Akıl Hastalığı Sebebiyle Boşanma Davası (TMK m. 165)

Akıl hastalığı, TMK m.165 ile düzenlenen özel boşanma sebeplerinden biridir. Eşlerden birinin akıl hastası olması ve bu hastalığın ortak hayatı çekilmez hale getirmesi durumunda sağlıklı olan eş boşanma davası açabilir. Bu yazıda akıl hastalığı sebebiyle boşanmanın koşulları, gereken raporlar, iyileşme umudunun yokluğu ilkesi ve pratik süreç ele alınmaktadır.

1) Kanuni Dayanak — TMK m.165

TMK m.165’in metni şöyledir: “Eşlerden biri akıl hastası olup da bu yüzden ortak hayat diğer eş için çekilmez hâle gelirse, hastalığın geçmesine olanak bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilmek koşuluyla bu eş boşanma davası açabilir.” Bu düzenleme iki temel koşula bağlıdır: akıl hastalığının varlığı ve hastalığın iyileşemeyeceğinin resmi sağlık kurulu raporuyla kanıtlanmış olması.

Akıl hastalığı sebebiyle boşanma, diğer özel boşanma sebeplerinden (zina, terk vb.) farklı olarak kusura dayanmaz. Akıl hastası eş kusurlu sayılmaz; hastalık bir kusur değil, tıbbi bir gerçektir. Ancak sağlıklı olan eş bu hastalık nedeniyle ortak hayatı sürdüremeyecek durumdaysa boşanma hakkını kullanabilir.

Mevzuat Haritası: Akıl Hastalığı, Boşanma ve Vesayet

Akıl hastalığına dayalı boşanma tek bir maddeden ibaret görünse de dava; boşanma, evliliğin butlanı, vesayet ve medeni usul hükümlerinin kesişiminde yürür. Aşağıdaki tablo davanın her aşamasında başvurulan hükümleri bir arada gösterir.

2) Akıl Hastalığının Tanımı ve Kapsamı

Kanun hangi rahatsızlıkların akıl hastalığı sayılacağını tek tek saymaz; bunu her somut olayda resmî sağlık kurulu raporu belirler. Uygulamada mahkemelerin önüne gelen dosyalarda şizofreni ve paranoid bozukluk gibi ağır psikiyatrik tanılar görülür; örneğin paranoid bozukluk tanısı Yargıtay’ın bir bozma kararına konu olmuştur (2. HD 09.04.2018, E.2016/15987, K.2018/4731). Her psikolojik rahatsızlık bu kapsama girmez: hastalığın hem geçmesine imkân bulunmamalı hem de ortak hayatı çekilmez kılacak yoğunlukta olmalıdır.

Ortak hayatın çekilmezliğine işaret edebilecek durumlar arasında hasta eşin şiddet eğilimi, kendine ya da diğer eşe zarar verme riski, sürekli ve tam bakım gerektirmesi, eşini tanımaması veya sürekli bilinç bozukluğu içinde bulunması sayılabilir. Bu tablolar tek başına sonuç doğurmaz; her dava kendi koşullarında, tıbbi rapor ve diğer delillerle birlikte değerlendirilir.

3) Resmi Sağlık Kurulu Raporu Zorunluluğu

TMK m.165’in en kritik koşulu, hastalığın geçmesine imkân bulunmadığının resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilmesidir. Yargıtay raporun tam teşekküllü bir devlet veya üniversite hastanesinin sağlık kurulundan alınmasını aramakta; raporda hastalığın varlığının, ortak hayatı çekilmez kılıp kılmadığının ve geçme ihtimalinin açıkça değerlendirilmesini istemektedir. Adli Tıp kurulundan alınan raporda dahi hastalığın geçmeyeceğine ilişkin açıklama yoksa rapor hüküm kurmaya elverişli sayılmamıştır (2. HD 31.05.2018, E.2018/3075, K.2018/7120).

