Türkiye’de Evlat Edinmenin Şartları ve Aşamaları (TMK 305)

Genel şartlar ve kim evlat edinebilir? TMK m.305-308

TMK m.305 küçüklerin evlat edinilmesinin üç genel koşulunu belirler: evlat edinme her hâlde küçüğün yararına olmalı, küçük evlat edinen tarafından bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olmalı ve evlat edinenin diğer çocuklarının yararları hakkaniyete aykırı biçimde zedelenmemelidir. Bu koşullar biçimsel değildir; hâkim her birini ayrı ayrı denetler. Bir yıllık bakım şartı dosyaların en çok takıldığı noktadır: Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 27.09.2004 tarihli, E.2004/9167, K.2004/10742 sayılı kararında bu koşul gerçekleşmeden evlat edinmeye izin verilemeyeceği; aynı Dairenin 21.06.2004 tarihli, E.2004/7269, K.2004/8098 sayılı kararında ise bakım ve eğitim olgusu delillendirilmeden ve TMK m.316’daki araştırma yapılmadan hüküm kurulmasının bozma sebebi olduğu belirtilmiştir. Bakım ilişkisinin başlangıcı ve sürekliliği okul, sağlık ve ikamet kayıtları, fotoğraf ve tanık beyanlarıyla belgelenmelidir.

Evlat edinenin durumu da ayrı şartlara bağlıdır. TMK m.306 uyarınca eşler ancak birlikte evlat edinebilir; bunun için en az beş yıldan beri evli olmaları veya otuz yaşını doldurmuş olmaları gerekir. Eşlerden biri diğerinin çocuğunu evlat edinmek için en az iki yıldan beri evli olmak veya otuz yaşını doldurmuş olmak zorundadır. Bu koşullar seçimlik olduğundan beş yıllık evlilik şartını taşıyan çiftler otuz yaşın altında olsalar da evlat edinebilir. TMK m.307 uyarınca evli olmayan kişi otuz yaşını doldurmuşsa tek başına evlat edinebilir; evli kişi ise diğer eşin ayırt etme gücünden sürekli yoksun olması, iki yılı aşkın süredir nerede olduğunun bilinmemesi veya mahkeme kararıyla iki yılı aşkın süredir ayrı yaşaması nedeniyle birlikte evlat edinmenin olanaksızlığını ispat ederse tek başına evlat edinebilir.

TMK m.308 uyarınca evlat edinen ile evlatlık arasında en az on sekiz yaş fark bulunmalıdır; bu şart mutlaktır. Ayırt etme gücüne sahip küçüğün rızası olmadıkça evlat edinilemez; uygulamada çocuk mahkemece dinlenir ve gerekirse pedagog veya psikolog desteğiyle görüşü tespit edilir. Küçük vesayet altındaysa ayrıca vesayet ve denetim makamlarının izni aranır; bu izinler alınmadan verilen kararlar bozulmaktadır. Üvey evlat edinme için eşin çocuğunu evlat edinme, tek başına evlat edinme için bekâr evlat edinme yazılarımıza bakabilirsiniz.

Ana ve babanın rızası: şekil, süre ve istisnalar — TMK m.309-312

Evlat edinme dosyalarının en kırılgan noktası ana ve babanın rızasıdır. TMK m.309 uyarınca evlat edinme küçüğün ana ve babasının rızasını gerektirir ve rıza, küçüğün veya ana ve babasının oturdukları yer mahkemesinde sözlü veya yazılı olarak açıklanarak tutanağa geçirilir. Mahkeme dışında, örneğin noterde veya aile içinde verilen muvafakat bu şekil şartını karşılamaz. Evlat edinenlerin adları belirtilmemiş veya henüz belirlenmemiş olsa bile rıza geçerlidir; çünkü rıza belirli kişilere değil, ana ve babanın çocuk üzerindeki haklarının sona ermesine yöneliktir.

