“Eşim Çekip Gitti, Dönmüyor” – Terk Nedeniyle Boşanma (TMK 164): İhtar, Süreler ve Yargıtay Kararları

Terk nedir? TMK m.164’ün unsurları

TMK m.164/1 uyarınca eşlerden biri evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerini yerine getirmemek amacıyla diğerini terk ettiği veya haklı bir sebep olmadan ortak konuta dönmediği takdirde ayrılık en az altı ay sürmüş, bu durum devam etmekte ve istem üzerine hâkim veya noter tarafından yapılan ihtar sonuçsuz kalmışsa terk edilen eş boşanma davası açabilir. Aynı fıkra uyarınca diğer eşi ortak konutu terk etmeye zorlayan veya haklı sebep olmaksızın ortak konuta dönmesine engel olan eş de terk etmiş sayılır. Terk özel ve mutlak bir boşanma sebebidir: şartları gerçekleştiğinde ayrıca evlilik birliğinin temelinden sarsıldığının ispatı gerekmez.

Terkin özünde irade ve amaç vardır. Evlilik yükümlülüklerinden kaçınmak için ortak konuttan ayrılmak ve haklı sebep yokken dönmemek aranır; kısa süreli ayrılıklar, geçici barınma değişiklikleri veya çocukla görüşme amaçlı temaslar tek başına terk oluşturmaz. TMK m.185/3 uyarınca eşler birlikte yaşamak, birbirine sadık kalmak ve yardımcı olmakla yükümlüdür; TMK m.186/1 uyarınca da oturacakları konutu birlikte seçerler. Bu yükümlülüklerin bilerek ve sürekli biçimde ihlal edilmesi terk sebebinin temelini oluşturur. TMK m.184/1 uyarınca hâkim boşanma sebebinin varlığına kanaat getirmedikçe onu ispatlanmış sayamaz ve m.184/3 uyarınca tarafların boşanma sebeplerine ilişkin ikrarı hâkimi bağlamaz; bu nedenle davalının davayı kabul etmesi tek başına sonuç doğurmaz. Boşanma sebeplerinin genel ayrımı için mutlak ve nisbi boşanma sebepleri yazımıza bakabilirsiniz.

Süre takvimi ve erken ihtar yasağı: TMK m.164/2

TMK m.164/2 uyarınca istem üzerine hâkim veya noter terk eden eşe ihtarda bulunur; ihtarda iki ay içinde ortak konuta dönmesi ve dönmediği takdirde doğacak sonuçlar yazılır ve ihtar gerektiğinde ilân yoluyla yapılır. Aynı fıkra iki sınır koyar: boşanma davası açmak için belirli sürenin dördüncü ayı bitmedikçe ihtar isteminde bulunulamaz ve ihtar üzerine iki ay geçmedikçe dava açılamaz. Uygulamada bu takvim “dört ay bekleme, ihtar, iki ay bekleme” şeklinde özetlenir ve toplamda en az altı aylık ayrılığa karşılık gelir. Dördüncü ay dolmadan istenen ihtar geçersizdir ve buna dayanılarak açılan dava reddedilir; bu süreler kamu düzenine ilişkin olduğundan karşı taraf ileri sürmese bile hâkim tarafından re’sen incelenir. Tereddüt hâlinde süre hesabına birkaç günlük pay bırakılmalıdır.

Terkin dava tarihinde de devam ediyor olması gerekir. Terk eden eş gerçek bir ortak yaşam iradesiyle eve dönerse terk sona erer ve süre yeniden başlar; buna karşılık çocukları görmek veya eşya almak için yapılan kısa ziyaretler, gerçek bir dönme iradesi taşımadığından süreyi kesmez. İhtardan sonra dönen eşin kısa süre içinde yeniden ayrılması hâlinde dönüşün samimi olup olmadığı ayrıca değerlendirilir. İhtar istemi aile mahkemesine çekişmesiz yargı işi olarak (HMK m.382/2-b-5) veya notere (Noterlik Kanunu m.71/A) yapılır; mahkeme veya noter ihtarın koşullarını denetler ancak ihtarın yerindeliği asıl olarak boşanma davasında tartışılır.

