butlan. Mutlak butlan (TMK m.145-147), evliliğin temel şartlarına aykırılık durumunda ortaya çıkar ve kamu düzenini ilgilendirir; bu nedenle dava açma hakkı geniş bir kişi çevresine tanınmıştır ve süreye bağlı değildir. Nispi butlan (TMK m.148-153) ise ayırt etme gücünün geçici yokluğu, yanılma, aldatma, korkutma ve yasal temsilcinin izninin alınmaması gibi bireysel nitelikli sebeplere dayanır; dava hakkı dardır ve kısa sürelere bağlıdır. İki tür, özellikle dava hakkı ve süre bakımından farklı kurallara tabidir; bu ayrımın somut olayda doğru yapılması dava sonucunu doğrudan etkiler.

2) Mutlak Butlan Sebepleri — TMK m.145

Mutlak butlan sebepleri TMK m.145’te sınırlı olarak sayılmıştır. Buna göre evlenme şu hâllerde mutlak butlanla batıldır: (i) eşlerden birinin evlenme sırasında evli bulunması, (ii) eşlerden birinin evlenme sırasında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun bulunması, (iii) eşlerden birinde evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunması, (iv) eşler arasında evlenmeye engel olacak derecede hısımlığın bulunması. Yargıtay, ayırt etme gücü yoksunluğu ve akıl hastalığının şüpheye yer vermeyecek biçimde resmî sağlık kurulu raporuyla belirlenmesini arar (Yargıtay 2. HD, 08.02.2016, E.2015/24104, K.2016/1999); ehliyetsizliğin evlenme tarihinde var olması gerekir (Yargıtay 2. HD, 24.10.2024, E.2024/6292, K.2024/7927).

Bu sebepler kamu düzenini ilgilendirir ve toplumun temel değerlerini korur. Örneğin çok eşlilik yasağı Türk aile hukukunun temel ilkelerinden biridir ve TCK m.230 kapsamında ayrıca suç oluşturur. Kanunda sayılmayan bir hâl mutlak butlan sebebi sayılamaz: Yargıtay, vatandaşlık kazanmak için yapılan muvazaalı evliliğin TMK m.145’te sayılmadığını belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 20.06.2018, E.2017/6175, K.2018/7698). Mutlak butlan davası süreye bağlı değildir; eşlerin uzun süre birlikte yaşamış olması batıl evliliği geçerli hâle getirmez ve dava, eşlerden birinin ölümünden sonra bile ilgililer tarafından açılabilir (Yargıtay HGK, 02.11.2011, E.2011/7-695, K.2011/673). Ancak TMK m.147’deki sınırlar saklıdır.

3) Nispi Butlan Sebepleri — TMK m.148-153

Nispi butlan sebepleri kanunda sınırlı olarak sayılmıştır. TMK m.148 uyarınca evlenme sırasında geçici bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olan eş evlenmenin iptalini dava edebilir. TMK m.149 yanılmayı düzenler: evlenmeyi hiç istemediği veya evlendiği kişiyle evlenmeyi düşünmediği hâlde yanılarak razı olma ile eşinde bulunmaması birlikte yaşamayı çekilmez kılacak derecede önemli bir nitelikte yanılma. TMK m.150 ise aldatmayı düzenler: eşinin namus ve onuru hakkında aldatılarak evlenmeye razı olma ile davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalığın gizlenmesi. Her yanlış bilgi veya gizleme iptal sebebi değildir; nitelikte yanılmada yanılınan niteliğin eşe ait, önemli ve birlikte yaşamayı çekilmez kılacak nitelikte olması gerekir (Yargıtay HGK, 23.09.2020, E.2017/2294, K.2020/671).

