Bir sabah telefonunuz çalar: Tarım ve Orman Bakanlığının internet sitesindeki listede firmanızın adı, ürününüzün markası ve parti numarası “sağlığı tehlikeye düşürecek gıdalar” arasında yayımlanmıştır; gerekçe sütununda ise “ilaç etken maddesi tespiti” yazmaktadır. Aynı gün müşterileriniz siparişlerini iptal eder, pazaryerleri ürünü kaldırır, haber siteleri listeyi paylaşır. Kısa süre sonra il müdürlüğünden toplatma ve idari para cezası yazıları, ardından savcılıktan ifade daveti gelebilir. Bu rehber, böyle bir durumda hangi hakların hangi sürelerle kullanılacağını; ifşanın kanuni dayanağını, analize itirazı, ifşaya karşı yürütmenin durdurulması talepli davayı, 5996 sayılı Kanunun 40. maddesindeki yaptırımları ve TCK 186, TCK 187 ile 1262 sayılı Kanunun 19. maddesinden doğan ceza riskini kanun ve yönetmelik maddeleriyle açıklar.
Somut bir dosyanızla ilgili görüşmek ister misiniz?
Analize itiraz süresi yalnızca 7 gün: Rapor elinize ulaştığı gün birlikte değerlendirelim
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İçindekiler
- İlk günler: Süre takvimi ve yapılacaklar
- İfşanın kanuni dayanağı: 5996 m.31/6 ve Yönetmelik m.8
- İki ayrı liste: Taklit ve tağşiş ile sağlığı tehlikeye düşürecek gıdalar
- İlaç etken maddesi neden ayrı bir risk?
- Analize itiraz: 7 gün, şahit numune ve laboratuvar raporu
- İfşaya karşı dava ve yürütmenin durdurulması
- İdari yaptırımlar: 5996 m.40/1-a ve m.40/1-l
- Ceza riski haritası: 5996, TCK 185–187 ve 1262 m.19
- Ceza dosyasında savunmanın omurgası
- TİTCK boyutu: Ürün ilaç sayılırsa
- İtibar, basın ve tazminat
- Önleyici kontrol listesi
- Dilekçe iskeletleri
- Sıkça sorulan sorular
İlk Günler: Süre Takvimi ve Yapılacaklar
Bu dosyalarda en sık yapılan hata, ifşa haberinin yarattığı panikle yalnızca basına açıklama yapmak ve asıl hukuki süreleri kaçırmaktır. Üç ayrı süreç aynı anda işler: analiz sonucuna itiraz, idari işlemlere karşı dava ve ceza soruşturması. Aşağıdaki takvim, en kısa süreden başlayarak öncelik sırasını gösterir.
| Ne geldi? | Süre | Nereye? | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Analiz raporu (uygunsuz sonuç) tebliği | 7 gün | İl veya ilçe müdürlüğü; şahit numune analizi istenir | Resmî Kontroller Yön. m.12/2-b |
| Kalan raf ömrü 7 günden az ürün | İtiraz yok | — | Yön. m.12/2-a |
| Son tüketim tarihine bağlı numune | Son tüketim tarihi geçmeden | Laboratuvar ve il müdürlüğü, yazılı | Yön. m.12/2-c |
| Yürütmenin durdurulması kararına itiraz (idare) | 7 gün | Bölge idare mahkemesi | İYUK m.27/7 |
| İdari para cezası (tek başına) | 15 gün | Sulh ceza hâkimliği | Kabahatler m.27/1 |
| İfşa, toplatma, imha, onay iptali | 60 gün | İdare mahkemesi; yürütmenin durdurulması talebiyle | İYUK m.7, m.27 |
| İdari para cezası, idari yargıya giren tedbirle birlikte | 60 gün | İdare mahkemesi | Kabahatler m.27/8 |
| İfade daveti (şüpheli) | Davet tarihinde | Cumhuriyet başsavcılığı veya kolluk; müdafi ile | CMK m.147, m.149 |
| İfşa nedeniyle doğan zarar | İptal davasıyla birlikte veya iptal davası sonunda verilen kararın ardından dava süresi içinde | İdare mahkemesi, tam yargı davası | İYUK m.12 |
İlk 48 saatte yapılması gerekenler şöyle sıralanabilir: Tüm tebligatların ve tutanakların aslını toplayın; analiz raporunu, kullanılan yöntemi ve tespit edilen maddenin miktarını isteyin; aynı partiden elinizde kalan numuneleri mühürlü hâlde saklayın; tedarikçi sertifikalarını ve ithalat belgelerini bir dosyada birleştirin; satışı kendi inisiyatifinizle durdurup durdurmayacağınızı avukatınızla birlikte değerlendirin ve basın açıklamasını hukuki süreçle uyumlu hâle getirin. Kuruma veya basına yapılan her açıklama, ceza dosyasında da delil olarak kullanılabilir.
