Eşin Önceki Evlilikten Çocuğunu (Üvey Evlat) Edinme (TMK 306)

Üvey evlat edinme (TMK m. 306/3), eşlerden birinin diğerinin çocuğunu evlat edinmesidir; en az 2 yıldan beri evli olma veya evlat edinenin 30 yaşını doldurmuş olması yeterlidir. Küçüklere ilişkin genel şartlar (18 yaş fark, çocuğun yararı, rıza) kıyasen uygulanır (m. 313); üvey çocuk ergin/kısıtlıysa evlat edinenin altsoyunun açık muvafakati gerekir. Bu rehberde üvey evlat edinmeyi açıklıyoruz.

Üvey evlat edinme nedir?

Üvey evlat edinme, eşlerden birinin, diğer eşin (önceki ilişkisinden olan) çocuğunu evlat edinmesidir. TMK m. 306/3 bu duruma özel bir imkân tanır: normalde eşler ancak birlikte evlat edinebilirken, burada eşlerden biri tek başına diğerinin çocuğunu evlat edinebilir. Böylece üvey ebeveyn ile çocuk arasında hukuki bir soybağı kurulur; çocuğun kendi ebeveyni (yani evlat edinenin eşi) ile olan bağı ise devam eder. Bu yol, fiilen bir arada yaşayan aileleri hukuki olarak da bütünleştirmeyi amaçlar.

Üvey evlat edinmenin şartları (TMK m. 306/3)

TMK m. 306/3’e göre eşlerden biri, diğerinin çocuğunu evlat edinebilmesi için; en az iki yıldan beri evli olmalı veya kendisinin otuz yaşını doldurmuş olması gerekir. Bu iki şarttan birinin gerçekleşmesi yeterlidir. Örneğin 18 yaşında evlenip 20 yaşını evli olarak dolduran bir kişi, iki yıllık evlilik şartını sağlayarak eşinin çocuğunu evlat edinebilir; ya da 30 yaşını doldurmuş bir eş, evlilik süresi daha kısa olsa bile bu yola başvurabilir. Bu esneklik, üvey evlat edinmeyi birlikte evlat edinmeye göre daha kolay hâle getirir.

Genel şartlar da kıyasen uygulanır

TMK m. 313 son fıkra uyarınca, üvey evlat edinmede de küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin genel şartlar kıyasen uygulanır. Buna göre; evlat edinmenin çocuğun yararına olması, evlat edinen ile çocuk arasında en az on sekiz yaş fark bulunması, ayırt etme gücüne sahip çocuğun rızasının alınması ve gerekli hâllerde diğer koşulların gözetilmesi gerekir. Yani üvey evlat edinme, yalnızca evlilik süresi veya yaş şartıyla sınırlı değildir; çocuğun üstün yararı ve diğer genel şartlar da mahkemece değerlendirilir.

Diğer ebeveynin rızası ve ergin/kısıtlı çocuk

Kural olarak çocuğun ana ve babasının rızası aranır (m. 309). Üvey evlat edinmede evlat edinenin eşi zaten çocuğun ebeveyni olduğundan onun rızası mevcuttur; ancak çocuğun diğer biyolojik ebeveyninin de rızası kural olarak gereklidir. Bu rıza; kimliğin bilinmemesi, uzun süre bulunamama, sürekli ayırt etme gücü yoksunluğu ya da özen yükümlülüğünün yeterince yerine getirilmemesi hâllerinde aranmaz (m. 311). Ayrıca üvey çocuk ergin veya kısıtlıysa, evlat edinenin altsoyunun açık muvafakati zorunludur (m. 313/1); altsoy birden fazlaysa hepsinin muvafakati gerekir.

Sonuçları ve torun ayrımı

Üvey evlat edinme ile çocuk ve evlat edinen arasında soybağı kurulur; çocuk evlat edinenin soyadını alabilir ve nüfusta baba/ana adı olarak evlat edinenin adı yazılabilir. Çocuk, evlat edinene karşı evlilik içi çocuk gibi mirasçılık hakkı kazanır; kendi ebeveyni (eş) ile bağı ise devam eder. Önemli bir sınır vardır: TMK m. 306/3 yalnızca eşin “çocuğunu” kapsar. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, evlat edinilmek istenen kişinin eşin çocuğu değil torunu olduğu bir olayda, bu hükmün uygulanamayacağına hükmetmiştir; yani buradaki “çocuk” kural olarak öz altsoyu ifade eder, torunu kapsamaz.

Üç Evlat Edinme Rejiminin Karşılaştırması

Kanun, evlat edinenin durumuna göre farklı eşikler belirlemiştir. Üvey evlat edinmenin neden “kolaylaştırılmış rejim” sayıldığı bu karşılaştırmada görülür.