TMK m.151 korkutmayı düzenler: kendisinin veya yakınlarından birinin hayatı, sağlığı veya namus ve onuruna yönelik pek yakın ve ağır bir tehlike ile korkutularak evlenmeye razı edilen eş iptal davası açabilir. Ayrıca küçük veya kısıtlı, yasal temsilcisinin izni olmadan evlenirse izni alınmayan yasal temsilci iptal davası açabilir; ancak evlenen kimse sonradan ergin olur, kısıtlılıktan çıkar veya kadın gebe kalırsa iptale karar verilemez (TMK m.153). TMK m.152 uyarınca iptal davası açma hakkı, iptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlayarak altı ay ve her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl geçmekle düşer. Bu süreler hak düşürücüdür; altı ay geçtikten sonra açılan dava dinlenmez (Yargıtay 2. HD, 15.12.2009, E.2008/18247, K.2009/21680).

4) Boşanma ile Farkları

Evliliğin iptali ve boşanma arasında önemli farklar vardır. Boşanma, geçerli biçimde kurulmuş bir evliliğin sonlandırılmasıdır ve TMK m.161 ve devamı hükümlerinde düzenlenmiş özel sebeplere (zina, hayata kast, terk vb.) veya genel sebebe (evlilik birliğinin temelinden sarsılması, TMK m.166) dayanır. İptal ise evlilik akdinin doğuşundaki bir eksikliğe veya sakatlığa dayanır; evlilik esasen geçerli değildir iddiası taşır.

Etki bakımından iki kurum sanıldığı kadar farklı değildir. Boşanma ileriye etkilidir; iptal de öyledir: batıl evlilik hâkimin kararıyla sona erer ve karara kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur (TMK m.156). Asıl farklar sebepte (evlenme anındaki eksiklik), dava hakkında ve sürelerdedir. Sonuçlar bakımından iptal edilen evlilikten doğan çocuklar, ana ve baba iyiniyetli olmasalar bile evlilik içinde doğmuş sayılır (m.157); iyiniyetli eş evlenme ile kazandığı kişisel durumunu korur (m.158/1) ve mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı hakkında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır (m.158/2). Evlilik öncesi olaylar ise boşanma sebebi olamaz; şartları varsa ancak süresi içinde iptal yoluyla ileri sürülebilir (Yargıtay 2. HD, 20.01.2021, E.2020/6157, K.2021/371).

5) Dava Açma Hakkı ve Süreleri

Mutlak butlan davasında dava açma hakkı geniştir. TMK m.146 uyarınca mutlak butlan davası Cumhuriyet savcısı tarafından re’sen açılır; bu dava ilgisi olan herkes tarafından da açılabilir. Savcı tarafından açılan davada savcının duruşmalara katılımı sağlanmalıdır (Yargıtay 2. HD, 23.02.2017, E.2016/10297, K.2017/1886). Hukuk Genel Kurulu, “ilgisi olan herkes” ifadesinin evlenmenin iptaline maddi veya manevi menfaati bulunanları — eşleri, ana ve babayı, mirasçıları ve vasiyi — kapsadığını belirtmiştir (Yargıtay HGK, 02.11.2011, E.2011/7-695, K.2011/673).

Nispi butlan davasında dava açma hakkı daha sınırlıdır. Yanılma, aldatma, korkutma veya geçici ayırt etme gücü yoksunluğu hâllerinde davayı yalnız iradesi sakatlanan eş açar. Yasal temsilcinin izni alınmadan yapılan evlenmede dava hakkı yalnızca izni alınmayan yasal temsilciye aittir; eşin çocuklarının bu sebebe dayanarak dava hakkı yoktur (Yargıtay 2. HD, 11.11.2014, E.2014/3533, K.2014/22316). Süreler bakımından da fark vardır: mutlak butlan davası süreye bağlı değildir; nispi butlan davası ise TMK m.152’deki altı aylık ve beş yıllık hak düşürücü süreler içinde açılmalıdır.

6) Yargılama Süreci ve İspat

Evliliğin iptali davası aile mahkemesinde açılır. TMK m.160 uyarınca butlan davasında yetki ve yargılama usulü bakımından boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır; bu nedenle yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK m.168). Dava dilekçesinde iptal sebebi somut biçimde belirtilmeli ve deliller gösterilmelidir: çok eşlilik iddiasında nüfus kayıtları ve önceki evliliğe ilişkin kararlar, ayırt etme gücü yoksunluğu iddiasında sağlık kurulu raporları, aldatma iddiasında gizlenen olguyu gösteren belgeler sunulur.

