Türkiye’de Evlat Edinmenin Şartları ve Aşamaları (TMK 305)

Evlat edinme, aralarında doğal soybağı bulunmayan kişiler arasında mahkeme kararıyla ana-baba ve çocuk ilişkisi kuran bir kurumdur. Türk Medeni Kanunu (TMK 305 vd.), çocuğun üstün yararını esas alarak sıkı şartlar öngörmüştür: bir yıllık bakım, yaş farkı, eşlerde evlilik süresi gibi. Bu rehberde evlat edinmenin şartlarını ve aşamalarını sade dille açıklıyoruz.

Temel İlke: Küçüğün Yararı

TMK m. 305 evlat edinmenin üç genel koşulunu belirler:

• Evlat edinmenin her hâlde küçüğün yararına olması
• Küçüğün, evlat edinen tarafından bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olması
• Evlat edinenin diğer çocuklarının yararlarının hakkaniyete aykırı biçimde zedelenmemesi

Bu koşullar biçimsel değildir; hâkim her birini ayrı ayrı denetler.

Kim Evlat Edinebilir? Üç Ayrı Durum

Dikkat edilmesi gereken nokta: evli bir kişi kural olarak ancak eşiyle birlikte evlat edinebilir; tek başına evlat edinmesi dar istisnalara bağlıdır.

İlk iki satırdaki koşullar seçimliktir. Bu nedenle beş yıl evlilik veya iki yıl evlilik şartını taşıyan çiftler, otuz yaşın çok altında olsalar dahi evlat edinebilir.

Yaş Farkı: En Az On Sekiz Yıl

TMK m. 308 uyarınca evlat edinen ile evlatlık arasında en az on sekiz yaş fark bulunmalıdır. Bu şart mutlaktır; Yargıtay, yaş farkının on sekiz yıldan az olduğu dosyalarda kararları bozmaktadır.

Aynı maddede bir başka koşul daha vardır: küçüğün ayırt etme gücüne sahip olması hâlinde kendi rızası da gereklidir. Uygulamada çocuk mahkemece dinlenir, gerekirse pedagog veya psikolog desteğiyle görüşü tespit edilir.

Ana ve Babanın Rızası

TMK m. 309 uyarınca evlat edinme, küçüğün ana ve babasının rızasını gerektirir. Rızanın alınma usulü şekle bağlıdır:

• Rıza, küçüğün veya ana babasının oturduğu yer mahkemesinde sözlü veya yazılı olarak açıklanır ve tutanağa geçirilir.
• Rıza, tutanak tarihinden itibaren altı hafta içinde geri alınabilir.
• Rıza, doğumdan itibaren altı hafta geçmeden verilemez.

Noterde verilen bir muvafakat bu şekil şartını karşılamaz; rıza mahkemede tutanağa geçmelidir.

Rızanın Aranmadığı Hâller (TMK 311)

• Ana veya babanın kim olduğunun bilinmemesi
• Uzun süreden beri nerede oturduğunun bilinmemesi
• Ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksun bulunması
• Küçüğe karşı özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmemesi

Son bent uygulamada en çok tartışılanıdır: velayeti almayan ebeveynin yıllarca ilgilenmemesi, nafaka ödememesi ve görüşmeye gelmemesi gibi durumlarda mahkeme rızanın aranmasından vazgeçebilir. Bu husus titizlikle değerlendirilir ve sosyal inceleme raporuyla desteklenmesi gerekir.

Ergin veya Kısıtlıların Evlat Edinilmesi (TMK 313)

Evlat edinme yalnızca küçüklerle sınırlı değildir. Ergin veya kısıtlı bir kişinin evlat edinilmesi, evlat edinenin altsoyunun bulunmaması kaydıyla ve şu hâllerden birinin varlığında mümkündür:

• Bedensel veya zihinsel engeli sebebiyle sürekli olarak yardıma muhtaç ve evlat edinen tarafından en az beş yıldan beri bakılıyor olması
• Evlat edinen tarafından küçükken en az beş yıl süreyle bakılıp gözetilmiş ve eğitilmiş olması
• Diğer haklı sebepler mevcut olmak kaydıyla, en az beş yıldan beri aile hâlinde birlikte yaşanması

Evlat edinilecek kişi evliyse ayrıca eşinin rızası aranır.