Ayrıca kanunun genel kuralı hatırlanmalıdır: evli eşler kural olarak tek başına evlat edinemez. Üvey evlat edinme, bu kuralın açıkça düzenlenmiş istisnasıdır.

Kıyasen Uygulanan Genel Şartlar

Üvey evlat edinmede kolaylık yalnızca süre ve yaş bakımındandır. Küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin genel şartlar kıyasen uygulanır. Bu şartlar şunlardır:

• Çocuğun yararı. Evlat edinmenin küçüğün yararına olması; evlat edinenin varsa diğer çocuklarının yararlarının hakkaniyete aykırı biçimde zedelenmemesi.
• Yaş farkı. Evlat edinen ile evlatlık arasında en az on sekiz yaş fark bulunması.
• Çocuğun rızası. Ayırt etme gücüne sahip küçüğün rızası olmaksızın evlat edinilememesi.
• Bakım ve eğitim. Bir yıllık bakım şartı, üvey evlat edinmede fiilen birlikte yaşanan dönemle karşılanabilir; bu husus dosyada gösterilmelidir.

Usul ve Sonuçlar: Neyin Değişip Neyin Değişmediği

Dava, çekişmesiz yargı işi olarak aile mahkemesinde görülür. Süreçte izlenen adımlar ve doğan sonuçlar şöyledir:

Beşinci satır, üvey evlat edinmeyi diğer evlat edinme türlerinden ayıran en önemli özelliktir: çocuk, öz ebeveyniyle olan bağını korurken evlat edinen üvey ebeveynle de hukuki bağ kurar. Böylece iki yönlü bir aile ilişkisi doğar.

Ergin veya kısıtlıların evlat edinilmesi ise ayrı bir rejime tabidir ve kendi şartlarını taşır. Ayrıca evlat edinme ilişkisinden doğan hısımlık evlenme engeli oluşturur; bu husus, ileride kurulacak aile ilişkileri bakımından göz önünde tutulmalıdır.

Küçüklerin evlat edinilmesinde genel şartlar, rıza usulü ve kararın sonuçları için evlat edinme rehberimize, çocuğun üvey babanın soyadını alması için izlenecek farklı yol için çocuğun soyadı rehberimize bakabilirsiniz.

Rızanın Kimden ve Nasıl Alınacağı: TMK m.309

Üvey evlat edinmede sürecin düğümlendiği nokta, çocuğun diğer biyolojik ebeveyninin rızasıdır. Bu rızanın nasıl alınacağı kanunda ayrıntılı düzenlenmiştir.

Birinci fıkra — kural. Evlât edinme, küçüğün ana ve babasının rızasını gerektirir. Yani çocuk eşinizle birlikte yaşıyor olsa dahi, diğer ebeveynin rızası kural olarak aranır.

İkinci fıkra — rızanın şekli. Rıza, küçüğün veya ana ve babasının oturdukları yer mahkemesinde sözlü veya yazılı olarak açıklanarak tutanağa geçirilir.

Bu fıkra iki şey söyler. Birincisi: rıza mahkeme önünde alınır. Mahkeme dışında verilen rızaların — noterde düzenlenmiş olsa dahi — bu bakımdan hukukî işlevi bulunmaz ve bunlardan her zaman vazgeçilebilir. İkincisi: rızanın alınabileceği mahkeme bakımından iki seçenek vardır: küçüğün ya da ana ve babanın oturdukları yer mahkemesi.

Üçüncü fıkra — adların belirtilmesi şart değil. Verilen rıza, evlât edinenlerin adları belirtilmemiş veya evlât edinenler henüz belirlenmemiş olsa dahi geçerlidir.

Küçüğün kendi rızası — TMK m.308. Ayırt etme gücü bulunan küçüğün rızası alınmadıkça evlat edinilmesi mümkün değildir. Ayrıca ayırt etme gücüne sahip küçük, verdiği rızayı evlat edinme kararı verilinceye kadar geri alabilir.

Evlat edinen de vazgeçebilir. Evlat edinen, başvurusunu evlat edinme kararı verilinceye kadar geri alabilir.

Rızanın Zamanı ve Geri Alınması: TMK m.310

Rıza her an verilemez ve verildikten sonra belirli bir süre geri alınabilir. Bu iki kural birlikte işler.

Erken rıza geçersizdir. Rıza, küçüğün doğumunun üzerinden altı hafta geçmeden önce verilemez. Bu süreden önce verilen rıza geçersizdir; süre geçtikten sonra yeniden rıza beyanında bulunulması gerekir.

