Ortak Velayet Türkiye’de Mümkün mü? Şartları ve Yargıtay Yaklaşımı

Ortak velayet, boşanmadan sonra velayetin anne ve baba tarafından birlikte kullanılmasıdır. Türk Medeni Kanunu’nda açıkça düzenlenmemiş olan bu kurum, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne Ek 7 No’lu Protokol’ün iç hukuk hâline gelmesi ve Yargıtay’ın 2017 tarihli dönüm noktası kararı ile uygulamaya girmiştir. Ancak ortak velayet otomatik bir hak değildir; çocuğun üstün yararı ve ebeveynlerin işbirliği kapasitesi belirleyicidir. Bu yazıda ortak velayetin hukukî dayanağı, şartları ve pratik sınırları ele alınmaktadır.

1) Kanundaki Durum: TMK Ne Diyor?

TMK m.336/1 uyarınca evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velâyeti birlikte kullanır. Aynı maddeye göre velâyet, ana ve babadan birinin ölümü hâlinde sağ kalana, boşanmada ise çocuk kendisine bırakılan tarafa ait olur.

Boşanmada velayetin düzenlenmesi TMK m.182’de, koşulların değişmesi hâlinde velayetin değiştirilmesi ise TMK m.183’te yer alır. Görüldüğü üzere kanun metni boşanma sonrası velayeti tek ebeveyne bırakma esası üzerine kuruludur; ortak velayet kurumu TMK’da açıkça düzenlenmemiştir.

2) Dönüm Noktası: Ek 7 No’lu Protokol

Türkiye Cumhuriyeti adına 14 Mart 1985 tarihinde imzalanan “11 No’lu Protokol ile Değişik İnsan Haklarını ve Ana Hürriyetleri Korumaya Dair Sözleşmeye Ek 7 No’lu Protokol”, 6684 sayılı Kanun ile onaylanması uygun bulunarak 25.03.2016 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmış ve iç hukukumuzun parçası hâline gelmiştir.

Protokol’ün 5. maddesi şu düzenlemeyi içerir: eşler, evlilik bakımından, evlilik süresince ve evliliğin bitmesi hâlinde, kendi aralarındaki ve çocuklarıyla olan ilişkilerinde özel hukuk niteliği taşıyan hak ve sorumluluklar açısından eşittir; bu madde devletlerin çocuklar yararına gereken tedbirleri almalarına engel değildir. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir.

3) Yargıtay’ın 2017 Kararı

2017 yılına kadar Yargıtay, ortak velayeti Türk kamu düzenine aykırı bularak kabul etmiyordu. Bu yaklaşım, Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 20.02.2017 tarihli, E. 2016/15771, K. 2017/1737 sayılı kararıyla değişti.

Karara konu olayda mahkeme, tarafların millî hukukuna göre ortak velayet mümkün olsa da bunun Türk kamu düzenine aykırı olduğu gerekçesiyle davayı reddetmişti. Yargıtay ise Ek 7 No’lu Protokol’ün iç hukuk hâline gelmesini esas alarak, ortak velayet düzenlemesinin Türk kamu düzenine “açıkça” aykırı olduğunu ya da Türk toplumunun temel yapısı ve temel çıkarlarını ihlal ettiğini söylemenin mümkün olmadığına hükmetti.

4) Ortak Velayete Karar Verilirken Aranan Ölçütler

Ortak velayet otomatik olarak verilmez. Uygulamada belirleyici olan unsurlar şunlardır:

• Çocuğun üstün yararı. Velayete ilişkin her kararda olduğu gibi burada da tek ve nihai ölçüt budur.
• Ebeveynler arasında işbirliği kapasitesi. Yüksek çatışmalı, iletişimin tamamen koptuğu dosyalarda ortak velayet çocuğu iki ateş arasında bırakacağından uygun görülmez.
• Coğrafi yakınlık. Ebeveynlerin farklı şehir veya ülkelerde yaşaması, okul ve sağlık kararlarının birlikte alınmasını fiilen imkânsız hâle getirebilir.
• Çocuğun yaşı ve görüşü. İdrak çağındaki çocuğun dinlenmesi gerekir.
• Tarafların talebi ve fiilî düzen. Boşanmadan önce fiilen paylaşılan bir ebeveynlik düzeni varsa bu, talebi güçlendirir.

5) Ortak Velayette Pratik Sorunlar

Ortak velayet, çocuğun sürekli her iki ebeveynde eşit süre kalması anlamına gelmez. Velayetin ortak olması karar alma yetkisinin paylaşılmasıdır; çocuğun yerleşim yeri ayrıca belirlenir. Uygulamada en çok sorun çıkaran başlıklar şunlardır: okul seçimi ve değişikliği, sağlık müdahaleleri, yurt dışına çıkış izni, ikametgâh değişikliği ve iştirak nafakasının paylaşımı.

Bu nedenle ortak velayet talep edilirken, protokol ya da talep dilekçesinde genel ifadeler yerine somut ve ölçülebilir düzenlemeler yapılması önerilir. “Önemli kararlar birlikte alınır” ifadesi yerine, hangi kararların hangi usulle alınacağının tek tek yazılması ileride doğacak uyuşmazlığı önler.