Mahkemenin Araştırması (TMK 316)

Hâkim, evlat edinmeye karar vermeden önce esaslı sayılan her türlü durum ve koşulu kapsamlı biçimde araştırır; evlat edinen ile edinileni dinler ve gerektiğinde uzmanların görüşünü alır.

Araştırmada özellikle şu hususların açıklığa kavuşturulması gerekir:

• Evlat edinen ile edinilenin kişiliği ve sağlığı
• Karşılıklı ilişkileri
• Ekonomik durumları
• Evlat edinenin eğitme yeteneği
• Evlat edinmeye yönelten sebepler
• Aile ilişkileri ile bakım ilişkilerindeki gelişmeler

Ayrıca evlat edinenin altsoyu varsa, onların evlat edinme ile ilgili tavır ve düşünceleri de değerlendirilir.

Araştırma yurt içinde İl Sosyal Hizmetler Müdürlüklerince yürütülür. Taraflardan biri yurt dışındaysa, öncelikle bulunulan ülkenin yetkili birimine başvurulması gerekir; yurt dışı bağlantılı işlemler Genel Müdürlükçe yürütülür.

Mahkeme ve Usul

• Görevli mahkeme: Aile mahkemesi; bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi.
• Yetkili mahkeme: Evlat edinenin veya eşlerden birinin yerleşim yeri mahkemesi.
• Vesayet altındaki küçük: Vesayet ve denetim makamlarının izinleri ayrıca alınmalıdır; bu izinler alınmadan verilen kararlar bozulmaktadır.

Evlat edinme yalnızca kişiler arası anlaşma yoluyla olmaz; korunma kararı veya bakım tedbiri kararıyla devletin bakım ve gözetimi altında bulunan bir çocuğun evlat edinilmesi de mümkündür. Ülke içi evlat edinmelerde aracılık faaliyetleri yetkili kurum eliyle yürütülür.

Karar Sonrası: İlişkinin Kaldırılması

Evlat edinme kararı verildikten sonra da denetim tümüyle sona ermez:

• TMK 317: Yasal sebep bulunmaksızın rıza alınmamışsa, rızası alınması gereken kişiler — küçüğün menfaati bunun sonucunda ağır biçimde zedelenmeyecekse — hâkimden evlatlık ilişkisinin kaldırılmasını isteyebilir.
• TMK 318: Evlat edinme esasa ilişkin diğer noksanlıklardan biriyle sakatsa, Cumhuriyet savcısı veya her ilgili evlatlık ilişkisinin kaldırılmasını isteyebilir. Ancak noksanlıklar bu arada ortadan kalkmışsa ya da yalnızca usule ilişkinse ve kaldırma evlatlığın menfaatini ağır biçimde zedeleyecekse bu yola gidilemez.

Her iki hükümde de belirleyici ölçüt yine çocuğun menfaatidir.

Sık Yapılan Hatalar

• Bir yıllık bakım şartını belgelememek: Bu şart gerçekleşmeden izin verilemez; bakım ilişkisi okul, sağlık ve ikametgâh kayıtlarıyla ortaya konmalıdır.
• Yaş farkını hesaplamamak: En az on sekiz yıl fark mutlak şarttır.
• Rızayı noterde almak: Rıza, küçüğün veya ana babasının oturduğu yer mahkemesinde tutanağa geçirilmelidir.
• Altı haftalık süreleri atlamak: Rıza doğumdan itibaren altı hafta geçmeden verilemez ve tutanak tarihinden itibaren altı hafta içinde geri alınabilir.
• Çocuğun rızasını almamak: Ayırt etme gücüne sahip küçüğün rızası gereklidir.
• Vesayet izinlerini ihmal etmek: Vesayet altındaki küçükte vesayet ve denetim makamı izinleri alınmadan verilen kararlar bozulmaktadır.
• Otuz yaş şartını herkese uygulamak: Beş yıl veya iki yıl evlilik koşulunu taşıyanlar için otuz yaş aranmaz.

Rızanın Şekli, Zamanı ve Geri Alınması — TMK m.309-310

Evlat edinme dosyalarının en kırılgan noktası ana ve babanın rızasıdır; çünkü kanun bu rızanın nasıl ve ne zaman verileceğini sıkı biçimde düzenlemiştir. Şekle uyulmayan bir rıza hukuken yok hükmündedir.