Geri alma süresi. Rıza, tutanağa geçirilme tarihinden başlayarak altı hafta içinde aynı usulle geri alınabilir. “Aynı usulle” ifadesi önemlidir: geri alma da mahkeme önünde yapılmalıdır.

İkinci rıza kesindir. Geri almadan sonra yeniden verilen rıza kesindir. Yani bir kez geri alınıp yeniden verilen rıza artık geri alınamaz.

İki ayrı altı hafta. Karıştırılmaması gereken nokta budur: birincisi doğumdan sonraki altı haftadır ve rızanın verilebileceği en erken anı belirler. İkincisi tutanak tarihinden sonraki altı haftadır ve rızanın geri alınabileceği süreyi gösterir.

Üvey evlat edinmedeki karşılığı. Bu kural, çocuğun büyümüş olduğu üvey evlat edinme dosyalarında ilk altı haftalık sınırı işlevsiz kılar; ancak geri alma süresi her dosyada işler. Bu nedenle rızanın alınmasından sonra altı haftalık sürenin geçmesi beklenmelidir.

Rıza Alınamıyorsa: TMK m.311 ve m.312

Diğer ebeveyne ulaşılamadığı ya da rıza vermediği dosyalarda süreç kilitlenmez; kanun iki istisna öngörmüştür.

TMK m.311 — rızanın aranmadığı hâller. Aşağıdaki hâllerde ana ve babadan birinin rızası aranmaz:

Birinci hâl. Kim olduğu veya uzun süreden beri nerede oturduğu bilinmiyorsa veya ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksun bulunuyorsa.

İkinci hâl. Küçüğe karşı özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmiyorsa.

İkinci hâl uygulamada belirleyicidir. Üvey evlat edinme dosyalarında en sık dayanılan sebep budur: diğer ebeveynin çocukla ilgilenmemesi, nafaka yükümlülüğünü yerine getirmemesi ve kişisel ilişkiyi kullanmaması bu kapsamda değerlendirilir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 05.10.2021 tarihli ve 2017/2045 E., 2021/1154 K. sayılı kararında da bu çerçevede değerlendirme yapılmıştır.

Nasıl ispatlanır? Özen yükümlülüğünün yerine getirilmediği; kişisel ilişkinin hiç kullanılmadığını gösteren kayıtlar, nafaka ödenmediğine ilişkin icra dosyası, okul ve sağlık kayıtlarında diğer ebeveynin hiç görünmemesi ve tanık beyanlarıyla ortaya konur.

Usul — TMK m.312. Küçük, gelecekte evlat edinilmek amacıyla bir kuruma yerleştirilir ve ana ve babadan birinin rızası eksik olursa, evlat edinenin veya evlat edinmede aracılık yapan kurumun istemi üzerine ve kural olarak küçüğün yerleştirilmesinden önce, onun oturduğu yer mahkemesi bu rızanın aranıp aranmamasına karar verir. Diğer hâllerde, bu konudaki karar evlat edinme işlemleri sırasında verilir.

Son cümle üvey evlat edinme için geçerlidir. Çocuk kuruma yerleştirilmiş değilse — üvey evlat edinmede durum budur — rızanın aranıp aranmamasına ilişkin karar ayrı bir dava ile değil, evlat edinme işlemleri sırasında verilir.

Yargı uygulaması bunu doğrular. Yargıtay, koruma kararı alınıp kuruma yerleştirilmiş bir çocuk bakımından dahi, rızanın aranmamasının evlat edinme davası içinde değerlendirilmesi gerektiğine hükmetmiştir. Bu nedenle önce “rıza aranmaması” davası açmak gereksiz ve çoğu zaman reddedilecek bir yoldur.

Kıyasen Uygulanan Genel Şartlar

Üvey evlat edinmede bazı şartlar hafifletilmiş olsa da, küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin genel şartlar kıyasen uygulanmaya devam eder.

Çocuğun yararı — TMK m.305. Bir küçüğün evlât edinilmesi, evlât edinen tarafından bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olması koşuluna bağlıdır. Üvey evlat edinmede bu süre m.306/3‘teki özel şartla birlikte değerlendirilir.

İkinci genel şart. Evlat edinmenin küçüğün yararına bulunması aranır. Bu, dosyanın merkezindeki ölçüttür.

Üçüncü genel şart — m.305/2. Evlat edinmeyle, evlât edinenin diğer çocuklarının yararlarının hakkaniyete aykırı bir biçimde zedelenmemesi gerekir.