TMK m.310 zaman bakımından üç kural koyar: rıza küçüğün doğumunun üzerinden altı hafta geçmeden verilemez; tutanağa geçirilmesinden başlayarak altı hafta içinde aynı usulle geri alınabilir; geri almadan sonra yeniden verilen rıza ise kesindir. TMK m.311 uyarınca ana veya babanın kim olduğu bilinmiyorsa, uzun süreden beri nerede oturduğu bilinmiyorsa, ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksunsa ya da küçüğe karşı özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmemişse rızası aranmaz. Son hâl uygulamada en çok tartışılanıdır: velayeti bulunmayan ebeveynin yıllarca ilgilenmemesi, nafaka ödememesi ve görüşmeye gelmemesi gibi durumlar sosyal inceleme raporuyla desteklenerek değerlendirilir.

TMK m.312 uyarınca küçük gelecekte evlat edinilmek amacıyla bir kuruma yerleştirilecekse ve ana ve babadan birinin rızası eksikse, evlat edinenin veya aracılık yapan kurumun istemi üzerine küçüğün oturduğu yer mahkemesi rızanın aranıp aranmayacağına yerleştirmeden önce karar verebilir. Rızası alınmadan evlat edinme yapılmışsa TMK m.317 uyarınca ilişkinin kaldırılması gündeme gelebileceğinden, rıza tutanaklarının usulüne uygun düzenlenmesi ilişkinin kalıcılığını belirler. Ayrıntılar için biyolojik anne-babanın rızası yazımıza bakabilirsiniz.

Ergin veya kısıtlıların evlat edinilmesi: TMK m.313

Evlat edinme küçüklerle sınırlı değildir. TMK m.313 uyarınca evlat edinenin altsoyunun açık muvafakati bulunmak kaydıyla ergin veya kısıtlı bir kişi şu hâllerden birinde evlat edinilebilir: bedensel veya zihinsel engeli sebebiyle sürekli olarak yardıma muhtaç olan ve evlat edinen tarafından en az beş yıldan beri bakılan kişi; evlat edinen tarafından küçükken en az beş yıl süreyle bakılıp gözetilmiş ve eğitilmiş kişi; diğer haklı sebepler bulunmak kaydıyla evlat edinenle en az beş yıldan beri aile hâlinde birlikte yaşayan kişi. Evlat edinilecek kişi evliyse ayrıca eşinin rızası aranır.

Evlat edinenin daha önce evlat edindiği kişinin altsoy sayılıp sayılmayacağı tartışmalıdır. Yargıtay 18. Hukuk Dairesi evlatlığın altsoy olmadığını ve muvafakatinin aranmadığını kabul etmiştir (08.03.2016, E.2015/8751, K.2016/4020). Buna karşılık Hukuk Genel Kurulu çoğunluğu, altsoy kavramının evlat edinilmiş kişiyi de kapsadığını belirterek evlat edinenin önceki evlatlığının açık muvafakati alınmadan kurulan ergin evlat edinmeyi hukuka aykırı bulmuştur (05.10.2021, E.2017/2518, K.2021/1155). Bu nedenle evlat edinenin evlatlığı varsa onun da açık muvafakatinin alınması güvenli yoldur. TMK m.315 uyarınca başvurudan sonra küçük ergin olursa, koşulları daha önce gerçekleşmiş olmak kaydıyla küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin hükümler uygulanır. Ergin evlat edinmenin ayrıntıları için ergin evlat edinme yazımıza bakabilirsiniz.

Başvuru, sosyal inceleme ve dava: TMK m.315-316

Evlat edinme tarafların anlaşmasıyla değil mahkeme kararıyla kurulur. Uygulamada süreç, evlat edinmek isteyenin yerleşim yerindeki Aile ve Sosyal Hizmetler il müdürlüğüne başvurusuyla başlar. Başvuru sonrasında sosyal inceleme, psikolojik değerlendirme, ev ziyareti ve ekonomik durum araştırması yapılır ve uygun bulunan aday kayıt altına alınır. Devlet koruması altındaki bir çocuğun ailesine yerleştirilmesinden sonra en az bir yıllık bakım ve eğitim dönemi tamamlanır; ardından aile mahkemesinde evlat edinme davası açılır. Korunma veya bakım tedbiri kararıyla devletin gözetimi altındaki çocukların evlat edinilmesinde aracılık faaliyetleri yetkili kurum eliyle yürütülür.

