Evlat Edinme (TMK 305-320): Küçük, Yetişkin, Rıza, Deneme Süresi, İptal

Evlat edinme, Türk Medeni Kanunu m.305 ve devamında düzenlenen ve bir çocuk ile bir yetişkin arasında hukuken soybağı kuran özel bir aile hukuku işlemidir. TMK m.305-320 arasındaki hükümler; küçüğün evlat edinilmesinden erginin evlat edinilmesine, birlikte veya tek başına evlat edinmeden rızanın alınmasına, deneme süresinden iptale kadar tüm süreci düzenler. Bu rehberde küçük ve yetişkin evlat edinme farkları, ASHB ön izin süreci, mahkemenin araştırması ve deneme süresi ile evlat edinmenin sonuçları TMK maddeleri esas alınarak açıklanmaktadır. Konunun aile hukuku çerçevesindeki geniş görünümü için Aile Hukuku hub sayfasına göz atabilirsiniz.

Küçüğün Evlat Edinilmesi — TMK m.305 Genel Şartlar

TMK m.305/1 uyarınca bir küçüğün evlat edinilmesi, evlat edinen tarafından bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olması koşuluna bağlıdır. Bu bir yıllık süre; evlat edinme ilişkisinin sağlam bir zemine oturması, evlat edinen ile küçük arasında fiili aile ilişkisinin oluşup oluşmadığının gözlemlenebilmesi ve kalıcı bir bağın kurulup kurulamadığının denetlenmesi için öngörülmüştür. Uygulamada bu süre gözetim / deneme süresi olarak da adlandırılır ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (ASHB) tarafından yürütülen izleme çalışmalarıyla belgelenir.

TMK m.305/2 iki önemli maddi koşul daha getirir: evlat edinmenin her hâlde küçüğün yararına bulunması ve evlat edinenin diğer çocuklarının yararlarının hakkaniyete aykırı biçimde zedelenmemesi. Küçüğün yararı ilkesi, hâkimin yıldız kriteridir; sadece maddi imkânlar değil, duygusal bağ, psikolojik gelişim, sosyal çevre, sağlık ve eğitim koşulları birlikte değerlendirilir. Evlat edinenin varsa öz çocuklarının maddi ve manevi durumları da tartılır.

Kanun aynı zamanda evlat edinen ile evlatlık arasında en az on sekiz yaş fark bulunmasını zorunlu kılar. Bu yaş farkı; nesillerarası doğal ilişkinin taklit edilebilmesi ve ana-baba rolünün fiilen üstlenilebilmesi düşüncesine dayanır. On sekiz yaş farkı kural olarak katıdır; ancak istisnai hâllerde mahkeme somut koşulları gözeterek değerlendirme yapabilir. Küçük kavramı ise TMK anlamında 18 yaşını doldurmamış kişileri ifade eder.

Birlikte ve Tek Başına Evlat Edinme — TMK m.306-307

TMK m.306, eşlerin ancak birlikte evlat edinebilmesi ilkesini benimser. Bunun için eşlerin en az beş yıldan beri evli olmaları veya her ikisinin de otuz yaşını doldurmuş bulunmaları gerekir. Kanun bu iki şartı seçimlik olarak düzenler; dolayısıyla otuz yaşını doldurmuş çift, evliliği beş yılı doldurmamış olsa dahi birlikte evlat edinebilir. Bir eşin diğerinin çocuğunu evlat edinebilmesi için ise en az iki yıllık evlilik süresi veya evlat edinen eşin otuz yaşını doldurmuş olması aranır (m.306/3). Üvey evlat edinme diye anılan bu yol, karma ailelerde soybağının hukuken kurulmasında yaygın olarak kullanılır.