İspat yükü davacıya aittir. Boşanma hükümleri uygulandığından hâkim, davanın dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz, taraflara yemin öneremez, tarafların ikrarı hâkimi bağlamaz ve hâkim delilleri serbestçe takdir eder (TMK m.184). Sağlık durumuna dayanan iddialarda Yargıtay şüpheye yer vermeyecek resmî sağlık kurulu raporu (Yargıtay 2. HD, 08.02.2016, E.2015/24104, K.2016/1999) veya tam teşekküllü hastane kurulu raporu (Yargıtay HGK, 23.09.2020, E.2017/2294, K.2020/671) aramaktadır. Yargılama süresince eşlerin barınması, geçimi ve çocuklar bakımından geçici önlemler talep edilebilir.

7) İptal Kararının Sonuçları

Evliliğin iptali kararı verildiğinde evlilik hukuken sona erer. Hem mutlak hem nispi butlanda evlilik hâkimin kararıyla ve ileriye etkili olarak sona erer; karara kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur (TMK m.156). Mal rejimi ise iptal kararı hâlinde dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m.225/2). Bu nedenle mal rejimi tasfiyesi, nafaka ve diğer haklar bakımından evlilik süresi, iptal kararına kadar geçerli bir evlilik gibi değerlendirilir.

İyiniyetli eşin korunması TMK m.158 ve m.159’da düzenlenmiştir. Evlenmenin butlanına karar verilirse evlenirken iyiniyetli bulunan eş, bu evlenme ile kazanmış olduğu kişisel durumunu korur (m.158/1); mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı hakkında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır (m.158/2). Eşlerden birinin ölümünden sonra açılan davada evlenme sırasında iyiniyetli olmadığı anlaşılan sağ kalan eş yasal mirasçı olamaz ve ölüme bağlı tasarruflarla sağlanan hakları da kaybeder (m.159); sağ kalan eşin iyiniyetli olduğu kabul edilir, kötüniyeti davayı açan ilgililer ispat etmelidir (Yargıtay 2. HD, 07.05.2024, E.2023/7502, K.2024/3219). İptal edilen evlilikten doğan çocuklar, ana ve baba iyiniyetli olmasalar bile evlilik içinde doğmuş sayılır; çocuklarla ana ve baba arasındaki ilişkilere boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır (m.157).

Butlan Sebeplerinin Kaynağı: Ehliyet ve Engeller

Butlan sebeplerini anlamak için önce, kanunun evlenme için hangi şartları aradığına bakmak gerekir.

Yaş — TMK m.124: erkek veya kadın onyedi yaşını doldurmadıkça evlenemez. Ancak hâkim, olağanüstü durumlarda ve pek önemli bir sebeple onaltı yaşını doldurmuş olan erkek veya kadının evlenmesine izin verebilir. Olanak bulundukça karardan önce ana ve baba veya vasi dinlenir.

Ayırt etme gücü — TMK m.125: ayırt etme gücüne sahip olmayanlar evlenemez.

İzin — TMK m.126 ve m.127. Küçük, yasal temsilcisinin izni olmadıkça evlenemez. Aynı şekilde kısıtlı da yasal temsilcisinin izni olmadıkça evlenemez.

Hısımlık engeli — TMK m.129. Şu kimseler arasında evlenme yasaktır: üstsoy ile altsoy arasında; kardeşler arasında; amca, dayı, hala ve teyze ile yeğenleri arasında; kayın hısımlığı meydana getirmiş olan evlilik sona ermiş olsa bile, eşlerden biri ile diğerinin üstsoyu veya altsoyu arasında; ve evlât edinen ile evlâtlığın veya bunlardan biri ile diğerinin altsoyu ve eşi arasında.