İhtarın içeriği, samimiyeti ve davet edilen konut

İhtar yalnız şeklen değil içerik ve samimiyet bakımından da denetlenir. Noter yoluyla yapılan davete ilişkin usul ve esaslar, Mirasçılık Belgesi Verilmesi ve Terk Eden Eşin Ortak Konuta Davet Edilmesi İşlemlerinin Noterler Tarafından Yapılmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik (RG 04.10.2011, S.28074) ile düzenlenmiştir. Yönetmelik m.8 uyarınca ihtar metninde davet edilen konutun açık adresi, anahtarın nereden alınacağı, davet edilen eşin ve varsa çocukların dönüşü için gerekli yol ve barınma giderlerinin karşılandığı ve iki ay içinde dönülmemesi hâlinde terk nedeniyle dava açılacağı açıkça yazılmalıdır. Dava dilekçesine ihtarname, tebliğ belgesi ve gider dekontları birlikte eklenmelidir; ilân yoluyla ihtar ise adresin gerçekten bilinmediği hâllere özgü istisnai bir yoldur.

Davet edilen konutun da elverişli olması gerekir. Maddi bağımsızlık konutta eşlere ait mutfak, banyo ve tuvaletin bulunmasını; manevi bağımsızlık ise konutta anne, baba veya kardeşlerin yaşamamasını ifade eder. Konut ihtar isteminden önce yaşanabilir durumda hazırlanmış olmalı ve kural olarak eşlerin birlikte seçtiği bir konut olmalıdır; Yargıtay uygulamasında birlikte seçilmeyen ve diğer eşin onayı olmadan tutulan eve yapılan davette davet edilen eşin dönmemekte haklı olduğu kabul edilmiştir (Y. 2. HD 04.12.2013, E.2013/14751, K.2013/28533). Bakıma muhtaç bir aile yakınının konutta bulunmasının manevi bağımsızlığı ortadan kaldırıp kaldırmadığı ise somut olayın koşullarına göre değerlendirilir; Hukuk Genel Kurulu, eşin diğer eşin yakınlarıyla birlikte oturmayı reddetmesini terk saymamıştır (YHGK 25.11.2020, E.2017/2289, K.2020/939). İhtarın samimiyeti de aranır: ihtarı gönderen eş hakkında derdest bir boşanma davası varsa, eşine yönelik kötü davranışları sürüyorsa veya ihtar yalnız dava açabilmek için şeklen gönderilmişse ihtar sonuç doğurmaz. Konutun elverişsizliğine ilişkin itirazların ihtara verilecek cevapta ileri sürülmesi davet edilen eşin yararınadır. Aile konutu için aile konutu şerhi değerlendirme aracımıza bakabilirsiniz.

Yapıntı terk, haklı sebepler ve ihtarın af etkisi: TMK m.2, 164 ve 197

TMK m.164/1’in ikinci cümlesi uyarınca diğer eşi ortak konutu terk etmeye zorlayan veya haklı sebep olmaksızın dönmesine engel olan eş de terk etmiş sayılır. Eşini şiddet, tehdit, baskı veya kilit değiştirme gibi yöntemlerle evden uzaklaştıran ya da dönüşünü fiilen imkânsız kılan kişi sonradan “eşim terk etti” diyerek dava açamaz; TMK m.2’deki dürüstlük kuralı gereği kimse kendi haksız davranışından yararlanamaz. Askerlik, tutukluluk, zorunlu iş, öğrenim veya tedavi nedeniyle ayrı kalma terk sayılmaz; ancak zorunluluk sona erdiği hâlde ortak yaşama dönülmüyorsa o andan itibaren terk başlayabilir. Şiddet, ağır hakaret, tehdit veya can güvenliği riski dönmemeyi haklı kılar. TMK m.197 uyarınca birlikte yaşamak eşlerden birinin kişiliğini, ekonomik güvenliğini veya ailenin huzurunu ciddi biçimde tehlikeye düşürdüğü sürece o eş ayrı yaşama hakkına sahiptir ve hâkimden diğer eşin katkıda bulunacağı parasal miktarı belirlemesini isteyebilir. Tedbir nafakası için tedbir nafakası yazımıza bakabilirsiniz.