TMK m.307 tek başına evlat edinmeyi düzenler. Evli olmayan bir kişi ancak otuz yaşını doldurmuş olmak koşuluyla tek başına evlat edinebilir. Evli bir kişinin tek başına evlat edinmesi kural olarak mümkün değildir; ancak m.307/2 istisnai hâlleri sıralar: eşin ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksun bulunması, iki yılı aşkın süredir nerede olduğunun bilinmemesi ya da mahkeme kararıyla iki yılı aşkın süredir eşinden ayrı yaşamakta olması. Bu hâllerin birinin varlığı ve evlat edinenin otuz yaşını doldurmuş olması durumunda evli eş, birlikte evlat edinmenin mümkün olmadığını ispatlayarak tek başına evlat edinebilir.

Rıza — TMK m.308-310 (Küçük, Ana-Baba ve Şekil)

Evlat edinme salt hâkim kararıyla değil, ilgili tarafların rızasıyla kurulur. TMK m.308 uyarınca ayırt etme gücüne sahip olan küçük, rızası olmadıkça evlat edinilemez. Küçük on iki yaşını doldurmuşsa uygulamada mutlaka dinlenir ve açık rızası aranır. Vesayet altındaki küçük ise ayırt etme gücüne sahip olsa da olmasa da vesayet dairelerinin izniyle evlat edinilebilir. Bu düzenleme, çocuğun kendisi hakkında verilecek kararda söz sahibi olmasını güvence altına alır.

TMK m.309 ana ve babanın rızasını düzenler. Evlat edinme, küçüğün ana ve babasının rızasını gerektirir. Rıza; küçüğün veya ana-babasının oturdukları yer mahkemesinde sözlü veya yazılı olarak açıklanarak tutanağa geçirilir. Verilen rıza; evlat edinenlerin adları belirtilmemiş veya evlat edinenler henüz belirlenmemiş olsa dahi geçerlidir. Bu esneklik, özellikle ASHB koordinasyonundaki evlat edinme başvurularında pratik önem taşır.

TMK m.310 rızanın zamanını ve geri alınmasını düzenler. Rıza, küçüğün doğumunun üzerinden altı hafta geçmeden verilemez. Bu süre annenin fiziksel ve psikolojik durumunu gözeten koruyucu bir düzenlemedir. Rıza, tutanağa geçirilme tarihinden başlayarak altı hafta içinde aynı usulle geri alınabilir. Geri almadan sonra yeniden verilen rıza ise kesindir ve artık geri alınamaz. Bu düzenleme; anne-babanın kararının sağlıklı bir düşünme sonucu şekillenmesini ve evlat edinme sürecinin belirsizlik içinde kalmamasını sağlar.

Mahkeme Araştırması ve Deneme Süresi — TMK m.311-312

TMK m.311 ana ve babanın rızasının aranmayacağı hâlleri düzenler. Buna göre; ana ve babadan birinin kimliği veya uzun süredir yerleşim yerinin bilinmemesi, ayırt etme gücünden sürekli olarak yoksun bulunması ya da küçüğe karşı özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmemesi hâllerinde rıza aranmaz. Bu istisnalar, çocuğun üstün yararının korunması amacıyla getirilmiş sınırlı sayıda hâllerdir; hâkimin geniş yoruma başvurması mümkün değildir.

TMK m.312 uyarınca ana ve babadan birinin rızası eksik olursa; evlat edinenin veya evlat edinmeye aracılık yapan kurumun talebi üzerine ve kural olarak küçüğün yerleştirilmesinden önce, küçüğün oturduğu yer mahkemesi rızanın aranıp aranmayacağı hakkında karar verir. Yargıtay uygulamasında da evlat edinme davasından önce m.311 çerçevesinde rıza aranmaması yönünde bağımsız bir karar alınması gerektiği kabul edilir; asıl evlat edinme davasında bu değerlendirme yapılamaz.