Gaiplik — TMK m.131: gaipliğine karar verilen kişinin eşi, mahkemece evliliğin feshine karar verilmedikçe yeniden evlenemez.

Bekleme süresi — TMK m.132. Evlilik sona ermişse, kadın evliliğin sona ermesinden başlayarak üçyüz gün geçmedikçe evlenemez. Kadının önceki evliliğinden gebe olmadığının anlaşılması veya evliliği sona eren eşlerin yeniden birbiriyle evlenmek istemeleri hâlinde mahkeme bu süreyi kaldırır.

Önemli ayrım. Bu şartların her ihlâli butlan sebebi değildir. Örneğin bekleme süresine uyulmaması evliliği geçersiz kılmaz; buna karşılık m.129‘daki hısımlık engeli mutlak butlan sebebidir.

Mutlak Butlanda Dava Hakkı: m.146-147

Mutlak butlanın en ayırt edici yönü, davayı kimin açabileceğidir.

TMK m.146: mutlak butlan davası, Cumhuriyet savcısı tarafından re’sen açılır. Bu dava, ilgisi olan herkes tarafından da açılabilir.

İki ayrı yol. Dava hem savcı tarafından re’sen hem de ilgisi olan herkes tarafından açılabilir. Bu, mutlak butlanın kamu düzenine ilişkin olmasının sonucudur.

Süre yoktur. Kanun, mutlak butlan sebeplerinin bulunması hâlinde dava açılabilmesi için herhangi bir hak düşürücü süre öngörmemiştir. Evliliğin her aşamasında dava açılabilir.

Üç sınırlama — TMK m.147. Madde, bu geniş dava hakkına üç sınır getirir.

Birinci sınır — sona ermiş evlilik: sona ermiş bir evliliğin mutlak butlanı Cumhuriyet savcısı tarafından re’sen dava edilemez; fakat her ilgili, mutlak butlanın karar altına alınmasını isteyebilir.

Yani savcının yetkisi daralır. Evlilik ölüm ya da boşanma ile sona ermişse savcı re’sen dava açamaz; ancak ilgililerin dava hakkı devam eder.

İkinci sınır — mutlak butlanın nispi butlana dönüşmesi: ayırt etme gücünün sonradan kazanılması veya akıl hastalığının iyileşmiş olması durumlarında mutlak butlan davasını yalnız ayırt etme gücünü sonradan kazanan veya akıl hastalığı iyileşen eş açabilir.

Bu hâlde savcının ve ilgililerin dava hakkı ortadan kalkar. Doktrinde buna “mutlak butlanın nispi butlana dönüşmesi” denir.

Üçüncü sınır — iyiniyet koruması: evliyken yeniden evlenen bir kimsenin önceki evliliği mutlak butlan kararı verilmeden önce sona ermişse ve ikinci evlenmede diğer eş iyiniyetli ise, bu evlenmenin butlanına karar verilemez.

İstisnaî bir hükümdür. Madde gerekçesine göre bu düzenleme, çifte evlilik engelinin kalkmasıyla birlikte iyiniyetli ikinci eşin evliliğinin korunmasını sağlar. Bu hâlde dava hakkı tamamen ortadan kalkar.

Nispi Butlan: Sebepler ve Süreler

İkinci grup sebeplerde dava hakkı çok daha dar bir çevreye tanınmıştır.

Sebepler — TMK m.148-151. Nispi butlan sebepleri; ayırt etme gücünden geçici yoksunluk (m.148), yanılma (m.149), aldatma (m.150) ve korkutma (m.151) hâlleridir; yasal temsilcinin izni olmadan evlenme de ayrıca düzenlenmiştir (m.153).

Yanılma hâlleri — m.149. Eşin evlenmeyi hiç istememesi yahut evlendiği kişiyle evlenmeyi düşünmemekle birlikte yanılarak bu evlenmeye razı olması; ya da eşinde bulunmaması onunla birlikte yaşamayı kendisi için çekilmez bir duruma sokacak derecede önemli bir nitelikte yanılarak evlenmiş olması.