İfşanın Kanuni Dayanağı: 5996 m.31/6 ve Yönetmelik m.8
5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (RG 13.06.2010, 27610), Bakanlığa resmî kontrol sonuçlarını açıklama yetkisi verir: Kanunun 31. maddesinin altıncı fıkrasına göre “Bakanlık, uygun gördüğü hâllerde yapılan kontroller sonucunda sahip olduğu bilgileri, kamuoyunun bilgisine sunabilir.” Bu yetkinin nasıl kullanılacağı, Kanuna dayanılarak çıkarılan Gıda ve Yemin Resmi Kontrollerine Dair Yönetmeliğin (RG 17.12.2011, 28145) “Şeffaflık ve gizlilik” başlıklı 8. maddesinde düzenlenmiştir.
Yönetmeliğin 8. maddesinin birinci fıkrası, Bakanlığın resmî internet sitesinde yayımlanacak bilgileri sayar: onaylı ve kayıtlı işletmeler, onayı askıya alınan veya iptal edilen işletmeler ve faaliyeti durdurulan kayıtlı işletmelerin yanında iki grup ürün özellikle öne çıkar. Birinci grup, laboratuvar sonucuyla taklit veya tağşiş yapıldığı kesinleşen gıda ve yemi üreten veya ithal eden firmanın adı, ürün adı, markası ve parti veya seri numarasıdır. İkinci grup ise insan hayatını ve sağlığını tehlikeye düşürecek şekilde bozulmuş veya değiştirilmiş gıdayı üreten veya satan firmanın aynı bilgileridir. Erişebildiğimiz Yönetmelik metninde ikinci grup için birinci gruptaki “kesinleşme” ifadesi yer almamaktadır; bu fark, sağlığı tehlikeye düşürecek gıdalar listesinin taklit ve tağşiş listesinden daha erken bir aşamada yayımlanabilmesi sonucunu doğurur ve dava stratejisini doğrudan etkiler.
Uygulama da bu çerçevede şekillenmiştir. Listeler 2012’den bu yana aralıklarla yayımlanmış; Mart 2022’den sonra yaklaşık iki buçuk yıl ara verilmiş ve 2 Ekim 2024’ten itibaren “anlık” güncellenen biçimde guvenilirgida.tarimorman.gov.tr adresinde yeniden yayımlanmaya başlanmıştır. Basına yansıyan değerlendirmelere göre yeni sistemde il tarım ve orman müdürlüklerinin tespitleri doğrudan siteye işlenmektedir. Liste Eylül 2026 itibarıyla güncellenmeye devam etmektedir.