Eve dön ihtarı ayrıca dosyanın çerçevesini değiştirir. Yargıtay uygulamasında ihtar gönderen eşin ortak yaşamı sürdürme iradesi ortaya koyduğu ve ihtardan önceki olayları affettiği veya hoşgörüyle karşıladığı kabul edilir (Y. 2. HD E.2020/1543, K.2020/2776); bu nedenle ihtardan önceki kusurlu davranışlara dayanılarak TMK m.166/1 kapsamında boşanma istenemez. İhtardan sonra meydana gelen veya öğrenilen olaylara dayanmanın ise önünde engel yoktur. Bu nedenle ihtar göndermeden önce hangi sebebe dayanılacağına karar verilmelidir. Terk sebebine dayalı dava, HMK m.176 ve m.177/1 uyarınca tahkikat sona erinceye kadar bir kez ıslah edilerek başka bir sebebe dayandırılabilir. Anlaşmalı boşanmaya geçiş ise doğrudan olmaz: yalnız özel sebebe dayalı davada TMK m.166/3’e göre karar verilemeyeceğinden dayanağın önce TMK m.166/1’e genişletilmesi gerekir; dilekçeler aşamasından sonra bu, karşı tarafın açık muvafakati veya ıslahla mümkündür (HMK m.141/2). Ardından TMK m.166/3’ün en az bir yıllık evlilik, tarafların bizzat dinlenmesi ve protokol şartları aranır. Dönüşüm için çekişmeli davanın anlaşmalıya çevrilmesi yazımıza bakabilirsiniz.

İhtar alan eş ne yapmalı? Cevap, dönüş ve adresi bilinmeyen eş

Eve dön ihtarı alan eşin sessiz kalması en riskli seçenektir. Dönmek istemiyorsa ve haklı bir sebebi varsa, bunu iki aylık süre içinde yazılı olarak, tercihen noter aracılığıyla cevap vererek ortaya koyması gerekir: davet edilen konutun maddi veya manevi bağımsızlığının bulunmadığı, konutun birlikte seçilmediği, ihtarı gönderen eşin şiddet veya tehdit içeren davranışlarının sürdüğü, ya da ihtarın derdest bir dava sırasında yalnız şeklen gönderildiği somut olarak açıklanmalıdır. Şiddet söz konusuysa 6284 sayılı Kanun kapsamında koruyucu tedbir kararı ve kolluk kayıtları, dönmemenin haklı olduğunu gösteren en güçlü delillerdir. Ayrı yaşamakta haklı olan eş, TMK m.197 uyarınca aile mahkemesinden diğer eşin geçimine katkısını belirlemesini de isteyebilir.

Dönmeye karar veren eş ise dönüşünü samimi biçimde gerçekleştirmelidir; birkaç günlük ziyaret ya da yalnız dava açılmasını önlemek için yapılan kısa süreli dönüş, ortak yaşama gerçek bir iradeyle dönülmediği sonucuna yol açabilir. Terk eden eşin adresi bilinmiyorsa TMK m.164/2 uyarınca ihtar ilân yoluyla yapılabilir; ancak bu istisnai bir yoldur ve adres araştırmasının kolluk, nüfus ve SGK kayıtları üzerinden gerçekten yapıldığı gösterilmelidir. Terk eden eş yurt dışındaysa ihtarın o ülkedeki adresine Tebligat Kanunu m.25 kapsamında tebliğ edilmesi gerektiğinden süre hesabı tebliğ tarihine göre yapılmalıdır. Yurt dışındaki eşle boşanma için eşim yurt dışında yaşıyor yazımıza bakabilirsiniz.

