Bir küçüğün evlat edinilmesinde, biyolojik anne-babasının rızası büyük önem taşır. Peki bu rıza her zaman şart mıdır, istisnaları var mıdır? Bu yazıda evlat edinmede biyolojik ebeveyn rızasını ve istisnalarını açıklıyoruz.
Net Cevap: Evet, küçüğün evlat edinilmesi kural olarak ana ve babasının rızasını gerektirir (TMK m.309/1); velayet kimde olursa olsun her ikisinin rızası aranır. Rıza, küçüğün veya ana ve babanın oturdukları yer mahkemesine açıklanıp tutanağa geçirilir; evlat edinenin adı belirtilmese de geçerlidir (m.309/2-3). Rıza doğumdan itibaren altı hafta geçmeden verilemez ve tutanaktan itibaren altı hafta içinde geri alınabilir; geri alındıktan sonra yeniden verilen rıza kesindir (m.310). Ana veya babanın kim olduğu ya da uzun süredir nerede oturduğu bilinmiyorsa, ayırt etme gücünden sürekli yoksunsa veya küçüğe karşı özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmemişse rızası aranmaz (m.311); bu karar ilgiliye yazılı olarak bildirilir (m.312). Yasal sebep olmadan rızası alınmayan kişi, sebebi öğrendiği tarihten itibaren bir yıl içinde evlatlık ilişkisinin kaldırılmasını isteyebilir (m.317, m.319).
Anne-Baba Rızası Kural Olarak Şarttır
Türk Medeni Kanunu’na göre, bir küçüğün evlat edinilmesi için kural olarak biyolojik anne ve babasının rızası gerekir (TMK 309). Bu rıza, küçüğün mevcut ailesiyle olan soybağı ilişkisini sona erdirip yeni bir aileyle ilişki kuracağından, büyük önem taşır ve ciddi bir işlemdir.
Rıza Ne Zaman ve Nasıl Verilir?
Anne-babanın rızası, küçüğün doğumunun üzerinden en az altı hafta geçmeden verilemez (TMK 310). Bu süre, özellikle annenin doğum sonrası sağlıklı bir karar verebilmesi için tanınmıştır. Rıza, küçüğün veya ana-babanın oturduğu yer mahkemesinde tutanağa geçirilerek verilir. Rıza, belirli bir kişiyi belirtmeden de verilebilir.
Rızanın Geri Alınması
Verilen rıza, tutanağa geçirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde geri alınabilir (TMK 310). Bu, ebeveyne bir kez daha düşünme imkânı tanır. Geri alınan rızadan sonra yeniden verilen rıza ise kesindir. Bu süreler, hem ebeveynin hem de çocuğun menfaatini dengelemeye yöneliktir.
Rızanın Aranmadığı Haller (TMK 311)
Bazı istisnai durumlarda anne-babanın rızası aranmaz:
- Ana-babadan birinin kimliğinin veya uzun süredir nerede olduğunun bilinmemesi.
- Ana-babadan birinin sürekli olarak ayırt etme gücünden yoksun bulunması.
- Ana-babadan birinin küçüğe karşı özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmemesi.
Bu hallerde, ilgili ebeveynin rızası olmadan da evlat edinme gerçekleşebilir. Ancak bu durumların mahkemece tespiti gerekir.
Kural: Rıza Şarttır
TMK m. 309/1 uyarınca evlât edinme, küçüğün ana ve babasının rızasını gerektirir. Bu, küçüğün evlat edinilmesinde en temel şartlardan biridir ve dosyanın kaderini belirler.
Rızanın kime ait olduğu da nettir: velayet kimde olursa olsun, ana ve babanın her ikisinin rızası aranır. Boşanmış olmak, velayetin diğer tarafta bulunması ya da çocuğu görmemek bu şartı ortadan kaldırmaz.
Rıza Nasıl Verilir? Şekil Şartı Katıdır
Rıza, tarafların kendi aralarında imzaladıkları bir belgeyle verilemez. TMK m. 309/2 usulü belirlemiştir: rıza, küçüğün veya ana ve babasının oturdukları yer mahkemesinde sözlü veya yazılı olarak açıklanarak tutanağa geçirilir.
İki ayrıntı önemlidir:
- Kimin evlat edineceği belirtilmek zorunda değildir. Verilen rıza, evlat edinenlerin adları belirtilmemiş veya evlat edinenler henüz belirlenmemiş olsa dahi geçerlidir. Bu, kurum yoluyla yürüyen süreçlerde rızanın önceden alınabilmesini sağlar.
- Noterde verilen beyan yeterli değildir. Kanun mahkeme önünde tutanağa geçirilmeyi aradığından, bu usule uyulmadan alınan rıza sonuç doğurmaz.
Sıkça Sorulan Sorular
Evlat edinmede biyolojik anne babanın rızası şart mı?