| Kaynak | Ne söylüyor? | Dosyadaki önemi |
|---|---|---|
| 5996 m.31/6 | Bakanlık, uygun gördüğü hâllerde kontrol sonuçlarına ilişkin bilgileri kamuoyuna sunabilir | Yetki takdirîdir; takdir yetkisi kamu yararı ve ölçülülükle sınırlıdır |
| Resmî Kontroller Yön. m.8/1 | Kesinleşen taklit ve tağşiş ile sağlığı tehlikeye düşürecek gıdalar firma, ürün, marka ve parti numarasıyla yayımlanır | Yayımlanan bilginin kapsamı ve kesinleşme şartı tartışılır |
| 5996 m.24/4 | Gıda ve yemde taklit ve tağşiş yapılamaz | Taklit ve tağşiş yaptırımlarının dayanağı |
| 5996 m.21 | Güvenilir olmayan gıda piyasaya arz edilemez | Sağlığı tehlikeye düşürecek gıda yaptırımlarının dayanağı |
| 5996 m.3/1-63 ve 64 | Tağşiş ve taklit tanımları | Fiilin hangi kategoriye girdiği |
İki Ayrı Liste: Taklit ve Tağşiş ile Sağlığı Tehlikeye Düşürecek Gıdalar
Kanun, tağşişi ürünün temel özelliğini oluşturan öğelerin veya besin değerlerinin mevzuata aykırı olarak çıkarılması, miktarının değiştirilmesi ya da değeri aynı olmayan bir maddenin aynıymış gibi katılması; taklidi ise ürünün yapısında bulunmayan özelliklere sahipmiş gibi veya başka bir ürünün aynısıymış gibi gösterilmesi olarak tanımlar (5996 m.3/1-63, 64). Zeytinyağına başka bitkisel yağ karıştırılması veya peynirde süt yağı yerine bitkisel yağ kullanılması bu kategorinin tipik örnekleridir. İlaç etken maddesi katılması ise ürünün değerini değil güvenliğini etkilediğinden uygulamada “sağlığı tehlikeye düşürecek gıdalar” listesinde yer alır.
| Konu | Taklit veya tağşiş | Sağlığı tehlikeye düşürecek gıda |
|---|---|---|
| Tipik örnek | Karışık yağın zeytinyağı olarak satılması | Takviye, macun veya içecekte ilaç etken maddesi; gıdada izin verilmeyen boya |
| Kanuni yasak | 5996 m.24/4 | 5996 m.21 |
| Yayımlanma şartı (Yön. m.8/1) | Laboratuvar sonucuyla kesinleşme | Metinde kesinleşme ifadesi yok |
| Yayımlanan bilgi | Firma, ürün, marka, parti/seri no | Firma, ürün, marka, parti/seri no |
| Ürüne yönelik tedbir | El koyma, toplatma; satıştan başka amaçla kullanılamayan ürünün imhası | Masrafı sorumlusuna ait toplatma, kamuya geçirme ve imha |
| Temel yaptırım | Yıllık gayrisafi gelirin yüzde biri oranında idari para cezası (m.40/1-l) | Bir yıldan beş yıla kadar hapis ve 1.000–5.000 gün adli para cezası (m.40/1-a) |
| Tekrarın sonucu | Üç yıl içinde ikinci tekrarda adli para cezası ve 5–10 yıl sektörden men | Üç yıl içinde tekrarında 5–10 yıl sektörden men |
İlaç Etken Maddesi Neden Ayrı Bir Risk?
İlaç etken maddesi tespiti, bir gıda dosyasını aynı anda üç ayrı hukuk alanına taşır. Birincisi gıda hukukudur: Ürün “güvenilir olmayan gıda” sayılır ve 5996 m.40/1-a’nın ağır yaptırımları gündeme gelir. İkincisi ilaç hukukudur: İçeriğinde farmakolojik etki gösteren bir etken madde bulunan ürünün, Beşerî Tıbbi Ürünler Ruhsatlandırma Yönetmeliğinin 4/1-b maddesindeki fonksiyon ölçütü bakımından ilaç sayılıp sayılmayacağı tartışılır; ilaç sayılırsa ruhsatsız müstahzar söz konusudur. Üçüncüsü ceza hukukudur: TCK 186 ve 187 ile 1262 sayılı Kanunun 19. maddesi aynı fiil için birlikte gündeme gelebilir.
Uygulamada bu tespitler en çok cinsel performans, kilo verme, enerji ve sporcu ürünlerinde görülür. Örneğin Bakanlığın 2 Nisan 2026 tarihli “sağlığı tehlikeye düşürecek gıdalar” güncellemesinde, aynı firmaya ait kapsül formunda bir takviye edici gıda, bir macun ve iki içecekte ilaç etken maddesi tespit edildiği basına yansımıştır. Bu ürün grupları, aynı zamanda internet ve sosyal medya satışının yoğun olduğu alanlardır; bu nedenle ifşa ile birlikte erişim engeli ve TİTCK işlemleri de sıkça gündeme gelir. Ürünün gıda mı ilaç mı sayılacağına ilişkin ölçütler takviye edici gıda mı ilaç mı rehberimizde ayrıntılı olarak anlatılmıştır.