Rapor dava açılmadan önce elde edilmiş olabileceği gibi, çoğu zaman dava sırasında mahkemenin davalıyı resmî sağlık kuruluna sevk etmesiyle alınır; davacının elindeki tedavi kayıtları ve epikrizler dilekçeye eklenir. Raporlar arasında çelişki varsa çelişki giderilmeden karar verilemez: Yargıtay, hastalığın evliliği çekilmez kılıp kılmadığı konusunda raporlar çeliştiğinde Adli Tıp Kurumu’nun ilgili ihtisas dairesinden rapor alınmasını aramıştır (2. HD 09.04.2018, E.2016/15987, K.2018/4731). Özel hastane raporu tek başına bu koşulu karşılamaz.

4) Ortak Hayatın Çekilmezliği Koşulu

Yalnızca akıl hastalığının varlığı boşanmaya yeterli değildir; bu hastalığın ortak hayatı diğer eş için çekilmez hâle getirmesi de zorunludur. Çekilmezlik değerlendirilirken hastalığın sağlıklı eşin ruh sağlığına etkisi, günlük yaşamı sürdürmenin imkânsız hâle gelmesi, sağlıklı eşin bakım yükü ve hastalığın yarattığı sürekli tehlike göz önünde tutulur.

Mahkeme bu koşulun gerçekleşip gerçekleşmediğini sağlık kurulu raporu, tanık ifadeleri, tedavi kayıtları ve gerektiğinde sosyal inceleme raporuyla birlikte değerlendirir. Hastalığın varlığı ispatlansa bile ortak hayatın davacı eş için çekilmez hâle geldiği gösterilemezse dava reddedilir. Hâkim olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe onları ispatlanmış sayamaz; tarafların ikrarı da hâkimi bağlamaz (TMK m.184).

5) Mali ve Velayet Sonuçları

Akıl hastası eşin hareketleri iradi olmadığından ona kusur yüklenemez (2. HD 19.02.2018, E.2016/12019, K.2018/2138). TMK m.174 maddi ve manevi tazminatı kusurlu olan taraftan istenebilir kıldığından, hastalığa dayalı davranışlar nedeniyle hasta eşten tazminat istenemez.

Yoksulluk nafakası ise kusura değil yoksulluğa bağlıdır: boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla diğer taraftan mali gücü oranında nafaka isteyebilir (TMK m.175). Kusur yüklenemeyen hasta eş bu koşullar varsa yoksulluk nafakası isteyebilir; dava süresince barınma ve geçim için geçici önlemler de alınır (TMK m.169).

Velayette ölçüt çocuğun üstün yararıdır (TMK m.182). Hasta eşin çocuğun bakımını üstlenip üstlenemeyeceği bu çerçevede değerlendirilir; hasta eşin çocukla kişisel ilişkisi de çocuğun yararı gözetilerek, gerektiğinde gözetim altında düzenlenebilir. Velayetin belirlenmesi için boşanmada velayet rehberimize bakabilirsiniz.

6) Vesayet ile İlişki

Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen, korunması ve bakımı için sürekli yardıma muhtaç olan ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanır (TMK m.405). Bu sebeple kısıtlamaya ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilir (TMK m.409/2). Kısıtlama ve vasi atanması aile mahkemesinin değil, vesayet makamı olan sulh hukuk mahkemesinin görevidir (TMK m.397/2).

Davalı eş kısıtlanmışsa boşanma davasında vasisi aracılığıyla temsil edilir (HMK m.52). Vasi davacı eşin kendisiyse menfaatleri çatıştığından vesayet makamı temsil kayyımı atar (TMK m.426/2). Davalı kısıtlı değil ama ayırt etme gücünden yoksun görünüyorsa, vesayet altına alınma talebi sonuçlanıncaya kadar yargılama ertelenebilir (HMK m.56/1). Vasi atanması talebinin nasıl yazılacağı için vasi atanması dilekçe örneğimize bakabilirsiniz.