Usul, ispat ve boşanmanın sonuçları: TMK m.168, 174, 175 ve 225

Terk nedeniyle boşanma davası 4787 sayılı Kanun m.4 uyarınca aile mahkemesinde görülür; TMK m.168 uyarınca eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi yetkilidir. İspat yükü bakımından davacı terk fiilini, terkin başlangıç tarihini, sürelere uygun ihtarı ve ihtarın sonuçsuz kaldığını; davalı ise dönmemekte haklı olduğunu ispat eder. İhtarname ve tebliğ belgesi, gider dekontları, tanık beyanları, davalının yeni adres ve abonelik kayıtları başlıca delillerdir. İspat yükü için boşanmada ispat yükü yazımıza bakabilirsiniz.

Boşanmaya karar verildiğinde terk eden eşin kusuru mali sonuçları belirler: TMK m.174 uyarınca kusursuz veya daha az kusurlu eş maddi ve manevi tazminat isteyebilir; TMK m.175 uyarınca boşanmayla yoksulluğa düşecek eş kusuru daha ağır olmamak koşuluyla yoksulluk nafakası isteyebilir. Çocuk varsa TMK m.182 uyarınca velayet ve kişisel ilişki düzenlenir. Mal rejimi TMK m.225/2 uyarınca terk tarihinde değil dava tarihinde sona erer; bu nedenle terk döneminde edinilen mallar da tasfiyeye girebilir. Terk eden eşin evden eşya götürmesi veya dönüşünü engellemek için kilidin değiştirilmesi ayrıca hukuki ve cezai sonuçlar doğurabilir; bunun için boşanma sürecinde evden eşya alma yazımıza bakabilirsiniz. Önceki boşanma davası reddedilmiş eşler için ayrıca TMK m.166/4’teki bir yıllık fiili ayrılık yolu vardır: reddedilen boşanma sonrası fiili ayrılık. Terk süreçleriniz için Hukukçular Evi Ankara’ya 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.

Noter yolu ve mahkeme yolu: 6217 sayılı Kanun, Noterlik Kanunu m.71/A-71/C ve HMK m.382

Türk Medeni Kanunu yürürlüğe girdiğinde eve dön ihtarını yalnız hâkim yapabiliyordu. 31.03.2011 kabul tarihli 6217 sayılı Yargı Hizmetlerinin Hızlandırılması Amacıyla Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 19. maddesiyle TMK m.164’ün birinci ve ikinci fıkralarındaki “hâkim” ibaresinden sonra “veya noter” ibaresi eklenmiş; aynı Kanun’un 14. maddesiyle 1512 sayılı Noterlik Kanunu’na 71/A, 71/B ve 71/C maddeleri eklenmiştir. Bu iki madde, 6217 sayılı Kanun’un 32. maddesi uyarınca 01.10.2011 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Noterlik Kanunu m.71/A, terk eden eşin ortak konuta davet edilmesini noterlerin yapabileceği işlemler arasında sayar. m.71/B uyarınca noter talep üzerine tutanak düzenler; işlemi bizzat veya noterlik dairesindeki hukuk fakültesi mezunu görevli ya da noter stajyeri aracılığıyla yapar ve usul ve esaslar Adalet Bakanlığınca çıkarılan yönetmelikle belirlenir.