Ürününüz listede mi? İfşa, toplatma ve savcılık süreçlerini tek dosyada yönetelim
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
Analize İtiraz: 7 Gün, Şahit Numune ve Laboratuvar Raporu
Gıda ve Yemin Resmi Kontrollerine Dair Yönetmelik (RG 17.12.2011, 28145; son değişiklik 08.05.2025), numune alma ve itiraz usulünü 12. maddesinde düzenler. Genel kural olarak iki takım numune alınır: Birinci takım Bakanlıkça belirlenen laboratuvarda analiz edilir, ikinci takım şahit numune olarak il veya ilçe müdürlüğünde saklanır; işletmeci talep ederse üçüncü takım numune kendisine bırakılır. İtiraz, birinci takımın analiz raporunun tebliğinden itibaren en geç yedi gün içinde il veya ilçe müdürlüğüne yapılır ve şahit numune Bakanlıkça belirlenen laboratuvarda analiz edilir (m.12/2-b). Şahit numunenin analiz raporu kesindir ve karara esas alınır (m.12/4). Kalan raf ömrü yedi günden az olan gıdalarda ise analiz sonucuna itiraz edilemez (m.12/2-a). Değerlendirmede ölçüm belirsizliği dikkate alınır; itiraz hâlinde şahit numune analizi dâhil masraflar itiraz edene aittir (m.41/3).
Şahit numune sonucunun kesin olması, itirazın yalnızca bir “ikinci analiz talebi” olarak görülmemesi gerektiğini gösterir. İtiraz dilekçesinde, şahit numunenin hangi yöntemle ve hangi laboratuvarda analiz edileceği, ilk analizdeki yöntemin hangi maddeyi hangi hassasiyetle ölçtüğü ve numune zincirinin korunup korunmadığı da sorgulanmalıdır. İlaç etken maddesi tespitlerinde aşağıdaki noktalar belirleyicidir:
| Kontrol noktası | Sorulacak soru | Neden önemli? |
|---|---|---|
| Tespit edilen madde ve miktar | Hangi etken madde, numune başına ne kadar bulundu? | Eser miktar ile tedavi dozuna yakın miktar, hem sağlık riski hem kast tartışmasını değiştirir |
| Yöntem | Tarama testi mi, doğrulama analizi mi yapıldı? | Yalnızca tarama sonucuna dayanan tespit tartışmaya açıktır |
| Tespit ve ölçüm sınırı | Yöntemin tespit ve ölçüm sınırları raporda yazıyor mu? | Sınıra yakın sonuçlarda ölçüm belirsizliği belirleyicidir |
| Akreditasyon | Laboratuvar, bu madde ve matriks için akredite mi? | Kapsam dışı analizin delil değeri tartışılır |
| Numune zinciri | Tutanak, mühür, etiket ve taşıma koşulları uygun mu? | Karışma veya değişme ihtimali sonucu etkiler |
| Parti eşleşmesi | Analiz edilen numune ifşa edilen parti ile aynı mı? | Yanlış parti ifşası ayrı bir hukuka aykırılıktır |
| Bağımsız analiz | Aynı partiden elde kalan numunede akredite bir laboratuvar ne buldu? | Mahkemede bilirkişi incelemesine dayanak oluşturur |
TİTCK’nın numune süreci gıdadan farklı işler; ürün ilaç veya kozmetik olarak değerlendiriliyorsa itiraz süresi ve usulü de değişir. Bu farklar ve karşı analiz stratejisi TİTCK numune analizine itiraz rehberimizde karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır.