Küçüklerin evlat edinilmesinde şarttır. TMK m. 309/1 uyarınca evlât edinme, küçüğün ana ve babasının rızasını gerektirir. Velayet kimde olursa olsun her ikisinin rızası aranır; boşanmış olmak veya çocuğu görmemek bu şartı ortadan kaldırmaz.
Rıza nasıl verilir, noterde olur mu?
Noterde verilen beyan yeterli değildir. TMK m. 309/2 uyarınca rıza, küçüğün veya ana ve babasının oturdukları yer mahkemesinde sözlü veya yazılı olarak açıklanarak tutanağa geçirilir. Verilen rıza, evlat edinenlerin adları belirtilmemiş veya henüz belirlenmemiş olsa dahi geçerlidir.
Doğumdan hemen sonra rıza verilebilir mi?
Verilemez. Rıza, küçüğün doğumunun üzerinden altı hafta geçmeden önce verilemez; hamilelik sırasında veya bu süre içinde verilen rızalar geçersizdir. Amaç, annenin doğum sonrası dönemde baskı altında karar vermesini önlemektir.
Verilen rızadan dönülebilir mi?
Evet, sınırlı süreyle. Rıza, tutanağa geçirilmesinden başlayarak altı hafta içinde geri alınabilir ve geri alma aynı usulle yapılır. Bu süre geçtikten sonra tek taraflı dönülmesi mümkün değildir; itiraz ancak evlat edinmenin iptali yoluyla ileri sürülebilir.
Rıza hangi hâllerde aranmaz?
TMK m. 311 üç hâl öngörür: ana veya babanın kim olduğunun ya da uzun süreden beri nerede oturduğunun bilinmemesi, ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksun olması ve küçüğe karşı özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmemesi.
Özen yükümlülüğünün ihlali nasıl ispatlanır?
Somut ve süreklilik gösteren olgularla. Nafaka yükümlülüğünün sürekli ihlali, kişisel ilişki günlerine hiç gelmemek, çocukla uzun süredir iletişim kurmamak ve özel günlerde dahi aramamak değerlendirilir. Tek seferlik aksaklıklar veya karşı tarafın engellemesinden kaynaklanan görüşememeler bu kapsamda sayılmaz.
Öz baba itiraz ederse evlat edinme mümkün mü?
Mümkün olabilir. Mahkeme TMK m. 311 kapsamında rızanın aranıp aranmayacağını değerlendirir; öz babanın özen yükümlülüğünü yerine getirmediği ispatlanırsa rıza aranmayabilir. Bu değerlendirme dosyadaki somut delillere göre yapılır.
Ergin birini evlat edinirken de anne baba rızası gerekir mi?
Hayır. Ergin veya kısıtlıların evlat edinilmesinde ana ve babanın rızası aranmaz. Bunun yerine evlat edinenin altsoyunun açık muvafakati zorunludur; altsoy birden fazlaysa hepsinin muvafakati gerekir. Ayrıca evlat edinilen evliyse eşinin rızası aranır.
İki ayrı altı haftalık süre
Bu iki süre birbirine karıştırılmamalıdır ve ikisi de kritiktir:
· Rıza, küçüğün doğumunun üzerinden altı hafta geçmeden önce verilemez. Hamilelik sırasında veya doğumdan sonraki ilk altı hafta içinde verilen rızalar geçersizdir. Amaç, annenin doğum sonrası dönemde baskı altında karar vermesini önlemektir.
· Verilen rıza, tutanağa geçirilmesinden başlayarak altı hafta içinde geri alınabilir. Geri alma, rızanın verildiği usulle yapılır.
Geri Alınırsa Ne Olur?
Rızanın süresi içinde geri alınması hâlinde evlat edinme şartı gerçekleşmemiş olur. Bu nedenle uygulamada mahkeme süreci, altı haftalık geri alma süresinin dolması beklenerek yürütülür.
Geri alma süresi geçtikten sonra rızadan tek taraflı dönülmesi mümkün değildir; bu aşamadan sonra itiraz ancak evlat edinmenin iptali yoluyla ve kendi şartları çerçevesinde ileri sürülebilir.
Rızanın Aranmadığı Hâller: TMK m. 311
Kanun üç durumda rıza şartından vazgeçilmesine imkân tanır. Bunlar sınırlı sayıdadır ve mahkemece değerlendirilir:
| Hâl | Açıklama |
|---|---|
| Kim olduğu veya nerede olduğu bilinmiyorsa | Ana veya babanın kimliği belirsizse ya da uzun süreden beri nerede oturduğu bilinmiyorsa |
| Ayırt etme gücünden sürekli yoksunsa | Geçici değil, sürekli yoksunluk aranır |
| Özen yükümlülüğünü yerine getirmiyorsa | Küçüğe karşı özen yükümlülüğünün yeterince yerine getirilmemesi |
Uygulamada en çok tartışılan üçüncü hâldir. Özen yükümlülüğünün yerine getirilmediği iddiası somut olgularla desteklenmelidir. Değerlendirmede tipik olarak gözetilen unsurlar: nafaka yükümlülüğünün sürekli ihlali, kişisel ilişki günlerine hiç gelmemek, çocukla uzun süredir hiç iletişim kurmamak, doğum günü ve bayramlarda dahi aramamak.
