Kimler Birbiriyle Evlenemez? Evlenme Engelleri (TMK 129)

Türk hukuku, bazı kişiler arasındaki evlilikleri kamu düzeni ve sağlık gerekçeleriyle yasaklamıştır. Bu engeller, evliliğin geçerliliğini doğrudan etkiler. Bu yazıda kimlerin birbiriyle evlenemeyeceğini ve evlenme engellerini açıklıyoruz. Nikâh başvurusunda istenen sağlık raporunun nereden alındığı ve hangi hastalıkların evlenmeye engel sayıldığı için evlilik öncesi sağlık raporu rehberimize bakabilirsiniz.

Kan Hısımlığından Doğan Engeller

Türk Medeni Kanunu’nun 129. maddesine göre, belirli kan hısımları arasında evlenme yasaktır. Bunlar: üstsoy ile altsoy arasında (anne-baba ile çocuk, büyükanne-büyükbaba ile torun); kardeşler arasında; amca, dayı, hala ve teyze ile yeğenleri arasındaki evliliklerdir. Bu engeller mutlaktır ve hiçbir şekilde kaldırılamaz.

Kayın Hısımlığından Doğan Engeller

Kayın hısımlığı (evlilik yoluyla kurulan hısımlık) da evlenme engeli oluşturur. Eşlerden biri ile diğer eşin üstsoyu veya altsoyu arasında, evlilik sona ermiş olsa bile evlenme yasaktır. Örneğin bir kişi, eski eşinin annesi veya çocuğu (üvey çocuğu) ile evlenemez. Bu engel, evliliğin boşanma veya ölümle sona ermesinden sonra da devam eder.

Evlatlık İlişkisinden Doğan Engel

Evlat edinen ile evlatlık arasında veya bunlardan biri ile diğerinin altsoyu ve eşi arasında evlenme yasaktır. Evlatlık ilişkisi, evlenme engeli bakımından kan hısımlığına benzer şekilde korunur.

Diğer Engeller: Mevcut Evlilik ve Sağlık

Halen evli olan bir kişi yeniden evlenemez; mevcut evlilik kesin bir evlenme engelidir (tek eşlilik ilkesi). Ayrıca evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunanlar ve ayırt etme gücüne sahip olmayanlar evlenemez. Kadın için iddet müddeti ise kesin olmayan bir engeldir; süre dolmadan yapılan evlilik geçersiz sayılmaz.

Üç Başlıkta Evlenme Engelleri

Türk Medeni Kanunu, evlenme ehliyeti bulunan bazı kişilerin evlenmesini yine de yasaklamıştır. Bu engeller üç başlık altında toplanır: hısımlık, önceki evlilik ve akıl hastalığı.

1. Hısımlık Engeli (TMK m. 129)

Kanun, evlenmenin yasak olduğu hısımlık ilişkilerini tek tek saymıştır:

• Üstsoy ile altsoy arasında — anne, baba, büyükanne, büyükbaba ile çocuk, torun
• Kardeşler arasında
• Amca, dayı, hala ve teyze ile yeğenleri arasında
• Kayın hısımlığında: Kayın hısımlığı meydana getirmiş olan evlilik sona ermiş olsa bile, eşlerden biri ile diğerinin üstsoyu veya altsoyu arasında
• Evlat edinme ilişkisinde: Evlat edinen ile evlatlığın veya bunlardan biri ile diğerinin altsoyu ve eşi arasında

Kardeşler bakımından ayrım yapılmaz: ana ve baba bir, ana bir baba ayrı ya da baba bir ana ayrı olması yasağı değiştirmez; her durumda kardeşler arasında evlenme yasaktır.

Sıkça Sorulan Sorular

Kimler birbiriyle evlenemez?

TMK m. 129 uyarınca üstsoy ile altsoy arasında, kardeşler arasında, amca, dayı, hala ve teyze ile yeğenleri arasında evlenme yasaktır. Ayrıca kayın hısımlığı meydana getirmiş olan evlilik sona ermiş olsa bile eşlerden biri ile diğerinin üstsoyu veya altsoyu arasında ve evlat edinen ile evlatlığın veya bunlardan biri ile diğerinin altsoyu ve eşi arasında evlenme yasaktır.