İfşaya Karşı Dava ve Yürütmenin Durdurulması
Firmanın ve ürünün Bakanlık sitesinde yayımlanması, ilgilinin hukuki durumunu doğrudan etkileyen, kesin ve yürütülmesi gereken bir idari işlemdir; bu nedenle iptal davasına konu edilebilir. Dava, işlemin tebliğinden veya öğrenilmesinden itibaren 60 gün içinde (İYUK m.7), kural olarak işlemi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde açılır (İYUK m.32). İfşanın zararı ilk günlerde doğduğundan, dava dilekçesinde yürütmenin durdurulması mutlaka istenmelidir. Yürütmenin durdurulması için işlemin uygulanmasıyla telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi gerekir (İYUK m.27/2).
Yargı kararından bir örnek
Ankara 17. İdare Mahkemesinin 11.12.2020 tarihli ve E.2020/1637 sayılı kararı, bu davaların nasıl kurulacağını gösteren yol gösterici bir örnektir. Dosyada bir bal firması, ürünündeki C4 ve C13 değerlerinin Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliğine aykırı çıkması üzerine taklit ve tağşiş yapan firmalar arasında ilan edilmiş; şahit numune analizinde de aynı sonuç alınmıştır. Mahkeme, diğer analiz parametrelerinin olumlu olduğunu ve bir üniversitenin arıcılık merkezinin numunelerde tağşiş yapıldığı sonucuna varılamayacağını bildirdiğini dikkate almış; tağşiş ve taklit yapan firmalar arasında ilan etmenin ağır sonuçları nedeniyle böyle bir işlemin her türlü şüpheden uzak, somut ve kesin verilere dayanması gerektiğini belirterek işlemin yürütülmesini teminat aranmaksızın durdurmuştur. Kararda, ilanın sürmesinin ürünün listede yer almasına yol açacağı için telafisi güç veya imkânsız zarar doğuracağı da kabul edilmiştir.
Bu karar üç ders içerir. Birincisi, şahit numune sonucunun kesin olması, mahkemenin işlemin sebebini denetlemesine engel değildir; mevzuattaki limit aşımı ile “tağşiş” sonucu aynı şey değildir. İkincisi, bağımsız bilimsel görüş dosyanın seyrini değiştirebilir. Üçüncüsü, yürütmenin durdurulması kararıyla listeden çıkarılma talep edilebilir. Bir köşe yazısında aktarıldığına göre, mahkemeden yürütmenin durdurulması kararı alan bir firmanın adı, Bakanlığın Ekim 2024’te yayımladığı listede yer almamıştır.
| İşlem | Niteliği | Hukuki yol | Süre |
|---|---|---|---|
| Listede ifşa | Kesin ve yürütülmesi gereken idari işlem | İptal davası ve yürütmenin durdurulması (İYUK m.27) | 60 gün |
| Toplatma, el koyma, imha | İdari tedbir | İptal davası; ifşa ile birlikte dava konusu yapılabilir | 60 gün |
| Takviye edici gıda onayının askıya alınması veya iptali | İdari işlem | İptal davası | 60 gün |
| İdari para cezası (5996 m.40) | İdari yaptırım | Tek başına ise sulh ceza hâkimliği; idari yargıya giren tedbirle birlikteyse idare mahkemesi | 15 gün / 60 gün (Kabahatler m.27/1, 27/8) |
| Suç duyurusu | Adli süreç | Soruşturmada savunma; kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz | İtiraz 15 gün (CMK m.173) |
| İfşadan doğan zarar | İdari işlemden doğan zarar | Tam yargı davası; iptal davasıyla birlikte açılabilir | İptal davasıyla birlikte veya kararın ardından dava süresi içinde (İYUK m.12) |
Yürütmenin durdurulması talebinin reddine karşı, kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde bölge idare mahkemesine bir defaya mahsus itiraz edilebilir (İYUK m.27/7). İptal davası ve yürütmenin durdurulması iptal davası rehberimizde, iptal ile tam yargı davalarının birlikte açılması ise İYUK m.12 yazımızda anlatılmıştır.