Buna karşılık tek seferlik aksaklıklar, geçici mazeretler veya karşı tarafın engellemesinden kaynaklanan görüşememeler bu kapsamda değerlendirilmez. Mahkeme, ihmalin süreklilik gösterip göstermediğine bakar.
Rızanın Aranmamasına Kim ve Ne Zaman Karar Verir? (TMK m.312)
TMK m.311’deki hâllerden birinin varlığı, evlat edinmek isteyenin beyanıyla kendiliğinden kabul edilmez; bunun için ayrı bir karar gerekir. Kanun bu kararın zamanını iki ihtimale göre ayırır. Küçük sonradan evlat edinilmek amacıyla bir kuruma yerleştirilmişse ve ana ya da babadan birinin rızası yoksa, rızanın aranıp aranmayacağına kural olarak küçüğün yerleştirilmesinden önce karar verilir. Diğer durumlarda bu konu evlat edinme işlemi sırasında karara bağlanır. Rızanın aranmamasına ilişkin karar ilgiliye yazılı olarak bildirilir (TMK m.312). Bu bildirim, rızası aranmayan ebeveynin karardan haberdar olarak hukuki yollara başvurabilmesini sağlar.
Uygulamada en çok tartışılan hâl, özen yükümlülüğünün yeterince yerine getirilmemesidir. Mahkeme bu iddiayı soyut beyanlarla değil, süreklilik gösteren olgularla değerlendirir. Aşağıdaki tablo, her hâlde tipik olarak neye bakıldığını ve hangi delillerin sunulduğunu gösterir.
| Hâl | Mahkemenin baktığı | Tipik deliller |
|---|---|---|
| Kim olduğu bilinmiyor | Soybağının hukuken kurulup kurulmadığı ve ebeveynin kimliğinin belirlenip belirlenemediği | Nüfus kayıtları, doğum kayıtları, kurum kayıtları |
| Uzun süredir nerede oturduğu bilinmiyor | Adres araştırmasının sonuçsuz kalması ve bu durumun geçici olmaması | Adres kayıt sistemi sorguları, kolluk araştırması, tebligat sonuçları |
| Ayırt etme gücünden sürekli yoksun | Yoksunluğun geçici değil sürekli olması | Sağlık kurulu raporu, adli tıp raporu, varsa kısıtlılık kararı |
| Özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmemiş | İhmalin süreklilik göstermesi; tek seferlik aksaklık veya karşı tarafın engellemesi yeterli değildir | Nafaka ödeme kayıtları ve icra dosyaları, kişisel ilişki tutanakları, tanık beyanları, yazışmalar, sosyal inceleme raporu |
Özen yükümlülüğünün ihlali iddiasında kişisel ilişki kararının uygulanmasına dair kayıtlar ayrıca önem taşır. Çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararları bugün adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlükleri aracılığıyla yerine getirildiğinden, ebeveynin görüşmelere gelip gelmediği müdürlük tutanaklarından izlenebilir. Ayrıntı için kişisel ilişki takvimi ve teslim usulü rehberimize bakabilirsiniz.
Üvey Çocuk Evlat Edinmede Öz Ebeveyn Rızası
En sık karşılaşılan senaryo budur: anne çocuğu tek başına büyütmüş, yeni eş çocukla aile gibi yaşıyor ve evlat edinmek istiyor. Bu hâlde öz babanın rızası gerekir.
- Öz baba rıza veriyorsa: Rıza tutanağı düzenlenir ve süreç görece hızlı ilerler.
- Öz baba itiraz ediyorsa: Mahkeme, TMK m. 311 kapsamında rızanın aranıp aranmayacağını değerlendirir. Özen yükümlülüğünün yerine getirilmediği ispatlanırsa rıza aranmayabilir.
- Öz ebeveyn hayatta değilse: Rıza aranmaz. Ancak ölen ebeveynin yakınlarının çocukla kişisel ilişki kurma hakları ayrıca değerlendirilebilir; evlat edinme bu hakkı kendiliğinden tamamen ortadan kaldırmaz.
