Boşanmada Çocuğun Yurt Dışına Çıkışı: Pasaport, İzin ve Muvafakat

Boşanmadan sonra çocuğun tatil, eğitim ya da ziyaret için yurt dışına çıkarılması, velayet ve pasaport konularında sık sık soru işareti yaratır. Bu rehberde çocuğun yurt dışına çıkışı için kimin izninin gerektiğini, diğer ebeveyn onay vermezse ne yapılabileceğini ve çıkış yasağı ile pasaport işlemlerini açıklıyoruz.

Çocuğun Yurt Dışına Çıkışı İçin Kimin İzni Gerekir?

Boşanma sonrası çocuğun yurt dışına çıkarılabilmesi, velayetin kimde olduğuna ve varsa mahkeme kararlarındaki düzenlemelere bağlıdır. Kural olarak velayet hakkına sahip ebeveyn çocukla ilgili kararları alır; ancak çocuğun yurt dışına çıkarılması, diğer ebeveynin kişisel ilişki hakkını etkileyebileceğinden uygulamada özel bir öneme sahiptir.

Tek Velayet ve Ortak Velayet Farkı

Tek velayet: Velayet tek ebeveyndeyse, bu ebeveyn kural olarak çocuğun pasaport işlemlerini yapabilir ve onu yurt dışına çıkarabilir. Ancak diğer ebeveyn, çocuğun kaçırılması riski bulunduğunu ileri sürerek mahkemeden yurt dışına çıkış yasağı (tedbir) aldırmışsa, bu yasak bağlayıcıdır. Ortak velayet: Velayet her iki ebeveynde ortaksa, çocuğun yurt dışına çıkarılması için kural olarak her iki ebeveynin de rızası aranır.

Diğer Ebeveyn İzin Vermezse: Mahkemeden İzin Almak

Diğer ebeveyn muvafakat vermiyor ve bu tutum çocuğun yararına aykırıysa, velayet sahibi ebeveyn Aile Mahkemesine başvurarak çıkış izni (muvafakat yerine geçen karar) talep edebilir. İzin süreci genel olarak şu adımları izler:

1. Görevli Aile Mahkemesine gerekçeli bir dilekçe ile başvurulur.
2. Seyahatin amacı, süresi ve çocuğun yararına olduğu belgelerle açıklanır.
3. Mahkeme, çocuğun üstün yararını ve diğer ebeveynin kişisel ilişki hakkını değerlendirir.
4. Uygun görülürse çıkış izni verilir; bu karar pasaport ve seyahat işlemlerinde kullanılır.

Çocuğun İzinsiz Yurt Dışına Çıkarılması ve Çıkış Yasağı

Çocuğun, hakkı olmayan ebeveyn tarafından ya da gerekli izinler alınmadan yurt dışına çıkarılması çocuk kaçırma boyutuna ulaşabilir. Böyle bir risk varsa, ilgili ebeveyn mahkemeden çocuğun yurt dışına çıkışının yasaklanması yönünde tedbir kararı talep edebilir; bu karar ilgili birimlere bildirilerek çıkışlar engellenir. Çocuk yurt dışına çıkarılmışsa, ülkeler arasında Lahey Sözleşmesi kapsamında iade süreci işletilebilir.

18 Yaş Altı Çocuğun Pasaport İşlemleri

18 yaşından küçük çocuklar için pasaport başvurusunda velayet sahibi ebeveynin/ebeveynlerin muvafakati aranır. Ortak velayette her iki ebeveynin de onayı gerekir; tek velayette velayet sahibi başvurabilir. Anlaşmazlık hâlinde, yukarıda açıklanan biçimde mahkemeye başvurulabilir.

“Kimin İzni Gerekir?” Sorusunun Kanunî Cevabı

Bu sorunun cevabı bir uygulama alışkanlığı değil, velâyetin kapsamına ilişkin hükümlerden çıkar.

Velâyet kimdedir? — TMK m.336. Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velâyeti birlikte kullanır. Ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim, velâyeti eşlerden birine verebilir. Ana ve babadan birinin ölümü hâlinde velâyet sağ kalana, boşanmada ise çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir.

Evlilik dışı doğumda — TMK m.337: ana ve baba evli değilse velâyet anaya aittir.

Temsil yetkisi — TMK m.342/1: ana ve baba, velâyetleri çerçevesinde üçüncü kişilere karşı çocuklarının yasal temsilcisidirler. İşte pasaport, seyahat ve resmî işlemlerdeki yetkinin kaynağı budur.