TMK m.315 uyarınca evlat edinme kararı evlat edinenin oturma yeri, birlikte evlat edinmede eşlerden birinin oturma yeri mahkemesince verilir ve mahkeme kararıyla birlikte evlatlık ilişkisi kurulmuş olur. Evlat edinme başvurusundan sonra evlat edinenin ölümü veya ayırt etme gücünü kaybetmesi, diğer koşullar bundan etkilenmediği takdirde evlat edinmeye engel olmaz. Görevli mahkeme 4787 sayılı Kanun m.4 uyarınca aile mahkemesidir. TMK m.316 uyarınca evlat edinmeye ancak esaslı sayılan her türlü durum ve koşulların kapsamlı biçimde araştırılmasından, evlat edinen ile edinilenin dinlenmesinden ve gerektiğinde uzmanların görüşü alınmasından sonra karar verilir; araştırmada özellikle tarafların kişiliği ve sağlığı, karşılıklı ilişkileri, ekonomik durumları, evlat edinenin eğitme yeteneği, evlat edinmeye yönelten sebepler ile aile ve bakım ilişkilerindeki gelişmeler açıklığa kavuşturulur; evlat edinenin altsoyu varsa onların tavır ve düşünceleri de değerlendirilir.

Yabancılık unsuru bulunan evlat edinmelerde MÖHUK m.18 uyarınca evlat edinme ehliyeti ve şartları tarafların her birinin evlat edinme sırasındaki millî hukukuna tabidir. Türkiye’nin taraf olduğu Çocukların Korunması ve Ülkelerarası Evlat Edinme Konusunda İşbirliğine Dair Lahey Sözleşmesi (1993) kapsamındaki işlemler merkezi makam olarak Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı aracılığıyla yürütülür; taraflardan biri yurt dışındaysa öncelikle bulunduğu ülkenin yetkili birimine başvurulur. Başvuru adımları için evlat edinme başvurusu, dilekçe için evlat edinme talebi dilekçesi sayfalarımıza bakabilirsiniz.

Kararın sonuçları: soyadı, velayet, gizlilik ve miras — TMK m.314 ve m.500

TMK m.314 uyarınca evlat edinme kararıyla ana ve babaya ait olan haklar ve yükümlülükler evlat edinene geçer ve evlatlık evlat edinenin mirasçısı olur. Evlatlık küçükse evlat edinenin soyadını alır; evlat edinen isterse çocuğa yeni bir ad verebilir. Ergin evlatlık, evlat edinilme sırasında dilerse evlat edinenin soyadını alabilir. Ayırt etme gücüne sahip olmayan küçüklerin nüfus kaydına, birlikte evlat edinmede ana ve baba adı olarak evlat edinen eşlerin adları; tek başına evlat edinmede ise ana veya baba adı olarak evlat edinenin adı yazılır; evlat edinilen diğer kişiler hakkında bu hüküm talepleri hâlinde uygulanır (TMK m.314/4, 7531 s.K. m.12 ile yeniden düzenlenmiş hâli). Evlatlığın miras ve başka haklarının zedelenmemesi ve aile bağlarının devam etmesi için evlatlığın naklen geldiği aile kütüğü ile evlat edinenin aile kütüğü arasında bağ kurulur ve kesinleşmiş karar her iki kütüğe işlenir.

Evlat edinmeye ilişkin bilgilerin gizliliği de kanunla korunur: evlat edinme ile ilgili kayıtlar, belgeler ve bilgiler mahkeme kararı olmadıkça veya evlatlık istemedikçe hiçbir şekilde açıklanamaz. Miras bakımından TMK m.500 uyarınca evlatlık ve altsoyu evlat edinene kan hısımı gibi mirasçı olur ve evlatlığın kendi ailesindeki mirasçılığı da devam eder; buna karşılık evlat edinen ve hısımları evlatlığa mirasçı olamaz. Evlatlık evlat edinenin kan hısımlarına ise mirasçı olmaz. Türk hukukunda evlat edinme bu yönüyle biyolojik aileyle bağı tamamen koparmayan, sınırlı etkili bir evlat edinmedir; TMK m.129 kapsamındaki evlenme yasakları bakımından da evlat edinen ile evlatlık arasındaki ilişki gözetilir.