Rıza Dışında Aranan Diğer Şartlar
Rıza tek başına yeterli değildir; küçüğün evlat edinilmesinde şu şartlar da birlikte aranır:
- Küçüğün evlat edinen tarafından bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olması
- Evlat edinmenin küçüğün yararına olması
- Evlat edinilenin, evlat edinenden en az on sekiz yaş küçük olması (TMK m. 308/1)
- Ayırt etme gücüne sahip küçüğün kendi rızası — bu, ana babanın rızasından ayrı ve ek bir şarttır
- Küçük vesayet altındaysa vesayet dairelerinin izni; bu izin, küçüğün ayırt etme gücüne sahip olup olmadığına bakılmaksızın aranır
Küçüklerin Evlat Edinilmesinde Şartlar: Madde Madde
Ana ve babanın rızası, evlat edinme için aranan şartlardan yalnızca biridir. Mahkeme, rızanın varlığını tespit etse bile aşağıdaki şartların tamamını ayrıca inceler; bunlardan biri eksikse evlat edinmeye karar verilmez.
| Şart | Madde | İçerik |
|---|---|---|
| Bakım ve eğitim süresi | TMK m.305/1 | Küçük, evlat edinen tarafından bir yıl süreyle bakılıp eğitilmiş olmalıdır. |
| Küçüğün yararı | TMK m.305/2 | Evlat edinme her hâlde küçüğün yararına olmalı ve evlat edinenin diğer çocuklarının yararlarını hakkaniyete aykırı biçimde zedelememelidir. |
| Birlikte evlat edinme | TMK m.306 | Eşler ancak birlikte evlat edinebilir; bunun için en az beş yıldan beri evli olmaları veya otuz yaşını doldurmuş olmaları gerekir. Eşin çocuğunun evlat edinilmesi aynı maddede ayrıca düzenlenmiştir. |
| Tek başına evlat edinme | TMK m.307 | Evli olmayan kişi otuz yaşını doldurmuşsa tek başına evlat edinebilir. |
| Yaş farkı | TMK m.308/1 | Evlat edinilen, evlat edinenden en az on sekiz yaş küçük olmalıdır. |
| Küçüğün kendi rızası | TMK m.308/2 | Ayırt etme gücüne sahip küçük, rızası olmadıkça evlat edinilemez. |
| Vesayet altındaki küçük | TMK m.308/3 | Küçük vesayet altındaysa, ayırt etme gücüne sahip olsa bile vesayet dairelerinin izni aranır. |
| Ana ve babanın rızası | TMK m.309-310 | Mahkemede tutanağa geçirilen rıza; doğumdan altı hafta sonra verilir, tutanaktan itibaren altı hafta içinde geri alınabilir. |
| Rızanın aranmaması | TMK m.311-312 | Kanunda sayılan üç hâlde ve ayrı bir kararla. |
| Yetkili mahkeme | TMK m.315 | Evlat edinmeye evlat edinenin yerleşim yeri mahkemesi karar verir. |
| Kapsamlı araştırma | TMK m.316 | Esaslı sayılan bütün durumlar kapsamlı biçimde araştırılmadan evlat edinmeye karar verilmez. |
Şartların tamamını tek ekranda görmek için evlat edinme koşulları ve süreleri aracımızı, tek başına evlat edinme için bekâr biri tek başına evlat edinebilir mi rehberimizi kullanabilirsiniz.
Ergin Evlat Edinmede Rıza Farklıdır
Ergin veya kısıtlı kişilerin evlat edinilmesinde ana ve babanın rızası aranmaz. Bunun yerine iki başka rıza gündeme gelir:
- Evlat edinenin altsoyunun açık muvafakati zorunludur; altsoy birden fazlaysa hepsinin muvafakati gerekir.
- Evlat edinilen ergin evliyse eşinin rızası aranır.
Bu ayrım, yanlış evrak hazırlığının önüne geçmek bakımından önemlidir: ergin evlat edinmede öz anne babadan rıza toplamaya çalışmak gereksizdir; asıl gereken altsoy muvafakatidir.
Rıza Tutanağından Evlat Edinme Kararına: Süreç Adım Adım
Rızanın ne zaman ve hangi aşamada alınacağı, sürecin tamamı bilinmeden doğru planlanamaz. Kurum bakımındaki bir çocuğun evlat edinilmesinde başvuru Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğüne yapılır; üvey çocuk veya akraba çocuğunun evlat edinilmesinde ise süreç genellikle doğrudan mahkemede yürür. Her iki yolda da aşağıdaki kanuni adımlar aynıdır.
| Adım | Dayanak | Ne olur? |
|---|---|---|
| Bakım dönemi | TMK m.305/1 | Evlat edinecek kişi küçüğe bir yıl süreyle bakar ve onu eğitir; bu süre dolmadan karar verilmez. |
| Doğumdan itibaren bekleme | TMK m.310/1 | Ana ve babanın rızası, doğumun üzerinden altı hafta geçmeden alınamaz. |
| Rıza tutanağı | TMK m.309/2-3 | Rıza, küçüğün veya ana ve babanın oturdukları yer mahkemesine sözlü veya yazılı açıklanır ve tutanağa geçirilir; evlat edinenin kim olacağı belirtilmek zorunda değildir. |
| Geri alma süresi | TMK m.310/2-3 | Rıza, tutanağa geçirilmesinden itibaren altı hafta içinde geri alınabilir; geri alındıktan sonra yeniden verilen rıza kesindir. |
| Rızanın aranmaması kararı | TMK m.311-312 | Rıza yoksa, kanuni hâllerden birinin varlığı ayrı bir kararla tespit edilir ve karar ilgiliye yazılı bildirilir. |
| Küçüğün rızası ve izin | TMK m.308/2-3 | Ayırt etme gücüne sahip küçüğün rızası alınır; vesayet altındaysa vesayet dairelerinin izni aranır. |
| Araştırma ve karar | TMK m.315-316 | Evlat edinenin yerleşim yeri mahkemesi esaslı bütün durumları araştırır ve karar verir. |
| Sonuçlar | TMK m.314 | Ana ve babaya ait haklar ve yükümlülükler evlat edinene geçer; küçük evlat edinenin soyadını alır. |
Tabloda görüldüğü gibi, altı haftalık geri alma süresi dolmadan verilen bir evlat edinme kararı, rızanın geri alınması ihtimali nedeniyle risk taşır. Bu nedenle uygulamada mahkeme süreci, geri alma süresinin dolması beklenerek ilerletilir. Dilekçe için evlat edinme talebi dilekçesi örneğimize bakabilirsiniz.