Sonuç. Velâyet tek başına bir ebeveyndeyse, çocuk adına işlem yapma yetkisi de ondadır. Velâyet ortak kullanılıyorsa — evlilik sürerken ya da ortak velâyete karar verilmişse — temsil yetkisi de birlikte kullanılır ve bu hâlde her iki ebeveynin iradesi aranır.

İşlem güvenliği kuralı — TMK m.342/2: iyiniyetli üçüncü kişiler, eşlerden her birinin diğerinin rızasıyla işlem yaptığını varsayabilirler. Bu karine üçüncü kişileri korur; ancak kurum aksini biliyorsa ya da bilmesi gerekiyorsa iyiniyetten söz edilemez.

Kararların ölçütü — TMK m.339: ana ve baba, çocuğun bakımı ve eğitimi konusunda onun menfaatini göz önünde tutarak gerekli kararları alır ve uygularlar. Yurt dışına çıkış kararı da bu ölçüte tâbidir.

Pasaport İşlemlerinin Dayanağı: 5682 Sayılı Kanun

Çocuğun pasaport işlemleri, Türk Medenî Kanunu’ndan ayrı olarak 5682 sayılı Pasaport Kanunu‘na tâbidir.

Kanunî temsilcinin muvafakati — m.14. Kanun, ergin olmayanlar bakımından pasaport verilmesini kanunî temsilcilerinin muvafakatine bağlamıştır. Muvafakat, usulüne uygun düzenlenmiş ve tasdikli bir belgeyle ortaya konur. Yani sözlü beyan ya da adi bir yazı yeterli değildir.

Muvafakat kimden aranır? Cevap yine velâyete bağlıdır: velâyet tek başına bir ebeveyndeyse muvafakat ondan; ortak kullanılıyorsa her ikisinden aranır. Bu nedenle nüfus kaydı ile birlikte, velâyete ilişkin kesinleşmiş mahkeme kararı ibraz edilmelidir.

Refakat kaydı — m.15. Kanun, ergin olmayan çocukların ana veya babanın pasaportunun refakat hanesine kaydedilmesine ilişkin düzenleme içerir. Bu usul belirli yaş ve şartlarla sınırlıdır; günümüzde çocuklar için kural olarak ayrı pasaport düzenlenmektedir.

Muvafakat alınamıyorsa — mahkeme kararı. Kanunî temsilcinin muvafakatinin sağlanamadığı hâllerde, mahkeme kararı muvafakatin yerine geçer. Bu, izin vermeyen ebeveyn karşısında tek hukukî çözümdür.

Muvafakatnamede bulunması gerekenler. Çocuğun kimlik bilgileri, seyahatin hangi ülke veya ülkelere yapılacağı, tarih aralığı, refakat edecek kişinin bilgileri ve muvafakat verenin imzası. Belgenin noterde ya da yurt dışında Türk konsolosluğunda düzenlenmesi ispat gücünü artırır.

Yanınızda bulundurulacaklar. Çocuğun pasaportu, nüfus cüzdanı, kesinleşme şerhli velâyet kararı, muvafakatname ve varsa mahkeme izin kararı.

İzin Verilmezse Hangi Yol İzlenir?

Diğer ebeveyn muvafakat vermiyorsa, çözüm mahkemededir. Kanun bunun için iki ayrı dayanak sunar.

Birinci dayanak — TMK m.195. Evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerin yerine getirilmemesi veya evlilik birliğine ilişkin önemli bir konuda uyuşmazlığa düşülmesi hâlinde, eşler ayrı ayrı veya birlikte hâkimin müdahalesini isteyebilirler. Evlilik sürerken doğan izin uyuşmazlıkları bu kapsamda değerlendirilir.

İkinci dayanak — TMK m.346. Çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düştüğü takdirde, ana ve baba duruma çare bulamaz veya buna güçleri yetmezse hâkim, çocuğun korunması için uygun önlemleri alır. Uyuşmazlık evlilik birliğine ilişkin bir konu olmaktan çıkıp çocuğun yararını etkiliyorsa m.195 yetersiz kalır ve m.346 devreye girer.

Karşı tarafın yükümlülüğü — TMK m.324/1: ana ve babadan her biri, diğerinin çocuk ile kişisel ilişkisini zedelemekten, çocuğun eğitilmesi ve yetiştirilmesini engellemekten kaçınmakla yükümlüdür. Haklı bir sebep olmaksızın sürekli muvafakat vermemek, bu yükümlülük çerçevesinde değerlendirilir.