Aldatma hâlleri — m.150. Eşinin namus ve onuru hakkında doğrudan doğruya onun tarafından veya onun bilgisi altında başkası tarafından aldatılarak evlenmeye razı olunması; ya da davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalığın kendisinden gizlenmesi.

Dava hakkı dardır. Nispi butlan davasını kural olarak yalnız iradesi sakatlanan eş açabilir; yasal temsilcinin izni olmadan evlenilmişse izni alınmayan yasal temsilci dava açabilir (m.153/1; Yargıtay 2. HD, 11.11.2014, E.2014/3533, K.2014/22316). Mutlak butlandan farklı olarak diğer ilgililerin ve mirasçıların dava hakkı yoktur.

Süre — TMK m.152: iptal davası açma hakkı, iptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlayarak altı ay ve her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl geçmekle düşer.

Çifte süre. Sübjektif süre öğrenmeden ya da korkunun etkisinin kalkmasından itibaren altı ay; objektif süre ise evlenmeden itibaren beş yıldır.

Niteliği. Bu süreler hak düşürücü niteliktedir ve mahkemece re’sen gözetilir; ayrıca ileri sürülmesi gerekmez.

Mirasçıların Durumu: m.159 ve İçtihattaki Ayrım

Ölüm hâlinde dava açılıp açılamayacağı, uygulamada en çok tartışılan noktadır.

TMK m.159: evlenmenin butlanını dava etme hakkı mirasçılara geçmez. Ancak, mirasçılar açılmış olan davayı sürdürebilirler.

İlk bakışta kapalı görünür. Metin, mirasçıların yeni dava açamayacağını; yalnız açılmış davayı sürdürebileceğini söyler.

Ancak kritik bir ayrım vardır. Yargıtay uygulamasında; m.159‘daki bu hüküm, mutlak butlanla sakat bir evlenmenin iptalinde “ilgililer” yönünden uygulanmaz (Yargıtay HGK, 02.11.2011, E.2011/7-695, K.2011/673).

Gerekçesi. Mutlak butlanla batıl bir evlenmenin iptalini istemekte ölen eşin mirasçılarının doğrudan menfaati bulunmaktadır. Bu nedenle mirasçılar, m.146 ve m.147 anlamında “ilgili” sıfatına ve doğrudan dava hakkına sahiptirler.

Dayanağı ne? Mirasçılar davayı, ölen eşin dava hakkına değil, doğrudan kendi dava haklarına dayanarak açarlar. Bu nedenle m.159 ile m.146-147 arasında çelişki bulunmaz; m.159 nispi butlana ilişkindir.

Sonuç. Ölen kişinin mirasçısı, sona ermiş bir evliliğin mutlak butlanını dava edebilir. Buna karşılık nispi butlan sebeplerine dayalı yeni bir dava açamaz.

Taraf teşkili. Yargıtay kararlarında; sona ermiş evliliğin mutlak butlanına ilişkin davanın, sağ iseler her iki eşe, ölmüşlerse mirasçılarına yöneltilmesi gerektiği ve eksik hasımla esasa girilemeyeceği belirtilmektedir (Yargıtay 2. HD, 01.11.2017, E.2016/19266, K.2017/12067).

İyiniyetsizliğin bedeli. m.159‘un devamı uyarınca, dava sonucunda evlenme sırasında iyiniyetli olmadığı anlaşılan sağ kalan eş, yasal mirasçı olamayacağı gibi, daha önce yapılmış ölüme bağlı tasarruflarla kendisine sağlanan hakları da kaybeder. Sağ kalan eşin evlenme sırasında iyiniyetli olduğu kabul edilir; kötüniyeti, davayı açan ilgililer ispat etmelidir (Yargıtay 2. HD, 07.05.2024, E.2023/7502, K.2024/3219). Hukuk Genel Kurulu, muris boşandıktan altı gün sonra evlenilen dosyada sağ kalan eşin iyiniyetini kabul etmemiştir (Yargıtay HGK, 02.11.2011, E.2011/7-695, K.2011/673).