Rızanın Sonucu: Evlat Edinme Neyi Değiştirir? (TMK m.314 ve m.500)
Biyolojik ebeveynin rıza verirken en çok merak ettiği konu, evlat edinmenin kendisiyle çocuk arasındaki bağı nasıl etkileyeceğidir. Türk hukukunda evlat edinme, çocuğun biyolojik ailesiyle bağlarını bütünüyle koparmaz; bazı sonuçlar evlat edinene geçerken bazıları biyolojik aile yönünden devam eder.
| Konu | Evlat edinmeden sonra | Dayanak |
|---|---|---|
| Ana ve babalık hak ve yükümlülükleri | Ana ve babaya ait haklar ve yükümlülükler evlat edinene geçer. | TMK m.314 |
| Evlatlığın evlat edinene mirasçılığı | Evlatlık ve altsoyu, evlat edinene kan hısmı gibi mirasçı olur. | TMK m.314, m.500 |
| Evlatlığın biyolojik ailesindeki mirasçılığı | Devam eder; evlatlık kendi ailesinden de mirasçı olmaya devam eder. | TMK m.500 |
| Evlat edinenin evlatlığa mirasçılığı | Evlat edinen ve hısımları evlatlığa mirasçı olmaz. | TMK m.500 |
| Soyadı | Küçük evlatlık evlat edinenin soyadını alır. | TMK m.314 |
| Kayıtların gizliliği | Evlat edinmeye ilişkin bilgiler gizlilik ilkesine uygun tutulur; mahkeme kararı olmadıkça açıklanmaz. | gizlilik ilkesi |
Rıza veren ebeveyn bakımından en önemli sonuç, velayet başta olmak üzere ana ve babalığa ait hak ve yükümlülüklerin evlat edinene geçmesidir. Buna karşılık çocuğun biyolojik ailesindeki mirasçılığı devam eder. Miras boyutu için evlat edinmede miras hakkı (TMK 500) ve evlatlığın mirasçılığı rehberlerimize bakabilirsiniz.
Rıza Olmadan Verilen Karar: Evlatlık İlişkisinin Kaldırılması (TMK m.317-319)
Rızanın usulüne uygun alınmaması, evlat edinme kararından sonra da sonuç doğurur. Kanun bu durumu evlatlık ilişkisinin kaldırılması davasıyla çözer ve iki ayrı sebep öngörür.
| Sebep | Kim açar? | Sınır | Süre |
|---|---|---|---|
| Rıza bulunmaması (TMK m.317) | Yasal bir sebep olmaksızın rızası alınmayan kişiler | Kaldırma küçüğün yararlarını ağır biçimde zedeleyecekse istem dinlenmez | Sebebin öğrenilmesinden itibaren bir yıl (TMK m.319) |
| Diğer esaslı noksanlıklar (TMK m.318) | Cumhuriyet savcısı ve her ilgili | Noksanlık giderilmişse istem dinlenmez | Sebebin öğrenilmesinden itibaren bir yıl (TMK m.319) |
TMK m.319’un ilk hâlinde ayrıca, her hâlde evlat edinme işleminin üzerinden beş yıl geçmekle dava hakkının düşeceği öngörülmüştü. Anayasa Mahkemesi bu ibareyi E.2012/35, K.2012/203 sayılı kararıyla iptal etmiştir. Bu nedenle bugün dava hakkı bakımından belirleyici olan, kaldırma sebebinin öğrenildiği tarihten itibaren işleyen bir yıllık süredir.
Rızası alınmayan biyolojik ebeveyn açısından pratik sonuç şudur: bir yıllık süre kaldırma sebebinin öğrenilmesiyle işlemeye başladığından, rızanın aranmaması kararının kendisine yazılı olarak bildirildiği tarih (TMK m.312) veya evlat edinmeyi başka bir yolla öğrendiği tarih önem kazanır; bu tarihin belgelenmesi ve davanın gecikmeden açılması gerekir. Her iki durumda da mahkeme, ilişkinin kaldırılmasının çocuğun yararını ağır biçimde zedeleyip zedelemeyeceğini ayrıca değerlendirir.