7) Pratik Süreç ve Öneriler

Akıl hastalığı sebebiyle boşanmayı düşünen eş için süreç ana hatlarıyla şöyledir: (i) tedavi, yatış ve ilaç kayıtları gibi mevcut sağlık belgelerini toplamak; (ii) davalının kısıtlı olup olmadığını ve vasisinin kim olduğunu belirlemek; (iii) aile mahkemesinde dava açıp tam teşekküllü resmî hastaneden sağlık kurulu raporu alınmasını istemek; (iv) ortak hayatın çekilmezliğini tanık ve kayıtlarla desteklemek; (v) dava süresince barınma, geçim ve çocuklar için geçici önlem talep etmek (TMK m.169). Ayrıntılı adımlar aşağıdaki strateji bölümündedir. Bu tür hassas davalarda hem hukuki hem psikolojik destek alınması yararlıdır.

TMK 165’in Diğer Boşanma Sebeplerinden Farkı

Akıl hastalığı, kusura dayanmayan tek özel boşanma sebebidir. Bu özelliği, davanın kurulumunu ve sonuçlarını diğer sebeplerden ayırır.

Altıncı ve yedinci satırlar birlikte okunmalıdır: hasta eş kusurlu sayılmadığı için yoksulluk nafakası talep edebilir, buna karşılık davacı eşin tazminat talebi, hasta eşe kusur yüklenemediğinden sonuç vermez (TMK m.174; 2. HD 19.02.2018, E.2016/12019, K.2018/2138). Bu, kanunun bilinçli tercihidir; hastalık bir kusur değil, korunması gereken bir durumdur.

Hastalık Evlenmeden Önce Varsa: Boşanma mı, Evliliğin İptali mi?

TMK m.165, evlilik içinde ortak hayatı çekilmez kılan ve geçmesine imkân bulunmayan hastalıklar için boşanma yolunu düzenler. Hastalık evlenme anında mevcutsa evliliğin butlanı da gündeme gelir. Kanun, akıl hastalarının ancak evlenmelerinde tıbbi sakınca bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla anlaşılırsa evlenebileceğini öngörür (TMK m.133). Hangi yolun izleneceği aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

Butlan ile boşanma arasındaki farklar (dava açabilecek kişiler, süreler ve sonuçlar) için evliliğin iptali ile boşanma arasındaki fark yazımıza bakabilirsiniz. Hangi yolun izleneceği hastalığın başlangıç tarihine bağlı olduğundan, bu tarihi gösteren tıbbi kayıtlar dava öncesinde toplanmalıdır.

Sağlık Kurulu Raporu: Davanın Ön Şartı

Bu davada rapor sıradan bir delil değil, boşanma sebebinin kanuni unsurudur. Rapor olmadan veya rapor iyileşmezliği ortaya koymadan boşanmaya karar verilemez.

Üçüncü satır kritiktir: tedaviyle kontrol altına alınabilen rahatsızlıklarda hastalığın geçmesine imkân bulunmadığı tespit edilemeyeceğinden TMK m.165 uygulanmaz. Böyle durumlarda genel boşanma sebebine (TMK m.166/1) dayanmak akla gelir; ancak Yargıtay, akıl hastası eşin iradi olmayan davranışlarının kusur sayılamayacağını ve bu davranışlara dayanılarak TMK m.166/1 uyarınca boşanmaya karar verilemeyeceğini belirtmiştir (2. HD 19.02.2018, E.2016/12019, K.2018/2138). Bu nedenle terditli talep (HMK m.111) ancak evlilik birliğini sarsan olgular hastalıktan bağımsız, iradi davranışlara dayanıyorsa sonuç verebilir.

Yargıtay Kararlarında Akıl Hastalığı Sebebiyle Boşanma

TMK m.165’in uygulanmasında raporun niteliğini, davayı kimin açabileceğini ve hasta eşin kusur durumunu Yargıtay kararları belirlemiştir.

Kararların ortak çizgisi, ispatın tıbbi rapora dayanması ve hasta eşin korunmasıdır: rapor eksikse hüküm eksik incelemeyle bozulur, hasta eşe kusur yüklenemez ve dava hakkı yalnızca sağlıklı eşe aittir.

Vesayet, Temsil ve Usul

Davalının ayırt etme gücü bulunmayabileceğinden, usul bakımından özel bir dikkat gerekir. Bu hususların atlanması hükmün bozulmasına yol açar.