Yargıtay Kararlarında Evliliğin İptali

İptal davalarında sonucu belirleyen ölçütler Yargıtay kararlarıyla şekillenmiştir:

• Karar ileriye etkilidir. Batıl evlilik ancak hâkim kararıyla sona erer; akıl hastalığının remisyonda olması m.147/2 anlamında iyileşme sayılmaz ve eşin dava hakkını kaldırmaz (Yargıtay HGK, 02.12.2020, E.2017/2712, K.2020/988).
• Sağlık kurulu raporu şart. Ayırt etme gücü yoksunluğu ve akıl hastalığı şüpheye yer vermeyen resmî sağlık kurulu raporuyla belirlenmelidir (Yargıtay 2. HD, 08.02.2016, E.2015/24104, K.2016/1999); ehliyetsizlik evlenme tarihinde bulunmalıdır (Yargıtay 2. HD, 24.10.2024, E.2024/6292, K.2024/7927).
• Sebepler sınırlıdır. Vatandaşlık için yapılan muvazaalı evlilik TMK m.145’te sayılmamıştır (Yargıtay 2. HD, 20.06.2018, E.2017/6175, K.2018/7698).
• Savcının davası. Savcı mutlak butlan davasını re’sen açabilir; davada savcının duruşmalara katılımı sağlanmalıdır (Yargıtay 2. HD, 23.02.2017, E.2016/10297, K.2017/1886).
• Mirasçılar ilgilidir. Mutlak butlanda mirasçılar “ilgili” sıfatıyla kendi haklarına dayanarak dava açabilir; m.159’un ilk cümlesi bu hâlde uygulanmaz (Yargıtay HGK, 02.11.2011, E.2011/7-695, K.2011/673).
• Taraf teşkili. Sona ermiş evliliğin mutlak butlanı davası eşler sağsa her ikisine, ölmüşlerse mirasçılarına yöneltilmelidir (Yargıtay 2. HD, 01.11.2017, E.2016/19266, K.2017/12067).
• İyiniyet karinesi. Sağ kalan eşin iyiniyetli olduğu kabul edilir; kötüniyeti ilgililer ispatlar (Yargıtay 2. HD, 07.05.2024, E.2023/7502, K.2024/3219).
• İzin eksikliği. Dava hakkı yalnız izni alınmayan yasal temsilciye aittir (Yargıtay 2. HD, 11.11.2014, E.2014/3533, K.2014/22316); kadın gebe kalmışsa iptale karar verilemeyeceğinden gebelik araştırılmalıdır (Yargıtay 2. HD, 09.10.2007, E.2006/19058, K.2007/13672).
• Nitelikte yanılma. Yanılınan nitelik eşe ait, önemli ve birlikte yaşamayı çekilmez kılacak nitelikte olmalıdır; ağır hastalık iddiasında hastane kurulu raporu alınmalıdır (Yargıtay HGK, 23.09.2020, E.2017/2294, K.2020/671).
• Süre. Altı ay geçtikten sonra açılan nispi butlan davası dinlenmez (Yargıtay 2. HD, 15.12.2009, E.2008/18247, K.2009/21680); davanın ıslahla değiştirilmesinde süre ilk dava tarihine göre değerlendirilir (Yargıtay 2. HD, 25.11.2013, E.2013/10046, K.2013/27539).

Zorla evlendirmede iptal ve ceza boyutu için zorla evlendirme, gizlenen cinsel rahatsızlıkta iptal ile boşanma seçimi için cinsel ilişkiden kaçınma yazılarımıza bakabilirsiniz.

Kararın Sonuçları, Görev ve Yetki

İptal kararı geçmişe değil, ileriye etkili sonuç doğurur; bu yönüyle boşanmaya benzer. Fark, sebebin evlenme anında bulunmasındadır.

Temel kural — TMK m.156: batıl bir evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer. Mutlak butlan hâlinde bile evlenme, hâkimin kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur.