Uluslararası Çerçeve: Lahey Sözleşmesi ve Çocuk Haklarına Dair Sözleşme
Rıza şartı yalnızca iç hukukun değil, Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerin de gereğidir. BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme m.21, evlat edinmenin yalnızca yetkili makamların izniyle yapılabileceğini ve ilgililerin gerektiğinde danışmanlık aldıktan sonra bilgilendirilmiş rızalarını vermiş olmaları gerektiğini öngörür. Çocukların Korunması ve Ülkelerarası Evlat Edinme Konusunda İşbirliğine Dair 1993 tarihli Lahey Sözleşmesi ise 14.01.2004 tarihli ve 5049 sayılı Kanunla onaylanmış ve Türkiye bakımından 01.09.2004 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
| Şart | İçerik |
|---|---|
| Bilgilendirme | Rıza verecek kişilere, evlat edinmenin çocuğun asıl ailesiyle hukuki ilişkisine etkisi ve rızanın sonuçları hakkında gerekli bilgi ve danışmanlık verilmiş olmalıdır. |
| Serbest ve şekle uygun rıza | Rıza serbestçe, yasal şekle uygun olarak ve açıkça veya yazılı olarak verilmiş olmalıdır. |
| Bedel yasağı | Rıza para veya herhangi bir karşılık yoluyla elde edilmiş olmamalıdır. |
| Geri alınmamış olma | Verilen rıza geri alınmamış olmalıdır. |
| Annenin rızasının zamanı | Annenin rızası gerekiyorsa, çocuğun doğumundan sonra verilmiş olmalıdır. |
Lahey Sözleşmesi ülkeler arası evlat edinmeye uygulanır; iç hukuktaki altı haftalık bekleme süresi (TMK m.310/1) ise sözleşmedeki “doğumdan sonra rıza” şartından daha sıkı bir güvence getirir. Yurt dışında yaşayan bir ebeveynin rızası söz konusu olduğunda, rızanın alınma şekli ve tanınması ayrıca incelenmelidir.
Rıza Konusunda Sık Yapılan Usul Hataları
Evlat edinme dosyalarında sonucu değiştiren sorunların çoğu, rızanın esasından değil şeklinden ve zamanlamasından çıkar. Aşağıdaki hataların her biri, ya kararın gecikmesine ya da sonradan evlatlık ilişkisinin kaldırılması riskine yol açar.
- Doğumdan önce veya ilk altı hafta içinde rıza almak: Bu dönemde verilen rıza hükümsüzdür; rıza ancak doğumun üzerinden altı hafta geçtikten sonra verilebilir (TMK m.310/1).
- Noterde alınan beyanla yetinmek: Kanun rızanın mahkemeye açıklanıp tutanağa geçirilmesini arar (TMK m.309/2); noter beyanı bu şeklin yerini tutmaz.
- Yalnızca velayet sahibinin rızasını almak: TMK m.309/1 ana ve babanın rızasını arar; velayetin diğer ebeveynde olması, öteki ebeveynin rızasını gereksiz kılmaz.
- Geri alma süresini hesaba katmamak: Rıza tutanaktan itibaren altı hafta içinde geri alınabildiğinden (TMK m.310/2), bu süre dolmadan dosyayı tamamlanmış saymak risklidir.
- Çocuğun kendi rızasını atlamak: Ayırt etme gücüne sahip küçüğün rızası, ana ve babanın rızasından ayrı ve ek bir şarttır (TMK m.308/2).
- Rızanın aranmamasını kararsız varsaymak: TMK m.311 hâllerinin varlığı ayrı bir kararla tespit edilir ve karar ilgiliye yazılı bildirilir (TMK m.312).
- Kaldırma davasında süreyi kaçırmak: Rızası alınmayan kişinin dava hakkı, sebebin öğrenilmesinden itibaren bir yıl geçmekle düşer (TMK m.319).
İlgili Rehberler
- 📘 Aile ve Boşanma Hukuku Rehberi
- Evlat Edinme Talebi Dilekçesi Örneği (2026) — TMK 305-315
- Türkiye’de Evlat Edinmenin Şartları ve Aşamaları (TMK 305)
- Evlat Edinme Başvurusu Nasıl Yapılır? Şartlar ve Süreç (TMK 305)
- Evlat Edinmede Gizlilik (Sır) İlkesi: Çocuğa Söylenmeli mi?
- Eşin Önceki Evlilikten Çocuğunu (Üvey Evlat) Edinme (TMK 306)
- Evlât Edinme Koşulları ve Süreleri Aracı — TMK m.305-320
- Koruyucu Aile ile Evlat Edinme Farkı
- Evlat Edinmede Miras Hakkı (TMK 500)
🗺️ Aile ve Boşanma Hukuku Konu Haritası
Sürecin tüm aşamaları için hazırladığımız rehberler:
💔 Boşanma Davası
- Boşanma Kararı Ne Zaman Kesinleşir? İstinaf ve Temyiz
- Ön İnceleme Duruşması: Taraflar Ne Yapmalı?
