Evlatlık İlişkisi Sonradan Kaldırılabilir mi? (TMK 317-319)

Hangi Durumlar Kaldırma Sebebi Değildir?

Beşinci, altıncı ve yedinci satırlar en sık yaşanan hayal kırıklığını açıklar: evlat edinen ile evlatlık arasındaki sonraki anlaşmazlıklar kaldırma sebebi oluşturmaz.

Dördüncü satır mahkemeye takdir alanı bırakır: TMK m.318/2 uyarınca noksanlık bu arada ortadan kalkmış veya sadece usule ilişkin ise ve kaldırma küçüğün menfaatini ağır biçimde zedeleyecekse karar verilmez.

Üçüncü satır koruma sağlar: eksiklik sonradan giderilmişse ilişki ayakta kalır.

Bu tablo şu sonuca varır: miras beklentisi nedeniyle evlatlık ilişkisinin kaldırılması istenemez; bu amaç için ayrı kurumlar öngörülmüştür.

Evlatlığın Mirasçılık Konumu

Üçüncü satır tek yönlü bir ilişkiyi gösterir: TMK m.500/2 uyarınca evlat edinen ve hısımları, evlatlığa mirasçı olmazlar.

Yani evlatlık önce ölürse malları evlat edinene değil, kendi altsoyuna ve öz ailesine kalır.

Dördüncü satır sıkça bilinmez: evlatlık, kendi öz ailesindeki mirasçılığını da korur. Bu nedenle iki ayrı terekede mirasçı olabilir.

Birinci ve ikinci satırlar ise mirasçılar arası uyuşmazlığın kaynağıdır: evlatlık altsoy gibi mirasçıdır ve saklı payı bulunur.

Miras Beklentisi İçin Doğru Yol Hangisi?

Birinci satır uygulamadaki asıl yoldur: evlatlıkla ilişki bozulmuşsa izlenecek yol kaldırma davası değil, ölüme bağlı tasarrufla mirasçılıktan çıkarmadır.

TMK m.510 uyarınca mirasçı, mirasbırakana veya yakınlarına karşı ağır bir suç işlemişse ya da aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemişse saklı paylı mirasçı çıkarılabilir.

Ancak çıkarma sebebi tasarrufta açıkça gösterilmelidir; aksi hâlde TMK m.512 uyarınca tasarruf yalnızca tenkise tabi olur.

Üçüncü satır ise en az uyuşmazlık doğuran yoldur: taraflar anlaşabiliyorsa mirastan feragat sözleşmesi resmî vasiyetname şeklinde düzenlenir ve TMK m.528/2 uyarınca ivazlı feragat altsoyu da bağlar.

Dava: Taraflar, Görev ve Süre

Üçüncü ve dördüncü satırlar birlikte okunmalıdır: dava hakkı, kaldırma sebebinin öğrenilmesinden başlayarak bir yıl geçmekle düşer.

Bu süre hak düşürücüdür ve mahkemece resen dikkate alınır; sebebin ne zaman öğrenildiği dosyada belgelenmelidir.

Beşinci satır ise sıkça karıştırılan noktadır: kaldırma davası bir miras davası değildir; sebepleri kuruluş sakatlıklarıyla sınırlıdır ve miras beklentisiyle açılamaz.

Birinci satır ise dava açabilecekleri belirler: menfaati bulunan kişiler ve ilgili kurumlar talepte bulunabilir.

Kaldırma Kararının Miras Bakımından Sonucu

Beşinci satır uygulamada en karmaşık durumdur: miras açıldıktan sonra verilen kaldırma kararı, mirasçılık zincirini geriye dönük olarak etkiler.

Bu hâlde daha önce yapılmış paylaşma işlemleri tartışmalı hâle gelebilir ve iade talepleri gündeme gelir.

Üçüncü satır ise sonucu netleştirir: kaldırma kararıyla evlatlığın saklı payı da ortadan kalkar; tenkis talebi doğmaz.

Altıncı satır ise ayrı bir değerlendirme gerektirir: evlat edinenin sağlığında yaptığı kazandırmalar, kaldırma kararından bağımsız olarak bağışlama hükümlerine tabi olur.

Kurulmanın ve Sonucun Maddeleri: TMK m.314, m.315, m.316 ve 4787 s.K. m.4

Kaldırma sebepleri yalnızca kuruluştaki sakatlıklara dayandığından, bu davanın nasıl kurulacağını anlamak için önce ilişkinin hangi hükümlerle doğduğunu ve hangi sonuçları ürettiğini bilmek gerekir.

İlişkinin doğurduğu sonuç: TMK m.314. Kanun sonucu açıkça yazar: ana ve babaya ait olan haklar ve yükümlülükler evlât edinene geçer. Evlâtlık, evlât edinenin mirasçısı olur; evlâtlık küçük ise evlât edinenin soyadını alır, evlât edinen isterse çocuğa yeni bir ad verebilir. Ergin olan evlâtlık, evlât edinilme sırasında dilerse evlât edinenin soyadını alabilir. Ayrıca evlâtlığın, miras bırakanı olan öz ana ve babasına mirasçılığı devam eder.