Talep nasıl kurulmalı? Dilekçede seyahatin somut çerçevesi gösterilmelidir: gidilecek ülke, tarih aralığı, konaklama bilgisi, dönüş bileti ve seyahatin çocuğun yararına olduğunu gösteren veriler (eğitim, sağlık, akraba ziyareti). Belirsiz bir “yurt dışına çıkış izni” talebi kabul görmez.

Görev ve yetki. Talep aile mahkemesine yöneltilir; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Yetki bakımından uygulamada çocuğun bulunduğu yer mahkemesi tercih edilir.

Aciliyet varsa. Seyahat tarihi yaklaşmışsa, HMK m.389 çerçevesinde ihtiyatî tedbir yoluyla geçici izin talep edilebilir.

Çocuk İzinsiz Götürülürse: 1980 Lahey Sözleşmesi

En ağır senaryo, çocuğun izin alınmadan yurt dışına götürülmesi ve geri getirilmemesidir. Bu durum için özel bir milletlerarası mekanizma vardır.

Dayanak. Türkiye, Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukukî Veçhelerine Dair 1980 tarihli Lahey Sözleşmesi‘ne taraftır. Sözleşmenin iç hukukta uygulanmasına ilişkin usul, 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukukî Yön ve Kapsamına Dair Kanun‘da düzenlenmiştir.

Amaç: iade, velâyet değil. Sözleşmenin amacı çocuğun mutad meskenine derhâl iadesini sağlamaktır. Velâyet uyuşmazlığının esası bu prosedürde çözülmez; iade kararı verilmesi, velâyetin kime ait olacağına ilişkin bir hüküm değildir. Esasa ilişkin karar, çocuğun mutad meskeninin bulunduğu ülke mahkemesince verilir.

Bir yıl kuralı — Sözleşme m.12. Çocuğun yer değiştirmesi veya alıkonulmasından itibaren bir yıldan az bir süre geçmişse, ilgili makam derhâl iadeye karar verir. Bir yıl geçtikten sonra yapılan başvurularda ise çocuğun yeni ortamına uyum sağlayıp sağlamadığı değerlendirilir. Bu nedenle başvuruda gecikmemek belirleyicidir.

Hız kuralı — Sözleşme m.11. Adlî veya idarî makamlar iade taleplerinde ivedilikle hareket etmekle yükümlüdür; başvurudan itibaren altı hafta içinde karara varılamamışsa gecikmenin sebepleri istenebilir.

Başvuru yolu. Talep, Türkiye’de merkezî makam olarak görevlendirilmiş birim aracılığıyla — Adalet Bakanlığı bünyesindeki ilgili genel müdürlük — ya da doğrudan yetkili mahkemeye yapılabilir.

Önleyici tedbir. Risk varsa, dava sürerken çocuğun yurt dışına çıkışının önlenmesi tedbiri istenmelidir. Bu talep, gerekçesi ve somut risk göstergeleriyle birlikte dilekçede açıkça yer almalıdır.

Yerleşme, Seyahatten Farklı Bir Meseledir

Kısa süreli bir seyahat ile çocukla birlikte yurt dışına yerleşme hukuken aynı şey değildir; ikincisi velâyet düzenini doğrudan etkiler.

Neden farklı? Yerleşme, diğer ebeveynin kişisel ilişki hakkını fiilen uygulanamaz hâle getirebilir. Oysa TMK m.323 uyarınca ana ve babadan her biri, velâyeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocuk ile uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir; bu hak aynı zamanda çocuğun da hakkıdır.

Yeni bir olgudur — TMK m.183: ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, re’sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır. Maddede “başka bir yere gitme” açıkça sayılmıştır; yurt dışına yerleşme bu kapsamdadır.

Ne yapılabilir? Diğer ebeveyn, yerleşme nedeniyle velâyetin değiştirilmesini ya da kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesini talep edebilir. Hâkim, önlemleri re’sen de alabilir.

Ölçüt aynıdır. Karar, yine çocuğun üstün yararına göre verilir. Salt yerleşme kararı tek başına velâyeti değiştirmez; belirleyici olan, yeni düzenin çocuk bakımından doğuracağı sonuçtur.

Sağlam çözüm: protokol. Anlaşmalı boşanma protokolüne; seyahat izninin kapsamı, yerleşme hâlinde izlenecek usul ve kişisel ilişkinin nasıl sürdürüleceği baştan yazıldığında, sonraki uyuşmazlıkların önemli bölümü doğmadan çözülür.

Sık Sorulan Sorular