- Tensip Zaptı Nedir? İlk Duruşmaya Hazırlık
- Şiddetli Geçimsizlik Nedeniyle Boşanma Nasıl İspatlanır?
- Boşanma Davasında Islah: Talep ve Sebep Değişikliği
- Boşanma Davasından Vazgeçme: Feragat ve Sonuçları
💰 Nafaka
- Nafaka Hesaplama ve Artırım Aracı
- Tedbir Nafakası Geriye Dönük İstenebilir mi?
- Emekli Maaşına Nafaka İçin Haciz Konur mu?
- Nafaka Ödememe ve Tazyik Hapsi
- Yoksulluk Nafakası Alan Eş Yeniden Evlenirse
- İştirak Nafakası Çocuk 18 Yaşına Gelince Biter mi?
👶 Velayet ve Çocuk
- Bekar Biri Tek Başına Evlat Edinebilir mi?
- Sosyal İnceleme Raporu (SİR) ve Velayet
- Velayeti Alan Ebeveyn Başka Şehre Taşınabilir mi?
- Geçici (Tedbiren) Velayet Nedir?
- Boşanmadan Sonra Çocuğun Nüfus Kaydı
- Koruyucu Aile ile Evlat Edinme Farkı
🏠 Mal Rejimi ve Paylaşım
- Evlilikte Alınan Araba Boşanmada Paylaşılır mı?
- Aile Konutu Şerhi Tapuya Nasıl Konulur?
- Krediyle Alınan Ev Boşanmada Nasıl Paylaşılır?
- Mal Paylaşımı Davasında Zamanaşımı
- Emekli İkramiyesi Mal Paylaşımına Girer mi?
- Ortak Kredi ve Banka Borçları Nasıl Paylaşılır?
🛡️ Şiddet ve Koruma (6284)
- 6284 Kapsamında Koruma Kararı Nasıl Alınır?
- 6284 Koruma Kararına İtiraz: Süre ve Usul
- Koruma Kararının Süresi Dolmadan Uzatma
- 6284 Kapsamında Elektronik Kelepçe
- Uzaklaştırma Kararı Nasıl Alınır?
- Uzaklaştırma Kararı İşyeri ve Okulu da Kapsar mı?
💍 Evlilik ve Statü
- Evlenme Yaşı Kaçtır? 16-17 Yaşında Evlilik
- Boşanmadan Sonra Kimlik, Pasaport ve Nüfus Kaydı
- Yurt Dışında Yapılan Evlilik Türkiye’de Geçerli mi?
- Evlilik Dışı Doğan Çocuk Nüfusa Nasıl Kaydedilir?
- Eşin Borcundan Diğer Eş Sorumlu mu?
- Yabancı Biriyle Evlilik: Gerekli Belgeler
📚 Genel çerçeve için Aile ve Boşanma Hukuku Rehberi sayfamıza bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Evlat edinmede biyolojik anne-babanın rızası şart mı?
Kural olarak evet. Küçüğün evlat edinilmesi için biyolojik anne ve babasının rızası gerekir (TMK 309). Ancak TMK 311’de sayılan istisnai hallerde rıza aranmaz.
Rıza ne zaman verilebilir?
Anne-babanın rızası, küçüğün doğumundan en az 6 hafta sonra verilebilir (TMK 310). Bu süre, özellikle annenin sağlıklı karar vermesi için tanınmıştır.
Verilen rıza geri alınabilir mi?
Evet. Rıza, tutanağa geçirilmesinden itibaren 6 hafta içinde geri alınabilir (TMK 310). Geri alma sonrası yeniden verilen rıza kesindir.
Hangi durumlarda rıza aranmaz?
Ebeveynin kimliğinin/yerinin bilinmemesi, sürekli ayırt etme gücünden yoksunluk veya özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmemesi hallerinde rıza aranmaz (TMK 311). Bu durumlar mahkemece tespit edilir.
Rızanın aranmamasına kim karar verir?
Küçük evlat edinilmek amacıyla bir kuruma yerleştirilmişse ve ana ya da babanın rızası yoksa, rızanın aranıp aranmayacağına kural olarak yerleştirmeden önce; diğer durumlarda evlat edinme işlemi sırasında karar verilir. Karar ilgiliye yazılı olarak bildirilir (TMK m.312).
Rızam alınmadan çocuğum evlat edinildi, ne yapabilirim?
Yasal bir sebep olmaksızın rızası alınmayan kişi evlatlık ilişkisinin kaldırılmasını isteyebilir (TMK m.317). Dava, kaldırma sebebinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl içinde açılmalıdır (TMK m.319). Kaldırma küçüğün yararlarını ağır biçimde zedeleyecekse istem kabul edilmez.