Uygulamada süreç şu şekilde işler: ilgili kişi Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğüne ön başvuruda bulunur, belgeler iki ay içinde tamamlanır, sosyal çalışmacılar altı ay içinde ev ziyareti gerçekleştirir. Küçüğün ailenin yanına yerleştirilmesinin ardından bir yıllık gözetim süresi başlar. Bu süre boyunca sosyal inceleme uzmanları çocuğun gelişimini, aile ilişkilerini, sağlık ve eğitim durumunu üç ayda bir raporla belgeler. Bir yıllık izleme olumlu sonuçlanırsa dosya, evlat edinme davası açılmak üzere aile mahkemesine sunulur. Bu bir yıllık süre tamamlanmadan evlat edinme davası kural olarak açılamaz.

Ergin ve Kısıtlının Evlat Edinilmesi — TMK m.313

TMK m.313 erginlerin ve kısıtlıların evlat edinilmesini özel şartlara bağlar. Buna göre; evlat edinenin altsoyunun açık rızasıyla ergin veya kısıtlı bir kişi şu hâllerden birinde evlat edinilebilir: (a) bedensel veya zihinsel özrü nedeniyle sürekli yardıma muhtaç ve evlat edinen tarafından en az beş yıldan beri bakılıp gözetilmekte olması, (b) evlat edinen tarafından küçükken en az beş yıl süreyle bakılıp eğitilmiş olması ya da (c) diğer haklı sebepler bulunmak ve en az beş yıldan beri evlat edinenle aile hâlinde yaşamakta olması. Bu üçlü şart, ergin evlat edinmenin fiili aile bağına dayandığını gösterir.

Evli bir kişi, ancak eşinin rızasıyla evlat edinilebilir. Bunun dışında yetişkin evlat edinmede küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin hükümler kıyasen uygulanır. On sekiz yaş farkı, evlat edinme yaşı ve mahkeme kararı zorunluluğu ergin evlat edinmede de aranır. Küçüklerin evlat edinilmesinde aranan bir yıllık bakım-eğitim şartı yerine, ergin evlat edinmede beş yıllık nitelikli birliktelik/bakım şartı öngörülmüştür.

Hükümleri ve İptali — TMK m.314-315

TMK m.314 evlat edinmenin hükümlerini düzenler. Mahkeme kararıyla evlatlık ilişkisi kurulduğunda; ana ve babaya ait olan haklar ve yükümlülükler evlat edinene geçer. Evlatlık, evlat edinenin mirasçısı olur. Küçük evlatlık, evlat edinenin soyadını alır; evlat edinen isterse çocuğa yeni bir ad verebilir. Ergin evlat edinilenler ise evlat edinme sırasında evlat edinenin soyadını almayı seçebilir. Evlatlığın önceki ana ve babası ile kan hısımlığından doğan hakları saklı kalmak üzere, aile bağı bakımından evlat edinen tarafında yeni bir soybağı kurulur.

TMK m.315 yetkili mahkemeyi belirler: evlat edinme kararı, evlat edinenin oturduğu yer mahkemesince; birlikte evlat edinmede eşlerden birinin oturduğu yer mahkemesince verilir. Görevli mahkeme aile mahkemesidir; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Evlatlık ilişkisi, kararın kesinleşmesiyle nüfus siciline tescil olunur.

Evlat edinmenin iptali TMK m.317-319’da düzenlenmiştir. Rızanın yasal sebep bulunmaksızın alınmaması hâlinde rızası aranması gereken kişiler, küçüğün menfaati bunun sonucunda ağır biçimde zedelenmeyecekse hâkimden evlatlık ilişkisinin kaldırılmasını isteyebilir (m.317). Esasa ilişkin diğer noksanlıklar hâlinde Cumhuriyet savcısı veya her ilgili iptal davası açabilir (m.318). Kaldırma davası, kaldırma sebebinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde evlat edinme işleminin üzerinden beş yıl geçmekle düşer (m.319).

İlgili Aile Hukuku Konuları

Aile hukuku uyuşmazlıklarında evlat edinme çoğunlukla velayet, boşanma sonrası düzenlemeler ve yeniden evlilik konularıyla iç içe geçer. Aşağıdaki başlıklar bu bağlantılı meseleleri ayrı ayrı ele alır:

• Anlaşmalı Boşanma Protokolü (TMK m.166/3): Şartlar ve 2026 Uygulaması
• Velayet Değişikliği Davası (TMK m.183) ve Çocuğun Üstün Yararı
• İddet Süresi (TMK m.132): 300 Gün ve Kaldırılma Davası

Sıkça Sorulan Sorular

Evlat edinmek için kaç yaşında olmak gerekir?