Bu yetkiye dayanılarak çıkarılan Mirasçılık Belgesi Verilmesi ve Terk Eden Eşin Ortak Konuta Davet Edilmesi İşlemlerinin Noterler Tarafından Yapılmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik 04.10.2011 tarihli ve 28074 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Yönetmelik m.7 uyarınca noter, terk nedenine dayalı boşanma davasının ön koşulu olan ihtarnameyi talep üzerine dava şartlarını incelemeden düzenler; yani noterin ihtarnameyi düzenlemiş olması, dördüncü ayın dolduğu, konutun elverişli olduğu veya ihtarın samimi olduğu anlamına gelmez. Yönetmelik m.8 ihtarnamede bulunması gerekenleri sayar: gönderen ve gönderilen eşlerin ad, soyad ve adresleri, davet edilen ortak konutun adresi, eşin ve varsa çocukların dönüşü için gereken giderlere ilişkin açıklama, konut anahtarının bulunduğu yer ve iki ay içinde dönülmemesi hâlinde TMK m.164 uyarınca boşanma davası açılabileceği. Aynı madde, diğer eşi ortak konutu terk etmeye zorlayan veya haklı sebep olmaksızın dönmesine engel olan eşe de ihtar gönderilebileceğini kabul eder. Yönetmelik m.9 uyarınca ihtar 7201 sayılı Tebligat Kanunu hükümlerine göre tebliğ edilir.

Mahkeme yolunda ise istem, HMK m.382/2-b-5’te aile hukukundan doğan çekişmesiz yargı işleri arasında sayılan “terk eden eşin ortak konuta davet edilmesi” işi olarak aile mahkemesine yöneltilir (4787 s.K. m.4). Hangi yol seçilirse seçilsin ihtarın hukuki sonucu aynıdır ve TMK m.164/2’deki dördüncü ay ve iki ay sınırları her iki yol için geçerlidir. Gerektiğinde ihtar ilân yoluyla yapılır; adresi meçhul olan eşe ilânen tebliğ ise Tebligat Kanunu m.28 ve 29’daki koşullara bağlıdır. Noter yolu genellikle daha hızlıdır; ancak ihtarın geçerliliği ve samimiyeti her iki yolda da asıl olarak boşanma davasında denetlenir.

İhtarın adım adım hazırlanması için terk ihtarı nasıl çekilir rehberimize bakabilirsiniz.

Yargıtay ve Hukuk Genel Kurulu kararlarında terk: yapıntı terk, konut, süre ve af

Terk davalarının sonucu çoğu zaman kanun metninden çok içtihatla belirlenir. Hukuk Genel Kurulu, diğer eşi evden kovan veya dönüşünü engelleyen eşin TMK m.164/1 uyarınca terk etmiş sayılacağını ve bu nedenle terk sebebine dayanarak dava açamayacağını kabul etmektedir (YHGK 04.11.2009, E.2009/2-402, K.2009/484). Aynı ilke yakın tarihli kararlarda da uygulanmıştır: Hukuk Genel Kurulu, erkeğin evlilik birliğinin görevlerini yerine getirmediği ve barışmadan sonra da süren ekonomik şiddet uyguladığı bir olayda kadının ortak konutu terke zorlandığını kabul etmiş ve bölge adliye mahkemesinin direnme kararını oy birliğiyle bozmuştur (YHGK 24.05.2023, E.2022/400, K.2023/514). Terk eden konumundaki eşin terk sebebine dayanarak dava açamayacağı YHGK 04.11.2020, E.2017/2727, K.2020/846 sayılı kararda da vurgulanmıştır.

Davet edilen konut bakımından ölçüt TMK m.186/1’dir: eşler oturacakları konutu birlikte seçerler. Yargıtay, eşlerin birlikte seçmediği ve hâkim müdahalesiyle de belirlenmemiş bir konuta davet içeren ihtarın sonuç doğurmayacağını kabul etmiştir (Y. 2. HD 04.12.2013, E.2013/14751, K.2013/28533). Eşin anne ve babasının birlikte yaşadığı konut bağımsız sayılmamış ve dönmeyen eş haklı görülmüştür (Y. 2. HD 21.09.2007, E.2006/22079, K.2007/12371); Hukuk Genel Kurulu da eşin, diğer eşin yakınlarıyla birlikte oturmayı reddetmesini terk saymamıştır (YHGK 25.11.2020, E.2017/2289, K.2020/939). Buna karşılık aynı apartmanın ayrı bir dairesinde oturan aile büyüklerinin varlığı tek başına manevi bağımsızlığı ortadan kaldırmamıştır; bu kararda, binanın aile apartmanı olması nedeniyle bağımsızlığın bulunmadığı yönünde karşı oy yazılmıştır (Y. 2. HD E.2014/3925, K.2014/22327).