Kuzenler evlenebilir mi?

Evet. TMK m. 129’daki sayım tahdidîdir; maddede tek tek sayılan hısımlıklar dışında kalan hısımlar arasındaki evlilikler evlenmenin iptali sebebi değildir. Yasak yeğen ile amca, dayı, hala veya teyzenin kendisi arasındadır; onların çocuklarıyla değil.

Boşandıktan sonra eski eşimin akrabasıyla evlenebilir miyim?

Üstsoy ve altsoyla evlenemezsiniz. TMK m. 18/2 uyarınca kayın hısımlığı, kendisini meydana getiren evliliğin sona ermesiyle ortadan kalkmaz; bu nedenle boşandıktan sonra dahi eski eşin annesi, babası, çocuğu veya torunuyla evlenme yasağı sürer. Yasak üstsoy ve altsoyla sınırlıdır.

Akıl hastası bir kişi evlenebilir mi?

TMK m. 133 uyarınca akıl hastaları, evlenmelerinde tıbbî sakınca bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla anlaşılmadıkça evlenemezler. Yani mutlak bir yasak değildir; rapor alınması hâlinde evlenme mümkündür. Rapor resmî sağlık kurulundan alınmalıdır, tek hekim raporu yeterli değildir.

Önceki evliliğim bitmeden yeniden evlenebilir miyim?

Hayır. TMK m. 130 uyarınca yeniden evlenmek isteyen kimse önceki evliliğinin sona ermiş olduğunu ispat etmek zorundadır. Boşanma kararının verilmiş olması yeterli değildir; evlilik kararın kesinleşmesiyle sona erer.

Eşim gaip, yeniden evlenebilir miyim?

TMK m. 131 uyarınca gaipliğine karar verilen kişinin eşi, mahkemece evliliğin feshine karar verilmedikçe yeniden evlenemez. Kaybolanın eşi evliliğin feshini gaiplik başvurusuyla birlikte veya ayrıca açacağı bir dava ile isteyebilir; ayrı dava davacının yerleşim yeri mahkemesinde açılır.

Engele rağmen evlenilirse ne olur?

Hısımlık, önceki evlilik ve akıl hastalığı engellerine aykırı evlilikler mutlak butlan yaptırımına tabidir ve iptali Cumhuriyet savcısı tarafından da dava edilebilir. Ancak batıl evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer; o ana kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur.

Butlan kararı çocukları etkiler mi?

Hayır. Mutlak butlan hâlinde bile evlenme hâkimin kararına kadar geçerli evliliğin bütün sonuçlarını doğurduğundan, bu evlilikten doğan çocuklar evlilik içinde doğmuş sayılır. Çocukların soybağı ana babanın evliliğinin iptalinden etkilenmez.

Kayın Hısımlığı Boşanmayla Bitmez

Bu ayrıntı sık gözden kaçar. TMK m. 18/2 uyarınca kayın hısımlığı, kendisini meydana getiren evliliğin sona ermesiyle ortadan kalkmaz.

Pratik sonucu şudur: boşandıktan sonra dahi eski eşinizin annesi, babası, büyükanne ve büyükbabası ya da çocuğu ve torunuyla evlenemezsiniz. Yasak süresizdir.

Buna karşılık yasak üstsoy ve altsoyla sınırlıdır; eski eşin kardeşiyle — baldız veya kayınbirader — evlenme bu madde kapsamında yasaklanmamıştır.

Evlat Edinme İlişkisinde

Evlat edinen ile evlatlık arasındaki yasak, evlatlık ilişkisinin aile içinde oluşturduğu bağ nedeniyle getirilmiştir. Yasağın kapsamı genişletilmiştir: evlat edinen ile evlatlığın kendisi arasında olduğu gibi, bunlardan biri ile diğerinin altsoyu ve eşi arasında da evlenme yasaktır.

2. Önceki Evlilik Engeli (TMK m. 130)

Türk hukukunda tek eşlilik esastır. TMK m. 130 uyarınca yeniden evlenmek isteyen kimse, önceki evliliğinin sona ermiş olduğunu ispat etmek zorundadır.