Kurulan ilişki kaldırılabilir mi? TMK m.317-319

Geçerli biçimde kurulmuş evlatlık ilişkisi kural olarak sonradan sona erdirilemez; taraflar anlaşarak veya aralarındaki ilişkinin bozulması gerekçesiyle evlatlığı kaldıramaz. Kanun yalnızca kuruluş aşamasındaki eksiklikler için sınırlı istisnalar tanır. TMK m.317 uyarınca yasal sebep bulunmaksızın rıza alınmamışsa, rızası alınması gereken kişiler küçüğün menfaati bunun sonucunda ağır biçimde zedelenmeyecekse hâkimden evlatlık ilişkisinin kaldırılmasını isteyebilir. TMK m.318 uyarınca evlat edinme esasa ilişkin diğer noksanlıklardan biriyle sakatsa Cumhuriyet savcısı veya her ilgili ilişkinin kaldırılmasını isteyebilir; ancak noksanlıklar bu arada ortadan kalkmışsa ya da yalnızca usule ilişkin olup kaldırma evlatlığın menfaatini ağır biçimde zedeleyecekse bu yola gidilemez.

TMK m.319 uyarınca dava hakkı evlatlık ilişkisinin kaldırılması sebebinin öğrenilmesinden başlayarak bir yıl geçmekle düşer. Bu nedenle rıza tutanaklarının usulüne uygun düzenlenmesi, yaş farkının ve bakım süresinin baştan belgelenmesi yalnız bir formalite değil, ilişkinin kalıcılığının güvencesidir. Uygulamada en sık yapılan hatalar şunlardır: bir yıllık bakımı belgelememek; yaş farkını hesaplamamak; rızayı noterde almak; altı haftalık süreleri atlamak; ayırt etme gücüne sahip çocuğun rızasını almamak; vesayet izinlerini ihmal etmek ve eşlerden birinin tek başına evlat edinmeye çalışmak. Evlat edinme süreci ve şartları için Hukukçular Evi Ankara’ya 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.

Koruyucu aile, velayet ve vatandaşlık: evlat edinmeden farkı

Evlat edinme ile koruyucu aile uygulaması sıklıkla karıştırılır. Koruyucu aile, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m.5 kapsamındaki bakım tedbiri çerçevesinde devlet korumasındaki bir çocuğun belirli bir süre bir aile yanında bakılmasıdır; çocukla aile arasında soybağı kurulmaz, çocuğun nüfus kaydı ve soyadı değişmez, miras hakkı doğmaz ve tedbir çocuk hâkimince incelenerek sona erdirilebilir. Evlat edinme ise TMK m.282/3 uyarınca soybağı kuran, kalıcı ve mahkeme kararıyla doğan bir statüdür. Koruyucu aile yanında geçen süre koşulları varsa TMK m.305’teki bir yıllık bakım süresinin değerlendirilmesinde dikkate alınabilir; ancak koruyucu aile olmak evlat edinme hakkı vermez.

Velayet ve vasilikle de fark vardır. TMK m.348 uyarınca velayeti kaldırılan ana ve baba yerine çocuğa vasi atanır; vasi çocuğu temsil eder ancak ana-baba sıfatı kazanmaz. Evlat edinmede ise TMK m.314 uyarınca ana ve babaya ait haklar ve yükümlülükler evlat edinene geçer. Yabancı bir küçüğün evlat edinilmesinde vatandaşlık bakımından 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu m.17 uyarınca Türk vatandaşı tarafından evlat edinilen ergin olmayan kişi, millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel bulunmaması şartıyla evlat edinilme tarihinden itibaren Türk vatandaşlığını kazanabilir; bu kendiliğinden gerçekleşen bir sonuç değil, başvuruya bağlı bir imkândır.