Süre ve ispat bakımından iki karar öne çıkar. Yargıtay, terk davasında asıl sorunun ortak konuttan ayrılmanın değil dönmemenin haklı olup olmadığı olduğunu; taraflar arasında daha önce açılmış bir boşanma davası reddedilmişse ihtar için gereken dört aylık sürenin ret kararının kesinleşmesinden itibaren işleyeceğini ve bu süre dolmadan gönderilen ihtarın sonuç doğurmayacağını kabul etmiştir (Y. 2. HD 13.02.2013, E.2012/17402, K.2013/3468). Usulüne uygun ihtara rağmen dönmeyen eş, dönmemekte haklı olduğunu ispat etmek zorundadır (Y. 2. HD 13.02.2014, E.2013/20513, K.2014/2693). Yargıtay uygulamasında, ihtar tebliğ edildikten sonra davet edilen eşin kendisinin boşanma davası açması da başka haklı bir sebep yoksa dönmemeyi tek başına haklı kılmaz. İhtarın af etkisi bakımından ise ihtar gönderen eşin ihtardan önceki döneme ait kusurları affettiği, en azından hoşgörüyle karşıladığı kabul edilir (Y. 2. HD E.2020/1543, K.2020/2776).

Terk döneminde geçim, konut ve çocuk: TMK m.169, 194, 195 ve 197

Terk süresi dolmadan boşanma davası açılamaması, terk edilen eşin bu süre boyunca korumasız kalacağı anlamına gelmez. TMK m.195 uyarınca eşlerden biri evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerini yerine getirmezse hâkimin müdahalesi istenebilir. TMK m.197/1 uyarınca birlikte yaşama eşlerden birinin kişiliğini, ekonomik güvenliğini veya ailenin huzurunu ciddi biçimde tehlikeye düşürdüğü sürece bu eş ayrı yaşama hakkına sahiptir; ayrı yaşamakta haklı olan eşin istemi üzerine hâkim, eşlerden birinin diğerine yapacağı parasal katkıya, konut ve ev eşyasından yararlanmaya ve malların yönetimine ilişkin önlemleri alır (TMK m.197/2). TMK m.197/3, eşlerden birinin ortak hayatı haklı bir sebep olmadan reddetmesi veya ortak hayatın başka bir sebeple olanaksız hâle gelmesi hâlinde de bu önlemlerin alınabileceğini düzenler; böylece terk edilen eş boşanma davasını beklemeden geçimine katkı ve konuttan yararlanma konusunda karar isteyebilir. Ergin olmayan çocuklar bakımından hâkim, TMK m.197/4 uyarınca ana-baba ile çocuk ilişkisine ilişkin hükümlere göre gerekli önlemleri alır.

Boşanma davası açıldıktan sonra TMK m.169 devreye girer: hâkim davanın devamı süresince eşlerin barınmasına, geçimine, mallarının yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır. Hukuk Genel Kurulu, TMK m.169 kapsamındaki tedbir nafakasında kusurun araştırılmayacağını kabul etmiştir (YHGK 07.06.2022, E.2021/2-322, K.2022/851); boşanmadan sonraki yoksulluk nafakası ise TMK m.175 uyarınca kusuru daha ağır olmama koşuluna bağlıdır. Terk eden eş, diğer eşin açık rızası olmadıkça aile konutuna ilişkin kira sözleşmesini feshedemez, aile konutunu devredemez veya üzerindeki hakları sınırlayamaz (TMK m.194/1); konutun maliki olmayan eş tapu kütüğüne aile konutu şerhi verilmesini isteyebilir (TMK m.194/3).

Boşanma davası açmadan ayrı yaşamanın şartları için ayrı yaşama hakkı (TMK 197) rehberimize bakabilirsiniz.