Dördüncü satır sıkça atlanır: boşanma davasını açan kişi aynı zamanda davalının vasisi ise çıkar çatışması doğar ve davalıyı temsil için ayrı bir temsil kayyımı atanması gerekir (TMK m.426/2). Aksi hâlde davalı usulüne uygun temsil edilmemiş sayılır. Ayrıca hasta eşin bakımının kim tarafından üstlenileceği ve geçimin nasıl sağlanacağı, dava süresince tedbir talepleriyle çözülmelidir.

Dava Stratejisi: Adım Adım

Akıl hastalığına dayalı boşanma davasında hata çoğunlukla rapor ve temsil aşamasında yapılır. Aşağıdaki sıra, bu hataları önlemeye yöneliktir:

1. Sağlık kayıtlarını toplayın. Tedavi, yatış, epikriz ve ilaç kayıtları dava dilekçesinde delil olarak gösterilmelidir (HMK m.119/1-f).
2. Davalının ehliyet durumunu belirleyin. Eşiniz kısıtlıysa vasisi kimdir? Vasi sizseniz temsil kayyımı atanması gerekir (TMK m.426/2). Kısıtlı değil ama ayırt etme gücünden yoksunsa vesayet makamına başvurulur ve yargılama ertelenebilir (HMK m.56/1).
3. Doğru raporu isteyin. Raporun tam teşekküllü bir devlet veya üniversite hastanesinin sağlık kurulundan alınmasını ve hastalığın varlığı, ortak hayatı çekilmez kılıp kılmadığı ve geçme imkânı sorularını açıkça cevaplamasını talep edin (2. HD 2018/7120).
4. Çekilmezliği ayrıca ispatlayın. Rapor hastalığı ortaya koyar; ortak hayatın sizin için çekilmez hâle geldiği tanık ve kayıtlarla da desteklenmelidir (TMK m.165, m.184).
5. Çelişkiye hazırlıklı olun. Raporlar çelişirse Adli Tıp Kurumu’nun ilgili ihtisas dairesinden rapor alınmasını isteyin (2. HD 2018/4731).
6. Geçici önlemleri isteyin. Hasta eşin barınma ve bakımı, çocukların durumu ve tedbir nafakası dava süresince düzenlenmelidir (TMK m.169).
7. Mali sonuçları hesaplayın. Hasta eşten tazminat istenemez; yoksulluk nafakası ihtimali değerlendirilmelidir (TMK m.175). Mal rejimi dava tarihinden geçerli olarak sona erer (TMK m.225/2) ve tasfiyesi ayrıca yürür.

Dilekçe kurgusu için boşanma dava dilekçesi örneği, geçici önlemler için tedbir nafakası talep dilekçesi, mal paylaşımı hesabı için artık değere katılma alacağı yazılarımıza bakabilirsiniz.

Dava Dilekçesinde Nelere Dikkat Edilmeli? (HMK m.119)

Dava dilekçesinin zorunlu unsurları HMK m.119/1’de sayılmıştır. Akıl hastalığına dayalı boşanmada bu unsurların bazıları özel önem taşır; özellikle davalının temsili ve raporun nasıl alınacağı dilekçede baştan gösterilmelidir.

Bu davada tazminat talebinin hasta eşe kusur yüklenemediği için sonuç vermeyeceği (TMK m.174) ve yoksulluk nafakası riskinin hasta eş lehine doğabileceği (TMK m.175) dilekçe hazırlanırken baştan hesaba katılmalıdır.

Özetle: Kusursuz Sebep, Katı İspat

Akıl hastalığı, Türk Medeni Kanunu’ndaki tek kusursuz özel boşanma sebebidir; hasta eşe kusur yüklenmez. Buna karşılık ispat rejimi katıdır: resmî sağlık kurulu raporunun hastalığın iyileşmez nitelikte olduğunu ortaya koyması zorunludur ve ayrıca ortak hayatın çekilmez hâle geldiği gösterilmelidir. Tedaviyle kontrol altına alınabilen rahatsızlıklarda bu hüküm uygulanmaz; genel sebebe ise ancak hastalıktan bağımsız, iradi olgular varsa dayanılabilir (2. HD 2016/12019 – 2018/2138). Usul bakımından davalının vasi veya kayyımla temsili ihmal edilmemeli, hasta eşin bakımı ve geçimi tedbir talepleriyle güvenceye alınmalıdır. Genel çerçeve için boşanmada kullanılan deliller rehberimize, diğer boşanma sebeplerindeki süreleri karşılaştırmak için boşanma sebepleri süre hesaplama aracımıza bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Akıl hastalığı sebebiyle boşanma nedir?