Bu hüküm belirleyicidir. “Yok hükmünde” bir evlilikten söz edilemez. Karar verilene kadar evlilik; mal rejimi, soybağı, miras ve nafaka bakımından tüm sonuçlarını doğurur.

Çocuklar — TMK m.157. Mahkemece butlanına karar verilen bir evlilikten doğan çocuklar, ana ve baba iyiniyetli olmasalar bile evlilik içinde doğmuş sayılırlar. Çocuklar ile ana ve baba arasındaki ilişkilere boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır.

İyiniyetli eşin korunması — TMK m.158/1: evlenmenin butlanına karar verilirse, evlenirken iyiniyetli bulunan eş bu evlenme ile kazanmış olduğu kişisel durumunu korur.

Malî sonuçlar — m.158/2: eşler arasındaki mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı hakkında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır.

Yani atıf sistemi işler. İptal kararının malî sonuçları bakımından TMK m.174 (tazminat), m.175 (yoksulluk nafakası), m.176 (ödeme biçimi) ve m.202 vd. (mal rejimi) hükümleri uygulanır.

Mal rejiminin sona ermesi — TMK m.225/2. Mahkemece evliliğin iptal veya boşanma sebebiyle sona erdirilmesine karar verilmesi hâlinde, mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer.

Görev ve yetki — TMK m.160: evlenmenin butlanı davasında, yetki ve yargılama usulü bakımından boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır.

Somut karşılığı. Dava aile mahkemesinde görülür; yetki bakımından TMK m.168 uygulanır: eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi.

İspat rejimi — TMK m.184. Boşanmaya ilişkin usul hükümleri uygulandığından; hâkim olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz, yemin öneremez ve tarafların ikrarı hâkimi bağlamaz.

Yargılama usulü. TMK m.160 uyarınca yargılama usulü bakımından boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır. Delillerin dava ve cevap dilekçesinde, hangi vakıanın ispatı için gösterildiği belirtilerek bildirilmesi gerekir (HMK m.119/1-f).

Evliliğin İptali: Mevzuat Haritası

Aşağıdaki tablo, iptal davasında dayanılacak hükümleri tek yerde toplar.

Sıkça Sorulan Sorular

Evliliğin iptali ile boşanma arasındaki fark nedir?

İptal, evlenme anında var olan kanuni bir eksikliğe veya irade sakatlığına dayanır; boşanma ise evlendikten sonra ortaya çıkan olgulara dayanır. Etki bakımından ikisi de ileriye etkilidir: batıl evlilik hâkimin kararıyla sona erer ve karara kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur (TMK m.156). Asıl farklar sebepte, dava hakkında ve sürelerdedir.

Mutlak butlan sebepleri nelerdir?

TMK m.145 uyarınca eşlerden birinin evlenme sırasında evli bulunması, sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun bulunması, evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı ve evlenmeye engel olacak derecede hısımlık mutlak butlan sebepleridir. Bu sebepler kamu düzenini ilgilendirir ve dava süreye bağlı değildir; ancak m.147’deki sınırlar saklıdır.

Nispi butlan sebepleri nelerdir?

TMK m.148-151 uyarınca geçici ayırt etme gücü yoksunluğu, yanılma, aldatma ve korkutma nispi butlan sebepleridir. Ayrıca küçük veya kısıtlı yasal temsilcisinin izni olmadan evlenmişse izni alınmayan temsilci dava açabilir; ancak eş ergin olmuş, kısıtlılıktan çıkmış veya kadın gebe kalmışsa iptale karar verilemez (m.153). Süreler kısadır: öğrenmeden altı ay ve her hâlde beş yıl (m.152).

İptal davasını kim açabilir?

Mutlak butlan davasını Cumhuriyet savcısı re’sen açar; ilgisi olan herkes de açabilir (TMK m.146). Hukuk Genel Kurulu, ilgili kavramının eşleri, ana ve babayı, mirasçıları ve vasiyi kapsadığını belirtmiştir (Yargıtay HGK, 02.11.2011, E.2011/7-695, K.2011/673). Nispi butlan davasını ise iradesi sakatlanan eş; izin eksikliğinde yalnız izni alınmayan yasal temsilci açabilir (Yargıtay 2. HD, 11.11.2014, E.2014/3533, K.2014/22316).