Bu ispat nüfus kaydıyla yapılır; medeni hâlin “bekâr”, “boşanmış” veya “dul” olarak güncellenmiş olması gerekir. Uygulamada iki durum sorun çıkarır:

• Boşanma kararı kesinleşmemişse: Evlilik kararın kesinleşmesiyle sona erer; karar verilmiş olması yeterli değildir.
• Yurt dışında boşananlar: Yabancı karar Türkiye’de kendiliğinden sonuç doğurmaz; nüfus kaydı evli görünmeye devam eder. Tanıma ya da 5490 sayılı Kanun m. 27/A kapsamında idari tescil tamamlanmadan evlenme başvurusu kabul edilmez.

Gaiplik Hâli (TMK m. 131)

Gaipliğine karar verilen kişinin eşi, mahkemece evliliğin feshine karar verilmedikçe yeniden evlenemez. Gaiplik kararı tek başına evliliği sona erdirmez.

Kaybolanın eşi evliliğin feshini, gaiplik başvurusuyla birlikte veya ayrıca açacağı bir dava ile isteyebilir. Ayrı bir dava ile evliliğin feshi, davacının yerleşim yeri mahkemesinden istenir.

3. Akıl Hastalığı Engeli (TMK m. 133)

TMK m. 133 uyarınca akıl hastaları, evlenmelerinde tıbbî sakınca bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla anlaşılmadıkça evlenemezler.

Bu hükmün iki yönü vardır ve ikisi de önemlidir:

• Akıl hastalığı mutlak bir yasak değildir. Resmî sağlık kurulu raporuyla tıbbî sakınca bulunmadığı ortaya konursa evlenme mümkündür.
• Rapor resmî sağlık kurulundan alınmalıdır; tek hekim raporu bu şartı karşılamaz.

Ayrıca ayırt etme gücünden yoksunluk ayrı bir konudur: ayırt etme gücü bulunmayan kişi evlenme ehliyetine sahip değildir ve bu, engel değil ehliyetsizlik meselesidir.

Bekleme Süresi Engel midir?

TMK m. 132’deki üç yüz günlük bekleme süresi kadın bakımından geçerlidir ancak diğerlerinden farklı bir nitelik taşır: bu süreye uyulmaması evliliği geçersiz kılmaz.

Bekleme süresinin amacı soybağı karışıklığını önlemektir. Kadının gebe olmadığının anlaşılması, doğum yapması veya eşlerin yeniden birbiriyle evlenmek istemesi hâllerinde mahkeme bu süreyi kaldırır.

Engele Rağmen Evlenilirse: Mutlak Butlan

Hısımlık, önceki evlilik ve akıl hastalığı engellerine aykırı evlilikler mutlak butlan yaptırımına tabidir. Bu tür evliliklerin iptali Cumhuriyet savcısı tarafından da dava edilebilir.

Nüfus Kaydı Nasıl Kontrol Edilir?

Hısımlık engeli iddiasına dayalı davalarda mahkeme, tarafların hısımlık durumlarını gösterecek biçimde nüfus aile akit tablolarını celbederek değerlendirme yapar.

Evlenme başvurusu öncesinde tereddüt varsa, nüfus müdürlüğünden alınacak kayıt örneğiyle hısımlık ilişkisinin TMK m. 129’da sayılan hâllerden birine girip girmediği kontrol edilmelidir. Sayılanlar dışında kalan hısımlıklar engel oluşturmaz.

Sık Yapılan Hatalar

• Kuzen evliliğini yasak sanmak: TMK m. 129’daki sayım tahdidîdir; amca, dayı, hala ve teyze çocuklarıyla evlenme yasak değildir.
• Kayın hısımlığının boşanmayla bittiğini düşünmek: TMK m. 18/2 uyarınca kayın hısımlığı evliliğin sona ermesiyle ortadan kalkmaz.
• Boşanma kararını kesinleşmiş saymak: Evlilik kararın kesinleşmesiyle sona erer; önceki evliliğin sona erdiği ispat edilmelidir.
• Yurt dışı boşanmasını tescil ettirmemek: Nüfus kaydı güncellenmeden yeni evlenme başvurusu kabul edilmez.
• Tek hekim raporuyla yetinmek: TMK m. 133 resmî sağlık kurulu raporu aramaktadır.
• Butlanı yokluk sanmak: Batıl evlilik ancak hâkim kararıyla sona erer ve o ana kadar geçerli evliliğin bütün sonuçlarını doğurur.