TMK m.165 kapsamında eşlerden birinin akıl hastası olması ve hastalığın ortak hayatı diğer eş için çekilmez hale getirmesi durumunda sağlıklı olan eşin açabileceği boşanma davasıdır. Hastalığın geçmesine imkân bulunmadığının resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilmesi zorunludur.

Hangi belgeler gereklidir?

Resmi sağlık kurulu raporu (hastalığın kalıcı ve iyileşmez nitelikte olduğunu gösterir) zorunludur. Buna ek olarak tanık ifadeleri, sağlık kayıtları ve sosyal inceleme raporu da delil olarak kullanılabilir.

Rapor özel hastaneden alınabilir mi?

Hayır. TMK m.165 “resmi sağlık kurulu” raporu öngörür. Yargıtay raporun tam teşekküllü bir devlet veya üniversite hastanesinin sağlık kurulundan alınmasını aramaktadır (2. HD 31.05.2018, E.2018/3075, K.2018/7120). Özel hastane raporu tek başına bu koşulu karşılamaz.

Hasta eş tazminat öder mi?

Hayır. Akıl hastalığı bir kusur değildir; hasta eş kusurlu sayılmaz. Bu nedenle kusura bağlı tazminat (TMK m.174) talep edilemez. Yargıtay da akıl hastası eşin hareketleri iradi olmadığından ona kusur yüklenemeyeceğini belirtmiştir (2. HD 19.02.2018, E.2016/12019, K.2018/2138).

Velayet kime verilir?

Velayette ölçüt çocuğun üstün yararıdır (TMK m.182); hasta eşin çocuğun bakımını üstlenip üstlenemeyeceği bu çerçevede değerlendirilir. Hasta eşin çocukla kişisel ilişkisi mahkeme tarafından belirlenir; denetimli görüşme ya da vasi eşliğinde buluşma düzenlenebilir.

Hasta eş iyileşirse boşanma kararı iptal olur mu?

Hayır. Kesinleşmiş boşanma kararı geri alınmaz. Ancak hastalığın iyileşemeyeceğine dair raporun varlığına karşın eş gerçekten iyileşirse bu durum rapordaki tespiti çürütür ve dava sürecini etkiler. Kesinleşmiş karardan sonra ise yeniden evlilik seçeneği değerlendirilebilir.

Boşanma sonrası hasta eşe kim bakar?

Bu mesele kısıtlama ve vesayet hükümleri çerçevesinde çözüme kavuşturulur. Akıl hastası eşin kısıtlanması ve kendisine vasi atanması için vesayet makamı olan sulh hukuk mahkemesine başvurulabilir (TMK m.397/2, m.405). Devlet bakım kurumları da seçenekler arasındadır.

Akıl hastalığı sebebiyle boşanma davası için süre var mı?

TMK m.165, zina ve hayata kast sebeplerinden (TMK m.161/2, m.162/2) farklı olarak bir hak düşürücü süre öngörmez. Önemli olan, dava sırasında hastalığın geçmesine imkân bulunmadığının ve ortak hayatın çekilmez olduğunun rapor ve delillerle ortaya konabilmesidir.

Sağlık kurulu raporunu dava açmadan önce almam gerekir mi?

Zorunlu değildir. Rapor dava sırasında mahkemenin davalıyı tam teşekküllü bir devlet veya üniversite hastanesinin sağlık kuruluna sevk etmesiyle de alınabilir (2. HD 31.05.2018, E.2018/3075, K.2018/7120). Elinizdeki tedavi kayıtları ve epikrizler dilekçeye eklenmelidir.