Evlat edinilen çocuk biyolojik ailesinden miras alır mı?
Evet. Evlatlığın kendi ailesindeki mirasçılığı devam eder; evlatlık ve altsoyu ayrıca evlat edinene kan hısmı gibi mirasçı olur. Buna karşılık evlat edinen ve hısımları evlatlığa mirasçı olmaz (TMK m.500).
Rıza verince velayet ne olur?
Evlat edinme kararıyla ana ve babaya ait haklar ve yükümlülükler evlat edinene geçer (TMK m.314). Rıza tek başına velayeti değiştirmez; sonuç, mahkemenin evlat edinme kararıyla doğar.
Çocuğun kendi rızası gerekir mi, kaç yaşında?
Ayırt etme gücüne sahip küçük, rızası olmadıkça evlat edinilemez (TMK m.308/2). Kanunda sabit bir yaş yoktur; ayırt etme gücü her dosyada ayrıca değerlendirilir.
Rıza para karşılığında verilebilir mi?
Ülkeler arası evlat edinmeye uygulanan 1993 Lahey Sözleşmesi m.4, rızanın para veya herhangi bir karşılık yoluyla elde edilmemiş olmasını açıkça şart koşar. İç hukukta da rızanın serbest iradeye dayanması esastır ve evlat edinme her hâlde küçüğün yararına olmalıdır (TMK m.305/2).
Evlilik dışında doğan çocukta babanın rızası aranır mı?
TMK m.309 ana ve babanın rızasını arar; baba ile çocuk arasında soybağı tanıma veya babalık hükmüyle kurulmamışsa hukuken baba bulunmadığından bu yönden rıza gündeme gelmez. Soybağı kurulmuşsa babanın rızası, TMK m.311 hâlleri dışında gereklidir.
Evlatlık ilişkisinin kaldırılmasını kimler isteyebilir?
Yasal bir sebep olmaksızın rızası alınmayan kişiler, rıza bulunmaması nedeniyle kaldırma isteyebilir (TMK m.317). Evlat edinmedeki diğer esaslı noksanlıklar için ise Cumhuriyet savcısı ve her ilgili dava açabilir; noksanlık giderilmişse istem dinlenmez (TMK m.318).
Evlat edinmenin üzerinden beş yıl geçtiyse dava açılamaz mı?
TMK m.319’daki “her hâlde evlat edinme işleminin üzerinden beş yıl” ibaresi Anayasa Mahkemesinin E.2012/35, K.2012/203 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. Bugün belirleyici olan, kaldırma sebebinin öğrenilmesinden itibaren işleyen bir yıllık süredir.
Evlat edinen ile çocuk arasında kaç yaş fark olmalı?
Evlat edinilen, evlat edinenden en az on sekiz yaş küçük olmalıdır (TMK m.308/1).
Eşlerden biri tek başına evlat edinebilir mi?
Kural olarak hayır; eşler ancak birlikte evlat edinebilir ve bunun için en az beş yıldan beri evli olmaları veya otuz yaşını doldurmuş olmaları gerekir (TMK m.306). Eşin çocuğunun evlat edinilmesi aynı maddede ayrıca düzenlenmiştir.
Evlat edinme davasına hangi mahkeme bakar?
Evlat edinmeye evlat edinenin yerleşim yeri mahkemesi karar verir (TMK m.315). Ana ve babanın rızası ise küçüğün veya ana ve babanın oturdukları yer mahkemesinde tutanağa geçirilir (TMK m.309/2).
Bir yıllık bakım süresi dolmadan evlat edinme olur mu?
Hayır. Küçük, evlat edinen tarafından bir yıl süreyle bakılıp eğitilmiş olmalıdır (TMK m.305/1). Mahkeme ayrıca evlat edinmenin küçüğün yararına olup olmadığını ve esaslı bütün durumları araştırır (TMK m.305/2, m.316).
Rıza tutanağı, rızanın aranmaması kararı veya evlatlık ilişkisinin kaldırılması konusunda dosyanıza özel değerlendirme için Hukukçular Evi Ankara’ya 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Her somut olayın kendine özgü koşulları bulunduğundan, işlem yapmadan önce bir avukata danışmanız ve güncel mevzuat ile uzman hukuki görüşü esas almanız önerilir.
⚖️ Mevzuat ve Resmî Kaynaklar
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu — mevzuat.gov.tr
- Çocukların Korunması ve Ülkelerarası Evlat Edinme Konusunda İşbirliğine Dair Sözleşme (Lahey, 1993) — Adalet Bakanlığı
- Evlat Edinme Hizmeti — Sıkça Sorulan Sorular — Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
Bu sayfada anılan kanun maddelerinin güncel metnine ve içtihatlara yukarıdaki resmî kaynaklardan ulaşabilirsiniz. Mevzuat değişebildiğinden, işlem yapmadan önce güncel hâlin teyit edilmesi önerilir.
📚 İlgili Rehberler