Bu şart, evlat edinenin yalnız altsoyunun miras hakkına halel getirme amacı güttüğü hâllerde amaca ulaşılmasını engeller. Aynı şekilde, kendi çocuklarının eğitim, sağlık ve barınma ihtiyaçlarını karşılamayan kişinin evlat edinerek onların bakım ve ilgi ihtiyaçlarını göz ardı etmesi de kanuna aykırıdır.

Yaş farkı — TMK m.308/1. Evlât edinilenin, evlât edinenden en az onsekiz yaş küçük olması şarttır. Bu şart üvey evlat edinmede de aranır.

Bir istisna. Daha önce bir kimse tarafından evlat edinilmiş olan evlatlık, kural olarak bir başkası tarafından evlat edinilemez. Bunun tek istisnası, evlat edinenin eşinin onu evlat edinmesidir — yani tam olarak üvey evlat edinme hâli.

Kurum başvurusu zorunlu değil. Kural olarak küçüklerin evlat edinilmesi için bir kuruma başvuru zorunluluğu yoktur; aracılık söz konusu olmadan da evlat edinme mümkündür. Evlat edinilecek küçüğün mutlaka kurum korumasındaki bir çocuk olması gerekmez.

Usul, Görev, Yetki ve Sonuçlar

Başvurunun nereye yapılacağı ve mahkemenin neyi araştıracağı, sonucu doğrudan etkiler.

Yetki — TMK m.315. Evlât edinme kararı, evlât edinenin oturma yeri; birlikte evlât edinmede eşlerden birinin oturma yeri mahkemesince verilir. Mahkeme kararıyla birlikte evlâtlık ilişkisi kurulmuş olur.

Görev. Evlat edinme davalarında görevli mahkeme aile mahkemesidir; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar ve kararında bu sıfatı belirtir.

Araştırma zorunluluğu — TMK m.316. Evlât edinmeye, ancak esaslı sayılan her türlü durum ve koşulların kapsamlı biçimde araştırılmasından, evlât edinen ile edinilenin dinlenmelerinden ve gerektiğinde uzmanların görüşünün alınmasından sonra karar verilir.

Araştırma başlıkları. Aynı madde uyarınca özellikle şunlar açıklığa kavuşturulur: evlât edinen ile edinilenin kişiliği ve sağlığı, karşılıklı ilişkileri, ekonomik durumları, evlât edinenin eğitme yeteneği, evlât edinmeye yönelten sebepler ve aile ilişkileri ile bakım ilişkilerindeki gelişmeler. Evlât edinenin altsoyu varsa, onların evlât edinme ile ilgili tavır ve düşünceleri de değerlendirilir.

Sonuçlar — TMK m.314. Ana ve babaya ait olan haklar ve yükümlülükler evlât edinene geçer. Evlâtlık, evlât edinenin mirasçısı olur. Evlâtlık küçük ise evlât edinenin soyadını alır. Evlât edinen isterse çocuğa yeni bir ad verebilir.

Üvey evlat edinmeye özgü sonuç. Bu hâlde çocuğun kendi ana veya babasıyla — yani evlat edinenin eşiyle — olan soybağı devam eder. Sona eren, diğer biyolojik ebeveynle olan soybağıdır.

Kayıt bağı korunur — m.314/5. Evlâtlığın, miras ve başka haklarının zedelenmemesi, aile bağlarının devam etmesi için evlâtlığın naklen geldiği aile kütüğü ile evlât edinenin aile kütüğü arasında her türlü bağ kurulur. Ayrıca kesinleşmiş mahkeme kararı her iki nüfus kütüğüne işlenir.

Gizlilik. Evlât edinme ile ilgili kayıtlar, belgeler ve bilgiler mahkeme kararı olmadıkça veya evlâtlık istemedikçe hiçbir şekilde açıklanamaz.

Sıkça Sorulan Sorular

Eşin çocuğunu (üvey evlat) evlat edinme nedir?

Üvey evlat edinme, eşlerden birinin, diğer eşin (önceki ilişkisinden olan) çocuğunu evlat edinmesidir. TMK m. 306/3 bu duruma özel bir imkân tanır: normalde eşler ancak birlikte evlat edinebilirken, burada eşlerden biri tek başına diğerinin çocuğunu evlat edinebilir. Böylece üvey ebeveyn ile çocuk arasında hukuki bir soybağı kurulur; çocuğun kendi ebeveyni (yani evlat edinenin eşi) ile olan bağı ise devam eder. Bu yol, fiilen bir arada yaşayan aileleri hukuki olarak da bütünleştirmeyi amaçlar.

Üvey evlat edinmenin şartları nelerdir?