6) Yurt Dışında Verilen Ortak Velayet Kararları

Yurt dışında ortak velayetle sonuçlanan boşanma kararlarının Türkiye’de tanınması, 2017 sonrası içtihatla mümkün hâle gelmiştir. Tanıma davası aile mahkemesinde açılır. Ortak velayet içeren yabancı kararın yalnızca bu sebeple kamu düzenine aykırı sayılması artık kabul görmemektedir.

Ortak Velayete Karar Verilirken Aranan Ölçütler

Ortak velayet, tarafların istemesiyle otomatik olarak verilmez. Mahkeme, çocuğun üstün yararı bakımından uygulanabilir olup olmadığını denetler.

Ortak Velayette Düzenlenmesi Gereken Kalemler

Ortak velayete karar verilmesi, sorunların çözüldüğü anlamına gelmez. Aşağıdaki hususlar kararda veya protokolde açıkça düzenlenmelidir:

1. Yerleşim yeri. Çocuğun hangi ebeveynin adresinde kayıtlı olacağı; okul ve sağlık işlemlerinde bu kayıt esas alınır.
2. Zaman paylaşımı. Hangi dönemin kimde geçirileceği; gün ve saat düzeyinde takvim.
3. Karar alma usulü. Okul seçimi, sağlık müdahalesi, yurt dışı seyahati gibi kararların nasıl alınacağı; anlaşmazlık hâlinde ne yapılacağı.
4. Acil durumlar. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde yanında bulunan ebeveynin tek başına karar verebileceği.
5. Nafaka. Ortak velayet nafaka yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz; gelir farkına göre iştirak nafakası belirlenir.

Ortak Velayetin Sona Ermesi ve Değiştirilmesi

Ortak velayet kalıcı bir düzen değildir; işlemediği anlaşıldığında değiştirilebilir.

İkinci satır özellikle önemlidir: ortak velayet hâlinde çocuğun yerleşim yerinin değiştirilmesi, ana ve baba haklarının birlikte kullanılmasını gerektiren bir karardır. Tek taraflı taşınma, hem ortak velayet düzenine aykırılık oluşturur hem de uluslararası boyutta iade süreci doğurabilir.

Yurt dışında verilmiş ortak velayet kararlarının Türkiye’de sonuç doğurması için ise tanıma işlemi gerekir. Kararın nüfus kaydına işlenmesi ve okul, sağlık gibi işlemlerde ibraz edilebilmesi bu işleme bağlıdır.

Velayetin değiştirilmesi dilekçesinin iskeleti ve geçici velayet tedbiri için velayetin değiştirilmesi rehberimize, ortak velayette çocukla yurt dışına taşınmanın şartları için yurt dışına taşınma rehberimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Ortak velayet Türkiye’de mümkün mü?

Evet, mümkündür. Türk Medeni Kanunu’nda ortak velayet açıkça düzenlenmemiş olmakla birlikte, Ek 7 No’lu Protokol’ün 25.03.2016 tarihinde iç hukuk hâline gelmesi ve Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 20.02.2017 tarihli E.2016/15771 K.2017/1737 sayılı kararı ile ortak velayetin Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmadığı kabul edilmiştir.

Ortak velayet otomatik olarak verilir mi?

Hayır. Ortak velayet bir hak olarak talep edilebilir ancak kararı hâkim verir. Belirleyici ölçüt çocuğun üstün yararıdır; ebeveynler arasındaki işbirliği kapasitesi, coğrafi yakınlık, çocuğun yaşı ve görüşü ile fiilî ebeveynlik düzeni değerlendirilir.

Ortak velayette çocuk kimin yanında kalır?

Ortak velayet, çocuğun eşit sürelerle her iki ebeveynde kalması anlamına gelmez. Velayetin ortak olması karar alma yetkisinin paylaşılmasıdır; çocuğun yerleşim yeri ayrıca belirlenir ve diğer ebeveynle kişisel ilişki düzenlenir.

Anlaşamayan eşlere ortak velayet verilir mi?

Uygulamada verilmesi güçtür. Ebeveynler arasında iletişimin tamamen koptuğu, yüksek çatışmalı dosyalarda ortak velayet çocuğu iki ebeveyn arasındaki uyuşmazlığın ortasında bırakacağından çocuğun üstün yararına uygun görülmez.

Ortak velayette nafaka öder miyim?

Ortak velayet iştirak nafakası yükümlülüğünü kendiliğinden ortadan kaldırmaz. İştirak nafakası çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılım yükümlülüğüdür; tarafların gelir durumu ile çocuğun fiilen kimin yanında kaldığı dikkate alınarak belirlenir.

Yurt dışındaki ortak velayet kararı Türkiye’de tanınır mı?

Evet. 2017 sonrası içtihada göre yabancı mahkemenin ortak velayete hükmetmiş olması tek başına kamu düzenine aykırılık sebebi sayılmamaktadır. Tanıma davası aile mahkemesinde açılır.

Ortak velayet sonradan değiştirilebilir mi?

Evet. Velayete ilişkin kararlar kesin hüküm oluşturmaz. Koşullar çocuğun üstün yararını gerektirecek biçimde değişirse TMK m.183 uyarınca velayetin değiştirilmesi davası açılabilir.