İdari Yaptırımlar: 5996 m.40/1-a ve m.40/1-l
5996 sayılı Kanunun 40. maddesinin birinci fıkrasının (a) ve (l) bentleri, 28.10.2020 tarihli ve 7255 sayılı Gıda, Tarım ve Orman Alanında Bazı Düzenlemeler Yapılması Hakkında Kanunun 30. maddesiyle (RG 04.11.2020, 31294) yeniden düzenlenmiştir. Bu değişiklikle hem sağlığı tehlikeye düşürecek gıdalar için hapis cezası hem de taklit ve tağşiş için gelire bağlı idari para cezası sistemi getirilmiştir.
| Bent | Fiil | Ürüne yönelik sonuç | Kişiye yönelik yaptırım | Tekrar |
|---|---|---|---|---|
| 40/1-a | Kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak gıdaları üretmek, ithal etmek veya kendi adı ya da ticari unvanı altında piyasaya arz etmek | Masrafı sorumlusuna ait toplatma, mülkiyetin kamuya geçirilmesi ve imha | Bir yıldan beş yıla kadar hapis ve 1.000–5.000 gün adli para cezası | Üç yıl içinde tekrarında gıda sektöründen 5–10 yıl men |
| 40/1-l | Taklit veya tağşiş yapılan gıda veya yemi üretmek, ithal etmek veya kendi adıyla piyasaya arz etmek (m.24/4 aykırılığı) | El koyma ve toplatma; satıştan başka amaçla kullanılamayan ürünün Bakanlık gözetiminde imhası | Kanundaki alt ve üst sınırlar arasında yıllık gayrisafi gelirin yüzde biri oranında idari para cezası | Üç yıl içinde ilk tekrarda sınırlar bir kat artar; ikinci tekrarda üretici ve ithalatçıya 1.000–3.000 gün adli para cezası ve 5–10 yıl sektörden men |
| 40/1-l (perakende) | İzlenebilirliği sağlamadan taklit veya tağşişli ürünü piyasaya arz etmek | Toplatma | Gelire bağlı idari para cezası | Kabahatler Kanunu tekerrür hükümleri |
Taklit ve tağşiş cezalarının hesaplanması, Gıda ve Yemlerde Taklit ve Tağşiş Fiili ve İdari Para Cezalarının Hesaplanmasına Dair Yönetmelikte (RG 16.04.2021, 31456) düzenlenmiştir. Ceza, yıllık gayrisafi gelir üzerinden hesaplanır; hesaplanan tutar alt sınırın altında kalırsa alt sınır, üst sınırı aşarsa üst sınır uygulanır; gayrisafi gelir tespit edilemezse alt sınır esas alınır (m.5/5, 5/7). Alt ve üst sınırlar her takvim yılı başında yeniden değerleme oranında güncellenir (m.5/6); Yönetmeliğin yayımlandığı 2021 yılında üretici ve ithalatçı için ilk ihlal sınırları 54.555–545.550 TL olarak gösterilmiştir. Cezaya karşı dava açılması tekerrür hükümlerinin uygulanmasını engellemez (m.5/4). 2026 yılı için güncel tutar, cezanın verildiği tarihteki değerlemeye göre kararın kendisinde yer alır.
Burada önemli bir ayrıma dikkat edilmelidir: 40/1-a bendindeki hapis ve adli para cezası birer idari yaptırım değil, ceza mahkemesince verilecek cezalardır. Bakanlık bu fiil için suç duyurusunda bulunur; cezanın verilip verilmeyeceğine ceza yargılaması sonunda karar verilir. İdari para cezalarına itirazın genel usulü idari para cezalarına itiraz rehberimizde anlatılmıştır.
Ceza Riski Haritası: 5996, TCK 185–187 ve 1262 m.19
İlaç etken maddesi tespit edilen bir üründe hangi suç hükmünün uygulanacağı; ürünün gıda mı ilaç mı sayıldığına, failin üretici mi satıcı mı olduğuna, maddenin bilerek mi katıldığına ve ürünün somut olarak sağlığı tehlikeye sokup sokmadığına göre değişir. Aynı fiilin birden fazla hükme uyması hâlinde içtima kuralları uygulanır; iddianamedeki nitelendirme bu nedenle savunmanın ilk sorusudur.