Engellerin Diğer Yarısı: Evlenme Ehliyeti

Kanun iki ayrı katman kurar: ehliyet ve engeller. Ehliyet şartları sağlanmadıkça engel bulunmaması tek başına yetmez.

Yaş — TMK m.124/1: erkek veya kadın onyedi yaşını doldurmadıkça evlenemez.

Hâkimin izni — m.124/2. Hâkim, olağanüstü durumlarda ve pek önemli bir sebeple onaltı yaşını doldurmuş olan erkek veya kadının evlenmesine izin verebilir. Olanak bulundukça karardan önce ana ve baba veya vasi dinlenir.

İki eşik. Onsekiz yaşını dolduran kişi kendi başına evlenebilir. Onyedi yaşını dolduran küçük ise yasal temsilcinin izniyle evlenebilir. Onaltı yaş ise yalnız hâkim kararıyla ve istisnaî olarak mümkündür.

Ayırt etme gücü — TMK m.125: ayırt etme gücüne sahip olmayanlar evlenemez. Bu eksiklik, m.145/2 uyarınca mutlak butlan sebebidir.

Küçüğün izni — TMK m.126: küçük, yasal temsilcisinin izni olmadıkça evlenemez.

Kısıtlının izni — TMK m.127: kısıtlı, yasal temsilcisinin izni olmadıkça evlenemez.

İzin verilmezse — TMK m.128: hâkim, haklı sebep olmaksızın evlenmeye izin vermeyen yasal temsilciyi dinledikten sonra, bu konuda başvuran küçük veya kısıtlının evlenmesine izin verebilir.

Bu madde bir çıkış yolu sağlar. Yasal temsilcinin haklı sebep olmaksızın izin vermemesi hâlinde, küçük veya kısıtlı doğrudan mahkemeye başvurabilir.

Farkı görmek gerekir. İzin eksikliği ile ayırt etme gücü eksikliği aynı sonucu doğurmaz: birincisi nispi butlan, ikincisi mutlak butlan sebebidir.

Başvuru ve Belgeler: m.134-136

Engellerin fiilen tespit edildiği aşama, evlendirme memurluğundaki belge incelemesidir.

Başvuru makamı — TMK m.134: birbiriyle evlenecek erkek ve kadın, içlerinden birinin oturduğu yer evlendirme memurluğuna birlikte başvururlar.

İki unsur. Başvuru birlikte yapılmalı ve içlerinden birinin oturduğu yer memurluğuna yöneltilmelidir.

Belgeler — TMK m.136. Erkek ve kadından her biri şunları evlendirme memurluğuna vermek zorundadır: nüfus cüzdanı ve nüfus kayıt örneği; önceki evliliği sona ermiş ise buna ilişkin belge; küçük veya kısıtlı ise ayrıca yasal temsilcisinin imzası onaylanmış yazılı izin belgesi; ve evlenmeye engel hastalığının bulunmadığını gösteren sağlık raporu.

Nüfus kayıt örneğinin işlevi. Bu belge, kişinin tam künyesi ile nüfus açısından evlenmesine engel bir hâlinin bulunup bulunmadığını gösterir. Mevcut evlilik, hısımlık ilişkileri ve mahkeme kararları buradan tespit edilir.

Sağlık raporunun dayanağı. Rapor, 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu‘na dayanılarak yürürlüğe konulan Evlenme Muayenesi Hakkında Nizamname‘de öngörülen usul ve esaslar doğrultusunda alınır. Rapor bulunmaması hâlinde evlenme yapılamaz.