İptal davası için süre var mı?

Mutlak butlan davasında süre yoktur; herhangi bir zaman açılabilir. Nispi butlan davasında ise TMK m.152 uyarınca iptal sebebinin öğrenilmesinden veya korkunun etkisinin ortadan kalkmasından itibaren altı ay ve her hâlde beş yıl içinde dava açılmalıdır.

İptal sonucu çocukların durumu ne olur?

TMK m.157 uyarınca mahkemece butlanına karar verilen bir evlilikten doğan çocuklar, ana ve baba iyiniyetli olmasalar bile evlilik içinde doğmuş sayılır. Çocuklar ile ana ve baba arasındaki ilişkilere boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır; velayet ve iştirak nafakası bu çerçevede düzenlenir.

İyi niyetli eş korunur mu?

Evet. Evlenirken iyiniyetli bulunan eş, bu evlenme ile kazandığı kişisel durumunu korur (TMK m.158/1); mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı hakkında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır (m.158/2). Sağ kalan eşin iyiniyetli olduğu kabul edilir; iyiniyetli olmadığı anlaşılırsa mirasçı olamaz (m.159; Yargıtay 2. HD, 07.05.2024, E.2023/7502, K.2024/3219).

Eşin ölümünden sonra mirasçılar iptal davası açabilir mi?

TMK m.159’a göre butlan davası açma hakkı mirasçılara geçmez; mirasçılar ancak açılmış davayı sürdürebilir. Ancak Hukuk Genel Kurulu, mutlak butlanla batıl bir evlilikte mirasçıların doğrudan menfaati bulunduğunu, bu nedenle “ilgili” sıfatıyla kendi haklarına dayanarak dava açabileceklerini ve m.159’un ilk cümlesinin bu hâlde uygulanmadığını kabul etmiştir (Yargıtay HGK, 02.11.2011, E.2011/7-695, K.2011/673).

Vatandaşlık almak için yapılan evlilik iptal edilebilir mi?

Mutlak butlan sebepleri TMK m.145’te sınırlı olarak sayılmıştır. Yargıtay, vatandaşlık kazanmak için yapılan muvazaalı evliliğin bu maddede sayılmadığını belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 20.06.2018, E.2017/6175, K.2018/7698). Bu tür bir evlilik, şartları varsa idari ve cezai yollarla ayrıca değerlendirilebilir; ancak kendiliğinden mutlak butlan sebebi değildir.

Akıl hastalığı sonradan iyileşirse iptal davası açılabilir mi?

TMK m.147/2 uyarınca akıl hastalığı iyileşmişse mutlak butlan davasını yalnız iyileşen eş açabilir. Hukuk Genel Kurulu, hastalığın remisyonda olmasının tam iyileşme anlamına gelmediğini ve diğer eşin dava hakkını kaldırmadığını kabul etmiştir (Yargıtay HGK, 02.12.2020, E.2017/2712, K.2020/988).

Velisinin izni olmadan evlenen küçüğün evliliği iptal edilebilir mi?

İzni alınmayan yasal temsilci iptal davası açabilir (TMK m.153/1). Ancak evlenen kimse sonradan on sekiz yaşını doldurarak ergin olur, kısıtlılıktan çıkar veya kadın gebe kalırsa iptale karar verilemez (m.153/2). Yargıtay, gebeliğin araştırılmadan karar verilmesini bozma sebebi saymıştır (Yargıtay 2. HD, 09.10.2007, E.2006/19058, K.2007/13672).

Bekleme süresine uyulmadan yapılan evlilik iptal edilir mi?

Hayır. TMK m.132’deki üç yüz günlük bekleme süresi bir evlenme engelidir; ancak m.145’te mutlak butlan sebebi olarak sayılmadığı için bu süreye uyulmaması evliliği geçersiz kılmaz.