TMK m. 306/3’e göre eşlerden biri, diğerinin çocuğunu evlat edinebilmesi için; en az iki yıldan beri evli olmalı veya kendisinin otuz yaşını doldurmuş olması gerekir. Bu iki şarttan birinin gerçekleşmesi yeterlidir. Örneğin 18 yaşında evlenip 20 yaşını evli olarak dolduran bir kişi, iki yıllık evlilik şartını sağlayarak eşinin çocuğunu evlat edinebilir; ya da 30 yaşını doldurmuş bir eş, evlilik süresi daha kısa olsa bile bu yola başvurabilir. Bu esneklik, üvey evlat edinmeyi normal (birlikte) evlat edinmeye göre daha kolay hâle getirir.

Üvey evlat edinmede küçüklere ilişkin genel şartlar da uygulanır mı?

Evet. TMK m. 313 son fıkra uyarınca, üvey evlat edinmede de küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin genel şartlar kıyasen uygulanır. Buna göre; evlat edinmenin çocuğun yararına olması, evlat edinen ile çocuk arasında en az on sekiz yaş fark bulunması, ayırt etme gücüne sahip çocuğun rızasının alınması ve gerekli hâllerde diğer koşulların gözetilmesi gerekir. Yani üvey evlat edinme, yalnızca evlilik süresi veya yaş şartıyla sınırlı değildir; çocuğun üstün yararı ve diğer genel şartlar da mahkemece değerlendirilir.

Çocuğun diğer (biyolojik) ebeveyninin rızası gerekir mi?

Kural olarak çocuğun ana ve babasının rızası aranır (TMK m. 309). Üvey evlat edinmede, evlat edinenin eşi zaten çocuğun ebeveyni olduğundan onun rızası mevcuttur; ancak çocuğun diğer biyolojik ebeveyninin de rızası kural olarak gereklidir. Bu rıza; ilgili ebeveynin kimliğinin bilinmemesi, uzun süredir nerede olduğunun tespit edilememesi, sürekli ayırt etme gücü yoksunluğu ya da çocuğa karşı özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmemesi hâllerinde aranmaz (m. 311). Rızanın aranıp aranmayacağı, mahkemece somut olaya göre değerlendirilir.

Üvey çocuk ergin veya kısıtlıysa ne olur?

Evlat edinilecek üvey çocuk ergin (18 yaşını doldurmuş) veya kısıtlı ise, temel şartlara ek olarak evlat edinenin altsoyunun açık muvafakati zorunludur (TMK m. 313/1). Yani evlat edinenin kendi çocukları varsa, onların açık onayı alınmalıdır; altsoy birden fazla ise hepsinin muvafakati gerekir. Bu kural, evlat edinme sonucunda doğabilecek miras ve aile ilişkilerindeki değişikliklerin, evlat edinenin mevcut çocuklarının bilgisi ve onayı dâhilinde gerçekleşmesini sağlamaya yöneliktir. Muvafakat alınmadan yapılan işlemler geçersiz sayılabilir.

Üvey evlat edinmenin sonuçları nelerdir?

Üvey evlat edinme ile çocuk ve evlat edinen arasında soybağı kurulur; çocuk, evlat edinenin soyadını alabilir ve nüfus kaydında baba (veya ana) adı olarak evlat edinenin adı yazılabilir. Çocuk, evlat edinene karşı -evlilik içinde doğmuş çocuk gibi- mirasçılık hakkı kazanır. Önemli olan nokta şudur: çocuğun kendi ebeveyni (yani evlat edinenin eşi) ile arasındaki soybağı ve buna bağlı haklar devam eder; yalnızca diğer taraf bakımından yeni bir hukuki ebeveyn ilişkisi kurulmuş olur. Böylece çocuk, birlikte yaşadığı aileye hukuken de tam olarak dâhil olur.

Eşimin torununu (kendi çocuğu değil) evlat edinebilir miyim?

TMK m. 306/3, yalnızca eşin ‘çocuğunu’ evlat edinmeyi düzenler. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu bir kararında, evlat edinilmek istenen kişinin evlat edinenin eşinin çocuğu değil torunu olduğu durumda, TMK m. 306/3’ün uygulanamayacağına hükmetmiştir. Yani bu hükümdeki ‘çocuk’ ifadesi kural olarak biyolojik altsoyu (öz çocuğu) ifade eder; torun bu kapsamda değerlendirilmez. Torun söz konusu olduğunda, üvey evlat edinmeye ilişkin özel kolaylıktan yararlanılamaz; ancak koşulları varsa evlat edinmenin genel hükümleri çerçevesinde değerlendirme yapılabilir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her olay kendine özgüdür; somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.