Akıl hastalığında — TMK m.133. Akıl hastaları, evlenmelerinde tıbbî sakınca bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla anlaşılmadıkça evlenemezler.

İki rapor farklıdır. m.136‘daki rapor genel nitelikli sağlık raporudur; m.133‘teki ise resmî sağlık kurulu raporudur ve yalnız akıl hastalığı iddiası bulunduğunda aranır.

İdarî düzenleme. Evlilik işlemleri, Türk Medenî Kanunu’nun yanında Evlendirme Yönetmeliği ile de düzenlenmiştir; belgelerin biçimi ve süreçler bu Yönetmelikte ayrıntılandırılmıştır.

İnceleme, Ret ve İtiraz: m.137-138

Engel iddiası çoğu zaman mahkemeye değil, önce evlendirme memuruna gelir.

İnceleme — TMK m.137/1: evlendirme memuru, evlenme başvurusunu ve buna eklenmesi gereken belgeleri inceler. Başvuruda bir noksanlık görürse bunu tamamlar veya tamamlattırır.

Ret sebepleri — m.137/2. Şu üç hâlde başvuru reddolunur: başvurunun usulüne uygun olarak yapılmamış olması; evleneceklerden birinin evlenmeye ehil olmaması; ya da evlenmeye yasal bir engel bulunduğunun anlaşılması.

Bildirim zorunludur. Aynı fıkra uyarınca ret hâlinde durum evleneceklere yazıyla hemen bildirilir.

Üç ret sebebi birbirinden farklıdır. Birincisi şeklî bir eksikliktir ve tamamlanabilir. İkincisi ehliyet; üçüncüsü ise engel meselesidir.

Redde itiraz — TMK m.138: evleneceklerden her biri evlendirme memurunun ret kararına karşı mahkemeye başvurabilir.

Bu bir yargısal denetimdir. Memurun kararı kesin değildir; mahkeme, engelin gerçekten bulunup bulunmadığını inceler.

Kimler başvurabilir? Madde “evleneceklerden her biri” demektedir; yani her iki taraf da ayrı ayrı ve tek başına başvurabilir.

Görev. Bu başvuru aile mahkemesinde görülür; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar ve kararında bu sıfatı belirtir.

Yargılama usulü. Aile hukukuna ilişkin bu talepler basit yargılama usulüne tâbidir; HMK m.318 uyarınca taraflar delillerini dilekçeleriyle birlikte sunmak zorundadır.

Dilekçe — HMK m.119. Vakıalar sıra numarası altında açık özetler hâlinde yazılmalı ve her vakıa için ayrı delil gösterilmelidir. Ret yazısının bir örneği dilekçeye eklenmelidir.

İzin Belgesi, Tören ve Aile Cüzdanı

Engel bulunmadığı anlaşıldıktan sonraki aşamalar da kanunda düzenlenmiştir.

İzin belgesi. Dosyanın incelenmesi sonucunda evlenmelerine engel bir hâllerinin bulunmadığı ve belgelerinin de tam olduğu tespit edilen çiftlere, istedikleri takdirde izin belgesi verilir.

Neye yarar? Bu belge, çiftin başka bir yerdeki evlendirme memuru önünde de evlenebilmesini sağlar. Belgenin geçerlilik süresi altı aydır.

Tören yeri — TMK m.141. Evlenme töreni, evlendirme dairesinde, evlendirme memurunun ve ayırt etme gücüne sahip ergin iki tanığın önünde açık olarak yapılır. Evlenecekler talep ederse tören, evlendirme memurunun uygun göreceği diğer yerlerde de yapılabilir.

Tanıklarda iki şart. Tanıkların ayırt etme gücüne sahip ve ergin olması gerekir.

Tören şekli — TMK m.142. Evlendirme memuru, evleneceklerden her birine birbiriyle evlenmek isteyip istemediklerini sorar. Evlenme, tarafların olumlu sözlü cevaplarını verdikleri anda oluşur.

Bu cümle belirleyicidir. Evlenme, imza atıldığı anda değil; sözlü cevapların verildiği anda kurulur. Bu nedenle vekâletle evlenilemez.