TMK m.309’a göre rıza, küçüğün veya ana ve babasının oturdukları yer mahkemesinde sözlü veya yazılı olarak açıklanarak tutanağa geçirilmek suretiyle alınır. Bunun doğrudan sonucu şudur: mahkeme dışında verilen rızaların — noterde, aile içinde veya yazılı bir belgeyle — hukuki işlevi yoktur ve bunlardan her zaman vazgeçilebilir. Aynı maddenin devamına göre evlat edinenlerin adlarının belirtilmemiş veya henüz belirlenmemiş olması rızanın geçerliliğini etkilemez; çünkü rıza, belirli kişilere değil, ana babanın çocuk üzerindeki haklarının son bulmasına yöneliktir.

Zaman bakımından TMK m.310 üç kural koyar. Birincisi: rıza, küçüğün doğumunun üzerinden altı hafta geçmeden verilemez. İkincisi: rıza, tutanağa geçirilme tarihinden başlayarak altı hafta içinde aynı usulle geri alınabilir. Üçüncüsü ve en önemlisi: geri almadan sonra yeniden verilen rıza kesindir — yani geri alma hakkı yalnız bir kez kullanılabilir.

Rızanın hiç aranmadığı hâller ise TMK m.311’de sayılıdır; ayrıca küçük gelecekte evlat edinilmek amacıyla bir kuruma yerleştirilecekse, rızanın aranıp aranmamasına yerleştirmeden önce küçüğün oturduğu yer mahkemesince karar verilebilir (TMK m.312).

Yetkili Mahkeme ve Kararın Kurucu Etkisi — TMK m.315

Evlat edinme, tarafların anlaşmasıyla değil mahkeme kararıyla kurulur. TMK m.315 hem yetkiyi hem de bu kurucu etkiyi düzenler: evlat edinme kararı, evlat edinenin oturma yeri; birlikte evlat edinmede eşlerden birinin oturma yeri mahkemesince verilir. Mahkeme kararıyla birlikte evlatlık ilişkisi kurulmuş olur.

Buradaki “oturma yeri” ifadesi teknik olarak yerleşim yerinden farklıdır; kanun koyucu yerleşim yerini aradığı hâllerde bunu ayrıca belirtmiştir. Görev bakımından dava aile mahkemesinde, aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesinde açılır.

Maddenin uygulamada bilinmeyen bir sonucu daha vardır: evlat edinme başvurusu yapıldıktan sonra evlat edinenin ölmesi veya ayırt etme gücünü kaybetmesi evlat edinmeye engel olmaz; yeter ki diğer koşullar bu durumdan etkilenmemiş olsun.

Karar öncesinde ise TMK m.316 devrededir: evlat edinmeye, esaslı sayılan her türlü durum ve koşulların kapsamlı biçimde araştırılmasından, evlat edinen ile edinilenin dinlenmelerinden ve gerektiğinde uzmanların görüşünün alınmasından sonra karar verilir.

Kurulan İlişki Kaldırılabilir mi? TMK m.317-319

Evlat edinme, kan bağına dayanan soybağına benzer etkiler doğuran bir statü kurar; bu nedenle kural, geçerli biçimde kurulmuş evlatlık ilişkisinin sona erdirilememesidir. Ancak kanun, kuruluş aşamasındaki eksiklikler için sınırlı sayıda istisna tanımıştır.

Birinci sebep rızanın bulunmamasıdır. TMK m.317’ye göre yasal sebep bulunmaksızın rıza alınmamışsa, rızası alınması gereken kişiler, küçüğün menfaati bunun sonucunda ağır biçimde zedelenmeyecekse hâkimden evlatlık ilişkisinin kaldırılmasını isteyebilirler.

İkinci sebep esasa ilişkin diğer noksanlıklardır. TMK m.318’e göre evlat edinme esasa ilişkin diğer noksanlıklardan biriyle sakatsa, Cumhuriyet savcısı veya her ilgili evlatlık ilişkisinin kaldırılmasını isteyebilir. Aynı madde iki sınır koyar: noksanlıklar bu arada ortadan kalkmışsa ya da sadece usule ilişkin olup kaldırma evlatlığın menfaatini ağır biçimde zedeleyecekse bu yola gidilemez.