TMK m.306 uyarınca eşler birlikte evlat edinecekse en az beş yıldan beri evli olmalı veya her ikisi de otuz yaşını doldurmalıdır. TMK m.307 uyarınca tek başına evlat edinecek kişinin de otuz yaşını doldurmuş olması aranır. Evlat edinen ile evlatlık arasında ayrıca en az on sekiz yaş fark bulunmalıdır (m.305/3).

Küçüğün evlat edinilmesinde 1 yıl bakım şartı ne demek?

TMK m.305/1 uyarınca küçüğün evlat edinilmesi, evlat edinen tarafından bir yıl süreyle fiilen bakılmış ve eğitilmiş olmasına bağlıdır. Bu süre boyunca ASHB sosyal çalışmacıları aile ilişkilerini, çocuğun sağlık ve eğitim durumunu üç aylık aralıklarla izler; süre olumlu tamamlanmadan evlat edinme davası açılamaz.

12 yaşındaki çocuğun rızası zorunlu mu?

Evet. TMK m.308 uyarınca ayırt etme gücüne sahip küçük, rızası olmadıkça evlat edinilemez. Uygulamada on iki yaşını doldurmuş küçüğün mahkemede dinlenmesi ve açık rızasının alınması zorunludur. Vesayet altındaki küçük ise vesayet dairelerinin izniyle evlat edinilebilir.

Ana-babanın rızası aranmadan evlat edinme mümkün mü?

TMK m.311 belirli hâllerde rızanın aranmayacağını düzenler: ana-babanın kimliği veya uzun süredir yerleşim yerinin bilinmemesi, ayırt etme gücünden sürekli yoksun bulunması ya da çocuğa karşı özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmemesi. Bu koşulların gerçekleşip gerçekleşmediğine m.312 uyarınca küçüğün oturduğu yer mahkemesi karar verir; bu karar evlat edinme davasından önce alınmalıdır.

Yetişkin bir kişi evlat edinilebilir mi?

Evet. TMK m.313 uyarınca ergin veya kısıtlı bir kişi; bedensel/zihinsel özrü nedeniyle sürekli yardıma muhtaç olup en az beş yıldan beri evlat edinen tarafından bakılıyorsa, küçükken evlat edinen tarafından en az beş yıl bakılıp eğitilmişse ya da diğer haklı sebeplerle en az beş yıldan beri evlat edinenle aile hâlinde yaşıyorsa, evlat edinenin altsoyunun açık rızasıyla evlat edinilebilir. Evli kişinin evlat edinilmesi eşinin rızasını gerektirir.

Evlat edinme iptal edilebilir mi?

TMK m.317-319 iptal (evlatlık ilişkisinin kaldırılması) sebeplerini düzenler. Yasal sebep bulunmaksızın rıza alınmaması hâlinde rızası gereken kişiler; esasa ilişkin diğer noksanlıklarda Cumhuriyet savcısı veya her ilgili dava açabilir. Bu dava, kaldırma sebebinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde evlat edinme işleminin üzerinden beş yıl geçmekle düşer.

Evlat edinme davası hangi mahkemede açılır?

TMK m.315 uyarınca evlat edinme kararı, evlat edinenin oturduğu yer mahkemesince verilir; birlikte evlat edinmede eşlerden birinin oturduğu yer mahkemesi yetkilidir. Görevli mahkeme aile mahkemesidir; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla davaya bakar.