Aile cüzdanı ve dinsel tören — TMK m.143. Evlenme töreni biter bitmez evlendirme memuru eşlere bir aile cüzdanı verir. Aile cüzdanı gösterilmeden evlenmenin dinsel töreni yapılamaz. Evlenmenin geçerli olması, dinsel törenin yapılmasına bağlı değildir.

İki ayrı kural. Birincisi sıra kuralıdır: resmî nikâh olmadan dinî tören yapılamaz. İkincisi geçerlilik kuralıdır: dinî tören, evlenmenin geçerliliği bakımından şart değildir.

Kayda geçirilmesi. Evlendirme memurları, akit tarihinden itibaren bir ay içinde evlenme evrakını o yer nüfus idaresine bildirmekle yükümlüdür. Evlilik, 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu uyarınca aile kütüğüne tescil edilir.

Engele Rağmen Evlenilmişse

Engel gözden kaçmış ve evlenme gerçekleşmişse, sonuç kendiliğinden doğmaz.

Mutlak butlan sebepleri — TMK m.145. Şu hâllerde evlenme mutlak butlanla batıldır: eşlerden birinin evlenme sırasında evli bulunması; eşlerden birinin evlenme sırasında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun bulunması; eşlerden birinde evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunması; ve eşler arasında evlenmeye engel olacak derecede hısımlığın bulunması.

Hâkim kararı şarttır — TMK m.156: batıl bir evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer. Mutlak butlan hâlinde bile evlenme, hâkimin kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur.

Dava hakkı — TMK m.146: mutlak butlan davası, Cumhuriyet savcısı tarafından re’sen açılır. Bu dava, ilgisi olan herkes tarafından da açılabilir.

Süre yoktur. Mutlak butlan sebepleri bakımından kanun hak düşürücü süre öngörmemiştir; dava evliliğin her aşamasında açılabilir.

Bir istisna — TMK m.147/3: evliyken yeniden evlenen bir kimsenin önceki evliliği mutlak butlan kararı verilmeden önce sona ermişse ve ikinci evlenmede diğer eş iyiniyetli ise, bu evlenmenin butlanına karar verilemez.

Çocuklar korunur — TMK m.157. Mahkemece butlanına karar verilen bir evlilikten doğan çocuklar, ana ve baba iyiniyetli olmasalar bile evlilik içinde doğmuş sayılırlar. Çocuklar ile ana ve baba arasındaki ilişkilere boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır.

İyiniyetli eş — TMK m.158. Evlenirken iyiniyetli bulunan eş, bu evlenme ile kazanmış olduğu kişisel durumunu korur. Mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı hakkında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır.

Görev ve yetki — TMK m.160: evlenmenin butlanı davasında, yetki ve yargılama usulü bakımından boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır. Buna göre dava aile mahkemesinde görülür ve yetki bakımından TMK m.168 uygulanır.

Kayıtların düzeltilmesi. Nüfus kaydında hata bulunduğu düşünülüyorsa, 5490 sayılı Kanun uyarınca kayıt düzeltme yoluna başvurulur; bu talepler de mahkeme kararı gerektirir.

Sıkça Sorulan Sorular

Hangi akrabalar birbiriyle evlenemez?

Üstsoy-altsoy (anne-baba ile çocuk), kardeşler, amca/dayı/hala/teyze ile yeğenleri arasında evlenme yasaktır. Bu kan hısımlığı engelleri mutlaktır, kaldırılamaz.

Eski eşin akrabasıyla evlenilebilir mi?

Hayır. Eşlerden biri ile diğer eşin üstsoyu veya altsoyu arasında, evlilik sona ermiş olsa bile evlenme yasaktır (kayın hısımlığı engeli).

Evli kişi yeniden evlenebilir mi?

Hayır. Mevcut evlilik kesin bir evlenme engelidir (tek eşlilik ilkesi). Önceki evlilik sona ermeden yeni evlilik yapılamaz.

Evlatlıkla evlenilebilir mi?

Hayır. Evlat edinen ile evlatlık arasında veya biri ile diğerinin altsoyu ve eşi arasında evlenme yasaktır.