Süre bakımından TMK m.319 kesindir: dava hakkı, evlatlık ilişkisinin kaldırılması sebebinin öğrenilmesinden başlayarak bir yıl geçmekle düşer.

Bu nedenle rıza tutanaklarının usulüne uygun düzenlenmesi yalnız bir formalite değil, ilişkinin kalıcılığını belirleyen unsurdur. Rızanın hiç aranmadığı hâller için biyolojik anne-babanın rızası yazımıza, ergin evlat edinme için TMK m.313 ergin evlat edinme yazımıza, dilekçe metni için evlat edinme talebi dilekçesi örneğimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Evlat edinmenin genel şartları nelerdir?

TMK m. 305 uyarınca evlat edinmenin her hâlde küçüğün yararına olması, küçüğün evlat edinen tarafından bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olması ve evlat edinenin diğer çocuklarının yararlarının hakkaniyete aykırı biçimde zedelenmemesi gerekir.

Bir yıllık bakım şartı zorunlu mu?

Zorunludur. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 27.09.2004 tarihli, E. 2004/9167, K. 2004/10742 sayılı kararında bu koşul gerçekleşmeden evlat edinmeye izin verilemeyeceği belirtilmiştir. Bakım ilişkisinin başlangıcı ve sürekliliği okul, sağlık ve ikametgâh kayıtlarıyla belgelenmelidir.

Eşler evlat edinmek için kaç yıl evli olmalı?

Eşlerin birlikte evlat edinmesi için en az beş yıldan beri evli olmaları veya her ikisinin de otuz yaşını doldurmuş olması gerekir. Eşin önceki evlilikten olan çocuğu için ise en az iki yıldan beri evli olmak ya da otuz yaşını doldurmuş olmak yeterlidir; bu koşullar seçimliktir.

Bekârsam evlat edinebilir miyim?

TMK m. 307 uyarınca evli olmayan kişinin evlat edinebilmesi otuz yaşını doldurmuş olmasına bağlıdır. Evli bir kişi ise kural olarak ancak eşiyle birlikte evlat edinebilir; tek başına evlat edinmesi dar istisnalara bağlıdır.

Yaş farkı ne kadar olmalı?

TMK m. 308 uyarınca evlat edinen ile evlatlık arasında en az on sekiz yaş fark bulunmalıdır. Bu şart mutlaktır. Aynı maddede küçüğün ayırt etme gücüne sahip olması hâlinde kendi rızasının da gerekli olduğu düzenlenmiştir.

Ana babanın rızası nasıl alınır?

TMK m. 309 uyarınca rıza, küçüğün veya ana babasının oturduğu yer mahkemesinde sözlü veya yazılı olarak açıklanır ve tutanağa geçirilir. Rıza doğumdan itibaren altı hafta geçmeden verilemez ve tutanak tarihinden itibaren altı hafta içinde geri alınabilir. Noterde verilen muvafakat bu şekil şartını karşılamaz.

Rıza aranmadığı hâller var mı?

Vardır. TMK m. 311 uyarınca ana veya babanın kim olduğunun bilinmemesi, uzun süreden beri nerede oturduğunun bilinmemesi, ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksun bulunması ya da küçüğe karşı özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmemesi hâllerinde rıza aranmaz. Son hâl titizlikle değerlendirilir ve sosyal inceleme raporuyla desteklenmelidir.

Mahkeme neleri araştırır?

TMK m. 316 uyarınca hâkim esaslı sayılan her türlü durum ve koşulu kapsamlı biçimde araştırır. Özellikle tarafların kişiliği ve sağlığı, karşılıklı ilişkileri, ekonomik durumları, evlat edinenin eğitme yeteneği, evlat edinmeye yönelten sebepler ile aile ve bakım ilişkilerindeki gelişmeler incelenir. Evlat edinenin altsoyu varsa onların tavır ve düşünceleri de değerlendirilir.

📘 Ana Rehber: Aile ve Boşanma Hukuku Rehberi — Tüm Konular

Temel İlke: Çocuğun Üstün Yararı

Evlat edinmede her şeyin önünde gelen ilke, çocuğun üstün (üstün) yararıdır. TMK m.305, evlat edinmenin her hâlde küçüğün yararına olması gerektiğini açıkça belirtir. Mahkeme, sadece evlat edinmek isteyenlerin arzusunu değil; çocuğun fiziksel, ruhsal ve sosyal gelişimini de değerlendirir. Bu ilkeye aykırı kararlar Yargıtay tarafından bozulur.