Çift yönlü mirasçılık. Bu son cümle, miras planlamasında en çok gözden kaçan noktadır: evlâtlık hem evlât edinene hem öz ailesine mirasçı olur. Buna karşılık evlât edinen, evlâtlığa mirasçı olmaz; ilişki tek yönlü işler. Kaldırma davasının miras beklentisiyle açılması hâlinde bu asimetri gözetilmelidir.

İlişkinin kurulma biçimi: TMK m.315. Evlât edinme, tarafların anlaşmasıyla değil mahkeme kararıyla doğar: evlât edinme kararı, evlât edinenin oturma yeri; birlikte evlât edinmede eşlerden birinin oturma yeri mahkemesince verilir. Ayrıca kritik bir güvence vardır: evlât edinme kararının verilmesinden sonra evlât edinenin ölümü, evlât edinmeyi kaldırmaz. Bu nedenle evlât edinenin ölümünden sonra mirasçıların “ilişki zaten sona erdi” savunması sonuç doğurmaz.

Kararın dayandığı araştırma: TMK m.316. Kaldırma davasında dosyanın merkezine oturan hüküm budur: evlât edinmeye, ancak esaslı sayılan her türlü durum ve koşulların kapsamlı biçimde araştırılmasından, evlât edinen ile edinilenin dinlenmelerinden ve gerektiğinde uzmanların görüşünün alınmasından sonra karar verilir. Araştırmada özellikle evlât edinen ile edinilenin kişiliği ve sağlığı, karşılıklı ilişkileri, ekonomik durumları, evlât edinenin eğitme yeteneği, evlât edinmeye yönelten sebepler ve aile ilişkileri ile bakım ilişkilerindeki gelişmelerin açıklığa kavuşturulması gerekir.

Bu araştırma neden önemli? Kaldırma sebepleri kuruluştaki noksanlıklara dayandığından, davada ilk incelenecek şey evlât edinme dosyasıdır. Sosyal inceleme raporunun alınıp alınmadığı, tarafların dinlenip dinlenmediği ve rızaların usulüne uygun biçimde toplanıp toplanmadığı, TMK m.318 kapsamındaki “diğer noksanlıklar” iddiasının somut dayanağını oluşturur.

Görevli mahkeme: 4787 s.K. m.4. Aile mahkemeleri, Türk Medenî Kanunu’nun ikinci kitabından — evlenme, boşanma, soybağı, evlât edinme dâhil aile hukukundan — doğan bütün dava ve işlere bakmakla görevlidir. Bu nedenle hem evlât edinme hem de evlâtlık ilişkisinin kaldırılması davası aile mahkemesinde görülür; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde davaya bu sıfatla asliye hukuk mahkemesi bakar.

İki ayrı usul: HMK m.383. Bir ayrım gözetilmelidir: evlât edinme talebi çekişmesiz yargı işidir ve HMK m.385 uyarınca basit yargılama usulüne tabidir; buna karşılık evlâtlık ilişkisinin kaldırılması bir çekişmeli davadır ve karşı taraf gösterilerek açılır. Dilekçenin başlığı ve taraf gösterimi buna göre kurulmalıdır.

Kararın nüfusa ve belgeye yansıması: TMK m.598. Kaldırma kararı kesinleştiğinde nüfus kaydı düzeltilir ve mirasçılık tablosu değişir. Mirasçılık belgesi bakımından kural şudur: başvuru üzerine yasal mirasçı oldukları belirlenenlere sulh mahkemesince veya noterlikçe mirasçılık sıfatlarını gösteren belge verilir ve mirasçılık belgesinin geçersizliği her zaman ileri sürülebilir. Bu nedenle evlâtlığın yer aldığı eski belge, süre sınırı olmaksızın iptal davasına konu edilebilir.

Evlat Edinmenin Şartları Neden Önemli?

Bu şartlar kaldırma davasının konusunu belirler: TMK m.317 ve m.318 uyarınca kaldırma sebepleri yalnızca bu şartlardaki eksikliklerdir.

Beşinci satır en sık dayanılan sebeptir: yasal bir sebep bulunmaksızın ana veya babadan birinin rızası alınmamışsa, rızası alınmayan kişi kaldırma isteyebilir (TMK m.317).

Ancak bu talep de bir yıllık hak düşürücü süreye tabidir ve süre, sebebin öğrenilmesinden işler.

Birinci ve dördüncü satırlar ise objektif şartlardır ve belgeyle denetlenir; eksiklikleri TMK m.318 kapsamında değerlendirilir.

Tek bakışta: süre, sebepler ve miras hukukuyla kesişme

Bu konudaki en kritik nokta süredir ve pek çok kaynak hâlâ yürürlükten kalkmış bir süreyi yazmaktadır.

Kaldırma sebepleri yalnızca kuruluştaki sakatlıklardır. Sonradan bozulan ilişki, geçimsizlik veya nankörlük kaldırma sebebi değildir.

Uygulamada en sık karıştırılan nokta, bu kurumun mirasla ilgili diğer kurumlarla ilişkisidir. Dördü birbirinden tamamen farklıdır.

Not: Görevli mahkeme aile mahkemesidir; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde aile mahkemesi sıfatıyla asliye hukuk mahkemesi görür.