Raporlar birbiriyle çelişirse ne olur?

Mahkeme çelişkiyi gidermeden karar veremez. Yargıtay, hastalığın evliliği çekilmez kılıp kılmadığı konusunda raporlar çeliştiğinde Adli Tıp Kurumu’nun ilgili ihtisas dairesinden rapor alınmasını aramış ve bu yapılmadan verilen hükmü bozmuştur (2. HD 09.04.2018, E.2016/15987, K.2018/4731).

Hasta eşin vasisi onun adına boşanma davası açabilir mi?

Akıl hastalığına dayanarak açamaz. Yargıtay, TMK m.165’e dayalı davayı yalnızca akıl hastası olmayan eşin açabileceğini, hasta eşin vasisinin onun hastalığına dayanarak boşanma isteyemeyeceğini kabul etmiştir (2. HD 22.02.2018, E.2016/11732, K.2018/2366).

Eşim kısıtlı ve vasisi benim; dava açabilir miyim?

Açabilirsiniz; ancak aynı davada hem davacı hem davalının yasal temsilcisi olamayacağınız için menfaat çatışması doğar ve vesayet makamı davalıyı temsil etmek üzere temsil kayyımı atar (TMK m.426/2). Kayyım atanmadan yürütülen yargılamada davalı usulüne uygun temsil edilmemiş olur.

Hastalık tedaviyle kontrol altına alınabiliyorsa boşanabilir miyim?

Bu durumda hastalığın geçmesine imkân bulunmadığı tespit edilemeyeceğinden TMK m.165 uygulanmaz. Genel boşanma sebebine (TMK m.166/1) ise dikkatli dayanılmalıdır: Yargıtay, akıl hastası eşin iradi olmayan davranışlarına kusur yüklenemeyeceğini ve bu davranışlara dayanılarak TMK m.166/1 uyarınca boşanmaya karar verilemeyeceğini belirtmiştir (2. HD 19.02.2018, E.2016/12019, K.2018/2138).

Eşimin hastalığı evlenmeden önce de varsa ne yapabilirim?

Eşiniz evlenme sırasında evlenmeye engel olacak derecede akıl hastasıysa veya sürekli olarak ayırt etme gücünden yoksunsa evlilik mutlak butlanla sakattır (TMK m.145/2-3); bu davayı Cumhuriyet savcısı resen, ilgisi olan herkes de açabilir (TMK m.146). Sağlığınız için ağır tehlike oluşturan bir hastalık sizden gizlenmişse evlenmenin iptalini isteyebilirsiniz (TMK m.150/2).

Akıl hastası eş yoksulluk nafakası alabilir mi?

Alabilir. Yoksulluk nafakası kusura değil yoksulluğa bağlıdır; boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla diğer taraftan mali gücü oranında nafaka isteyebilir (TMK m.175). Kusur yüklenemeyen hasta eş bakımından da bu koşullar ayrıca incelenir.

Dava sürerken hasta eşin bakımı ve geçimi nasıl sağlanır?

Boşanma davası açılınca hâkim, eşlerin barınması ve geçimi ile çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri resen alır (TMK m.169). Hasta eş için tedbir nafakası ve barınma düzenlemesi bu kapsamda istenebilir; bakım ihtiyacı sürekliyse kısıtlama ve vasi atanması için sulh hukuk mahkemesine başvurulabilir (TMK m.405).

Akıl hastalığı sebebiyle boşanmada mal paylaşımı nasıl yapılır?

Boşanma sebebi mal rejiminin tasfiyesini değiştirmez: mal rejimi dava tarihinden geçerli olarak sona erer (TMK m.225/2) ve her eş diğerinin artık değerinin yarısını isteyebilir (TMK m.236/1). Hasta eş kısıtlıysa tasfiye davasında da vasisi veya kayyımı aracılığıyla temsil edilir.

Akıl hastalığı sebebiyle boşanma davası hangi mahkemede açılır?

Boşanma davalarında görevli mahkeme aile mahkemesidir (4787 sayılı Kanun m.4). Yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son altı aydır birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK m.168).

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman görüş esas alınmalıdır.