{ “@context”: “https://schema.org”, “@type”: “FAQPage”, “mainEntity”: [ { “@type”: “Question”, “name”: “Evlat edinmek için kaç yaşında olmak gerekir?”, “acceptedAnswer”: { “@type”: “Answer”, “text”: “TMK m.306 uyarınca eşler birlikte evlat edinecekse en az beş yıldan beri evli olmalı veya her ikisi de otuz yaşını doldurmalıdır. TMK m.307 uyarınca tek başına evlat edinecek kişinin de otuz yaşını doldurmuş olması aranır. Evlat edinen ile evlatlık arasında ayrıca en az on sekiz yaş fark bulunmalıdır.” } }, { “@type”: “Question”, “name”: “Küçüğün evlat edinilmesinde 1 yıl bakım şartı ne demek?”, “acceptedAnswer”: { “@type”: “Answer”, “text”: “TMK m.305/1 uyarınca küçüğün evlat edinilmesi, evlat edinen tarafından bir yıl süreyle fiilen bakılmış ve eğitilmiş olmasına bağlıdır. Bu süre boyunca ASHB sosyal çalışmacıları aile ilişkilerini, çocuğun sağlık ve eğitim durumunu üç aylık aralıklarla izler; süre olumlu tamamlanmadan evlat edinme davası açılamaz.” } }, { “@type”: “Question”, “name”: “12 yaşındaki çocuğun rızası zorunlu mu?”, “acceptedAnswer”: { “@type”: “Answer”, “text”: “Evet. TMK m.308 uyarınca ayırt etme gücüne sahip küçük, rızası olmadıkça evlat edinilemez. Uygulamada on iki yaşını doldurmuş küçüğün mahkemede dinlenmesi ve açık rızasının alınması zorunludur. Vesayet altındaki küçük ise vesayet dairelerinin izniyle evlat edinilebilir.” } }, { “@type”: “Question”, “name”: “Ana-babanın rızası aranmadan evlat edinme mümkün mü?”, “acceptedAnswer”: { “@type”: “Answer”, “text”: “TMK m.311 belirli hâllerde rızanın aranmayacağını düzenler: ana-babanın kimliği veya uzun süredir yerleşim yerinin bilinmemesi, ayırt etme gücünden sürekli yoksun bulunması ya da çocuğa karşı özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmemesi. Bu koşulların gerçekleşip gerçekleşmediğine m.312 uyarınca küçüğün oturduğu yer mahkemesi karar verir.” } }, { “@type”: “Question”, “name”: “Yetişkin bir kişi evlat edinilebilir mi?”, “acceptedAnswer”: { “@type”: “Answer”, “text”: “Evet. TMK m.313 uyarınca ergin veya kısıtlı bir kişi; bedensel veya zihinsel özrü nedeniyle sürekli yardıma muhtaç olup en az beş yıldan beri evlat edinen tarafından bakılıyorsa, küçükken en az beş yıl süreyle bakılıp eğitilmişse ya da diğer haklı sebeplerle en az beş yıldan beri evlat edinenle aile hâlinde yaşıyorsa, evlat edinenin altsoyunun açık rızasıyla evlat edinilebilir.” } }, { “@type”: “Question”, “name”: “Evlat edinme iptal edilebilir mi?”, “acceptedAnswer”: { “@type”: “Answer”, “text”: “TMK m.317-319 iptal sebeplerini düzenler. Yasal sebep bulunmaksızın rıza alınmaması hâlinde rızası gereken kişiler; esasa ilişkin diğer noksanlıklarda Cumhuriyet savcısı veya her ilgili dava açabilir. Bu dava, kaldırma sebebinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde evlat edinme işleminin üzerinden beş yıl geçmekle düşer.” } }, { “@type”: “Question”, “name”: “Evlat edinme davası hangi mahkemede açılır?”, “acceptedAnswer”: { “@type”: “Answer”, “text”: “TMK m.315 uyarınca evlat edinme kararı, evlat edinenin oturduğu yer mahkemesince verilir; birlikte evlat edinmede eşlerden birinin oturduğu yer mahkemesi yetkilidir. Görevli mahkeme aile mahkemesidir; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla davaya bakar.” } } ] }