Bir Yıllık Bakım ve Eğitim Şartı (TMK 305)

Küçüğün evlat edinilmesinin temel şartı, evlat edinen tarafından en az bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olmasıdır. Yargıtay bu şartı mutlak kabul eder; bir yıllık bakım gerçekleşmeden verilen evlat edinme kararları hukuka aykırı sayılır. Bu süre, gerçek bir ebeveyn-çocuk ilişkisinin kurulup kurulmadığını gösterir.

Yaş Farkı: En Az 18 Yaş

Evlat edinen ile evlat edinilen arasında en az 18 yaş fark bulunması zorunludur (TMK m.308). Yani 35 yaşındaki biri, en fazla 17 yaşındaki bir çocuğu evlat edinebilir. Ayrıca ayırt etme gücüne sahip küçüğün rızası aranır; vesayet altındaki küçük için vesayet dairesinin izni gerekir.

Eşlerin Birlikte Evlat Edinmesi

Kural olarak eşler ancak birlikte evlat edinebilir. Birlikte evlat edinmek için eşlerin en az 5 yıldır evli olmaları veya 30 yaşını doldurmuş olmaları gerekir (TMK m.306). Eşlerden biri diğerinin (üvey) çocuğunu evlat edinmek istiyorsa bu şart hafifler: en az 2 yıldır evli olmak veya 30 yaşını doldurmuş olmak yeterlidir.

Bekar (Tek Başına) Evlat Edinme: 30 Yaş

Evli olmayan bir kişi, 30 yaşını doldurmuşsa tek başına evlat edinebilir (TMK m.307). Evli bir kişi ise ancak istisnai hâllerde tek başına evlat edinebilir: diğer eşin ayırt etme gücünden sürekli yoksun olması, 2 yılı aşkın süredir nerede olduğunun bilinmemesi veya mahkeme kararıyla 2 yılı aşkın süredir ayrı yaşamaları gibi.

Ana ve Babanın Rızası (TMK 311)

Evlat edinmede kural olarak çocuğun ana ve babasının rızası aranır. Rıza, doğumdan itibaren en az 6 hafta geçtikten sonra verilebilir ve tutanağa geçirildikten sonra 6 hafta içinde geri alınabilir. TMK m.311’de sayılan istisnai hâllerde (ana-babanın kimliğinin bilinmemesi, uzun süredir bulunamaması, bakım yükümlülüğünü ağır ihlal gibi) rıza aranmaz.

Ergin (Yetişkin) Evlat Edinme (TMK 313)

Sadece küçükler değil, ergin (yetişkin) kişiler de belirli şartlarla evlat edinilebilir (TMK m.313). Bunun için; evlat edinenin altsoyunun açık muvafakati ve şu hâllerden birinin varlığı gerekir: evlat edinilenin engeli nedeniyle en az 5 yıldır bakılıyor olması, küçükken en az 5 yıl bakılıp eğitilmiş olması veya en az 5 yıldır aile hâlinde birlikte yaşanması. Evli kişi ancak eşinin rızasıyla evlat edinilebilir.

Başvuru ve Mahkeme Süreci

Evlat edinme başvurusu, kişinin yerleşim yerindeki Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü’ne yapılır. Başvuru sonrası sosyal inceleme, psikolojik değerlendirme, ev ziyareti ve mali durum araştırması yapılır; aday listesine kaydolunur. Yaklaşık bir yıllık geçici bakım sürecinin ardından Aile Mahkemesi’nde evlat edinme davası açılır. Mahkeme, çocuğun yararına kanaat getirirse evlatlık ilişkisinin kurulmasına karar verir.

Sonuçları: Soyadı ve Miras

Karar kesinleşince çocuk, evlat edinenin soyadını alır (TMK m.314) ve evlat edinenin biyolojik çocuğuyla aynı miras haklarına sahip olur. Evlatlık, evlat edinene yasal mirasçı olur; ancak bu ilişki tek taraflıdır (TMK m.500): evlat edinen ve hısımları, evlatlığa yasal mirasçı olamaz. Evlatlığın biyolojik ailesine mirasçılığı ise kural olarak devam eder.

Sıkça Sorulan Sorular