| Hüküm | Kim? | Fiil | Ceza |
|---|---|---|---|
| 5996 m.40/1-a | Gıdayı üreten, ithal eden veya kendi adıyla piyasaya arz eden işletmeci | Kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak gıdayı piyasaya sunmak | 1–5 yıl hapis ve 1.000–5.000 gün adli para; tekrarında 5–10 yıl sektörden men |
| TCK m.186 | Herkes | Kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde bozulmuş, değiştirilmiş yenilecek veya içilecek şeyleri ya da ilaçları satmak, tedarik etmek, bulundurmak | 1–5 yıl hapis ve 1.500 güne kadar adli para; resmî izne dayalı meslek ve sanatın icrasında üçte bir artırım |
| TCK m.187 | Herkes; tabip ve eczacıda artırım | Kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde ilaç üretmek veya satmak | 1–5 yıl hapis ve adli para; tabip veya eczacıda üçte bir artırım |
| TCK m.185 | Herkes | Yenilecek veya içilecek şeylere zehir katarak veya başka suretle bozarak kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye düşürmek | 2–15 yıl hapis; taksirle 3 ay–1 yıl |
| 1262 m.19 | Ruhsatsız müstahzarı imal eden veya bilerek satan | Ruhsatsız müstahzar imali ve satışı; müstahzar olmayan ürünü teşhis ve tedavi beyanıyla satmak, pazarlamak, reklamını yapmak | 1–5 yıl hapis |
| 1262 m.19 ve 5607 | Ticaret amacıyla yurt dışından getiren | Ruhsatsız ilacın ithali | Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu hükümleri |
TCK 185 en ağır ihtimaldir ve zehir katma veya bozma fiiliyle kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye düşürmeyi arar; ilaç etken maddesi tespitlerinde bu hükmün uygulanabilmesi için fiilin ve tehlikenin somut olarak ortaya konması gerekir. Hükümlerin ayrıntılı karşılaştırması için TCK 185 zehirli madde katma, TCK 187 ilaç yapma veya satma ve sahte ve ruhsatsız ilaç suçları rehberlerimize bakılabilir.
Ceza Dosyasında Savunmanın Omurgası
İfşa ve idari işlemler hızla ilerlerken ceza soruşturması genellikle bir suç duyurusuyla başlar. Bu aşamada verilen ilk ifade, dosyanın bütün seyrini belirleyebilir; bu nedenle ifadeye müdafi ile ve dosyadaki analiz belgeleri görülerek gidilmelidir. Savunmanın ana başlıkları şunlardır:
- Ürünün niteliği: Ürün gıda mı, takviye edici gıda mı, ilaç mı? Nitelendirme TCK 186, TCK 187 ve 1262 m.19 arasındaki seçimi doğrudan belirler.
- Tehlike unsuru: TCK 186 ve 187, fiilin “kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde” işlenmesini arar. Tespit edilen miktarın sağlık riski doğurup doğurmadığı bilirkişi raporuyla tartışılmalıdır.
- Kast ve bilgi: İthalatçı veya satıcı, etken maddenin varlığını biliyor muydu? Tedarikçi analiz sertifikaları, sözleşmeler, önceki temiz analizler ve yazışmalar bu sorunun cevabıdır.
- Analizin güvenilirliği: Yöntem, akreditasyon, numune zinciri ve ölçüm belirsizliği ceza dosyasında da tartışılır; idari dosyadaki itirazın sonucu ceza dosyasına taşınmalıdır.
- Parti ve zaman: Suçlanan parti ile analiz edilen parti aynı mı? Farklı tarihli üretimlerin tek fiil sayılıp sayılmayacağı, zincirleme suç tartışmasını belirler.
- Tüzel kişi ve yönetici: Ceza sorumluluğu şahsidir; şirket yöneticisinin fiile katılımı ayrıca gösterilmelidir. Tüzel kişiye özgü güvenlik tedbirleri ayrıca değerlendirilir.
Soruşturmanın akışı ve suç duyurusu sonrasındaki ilk adımlar TİTCK firmamı savcılığa bildirdi rehberimizde, ifade sırasında şüphelinin hakları ifadeye çağrıldım yazımızda, kovuşturmaya yer olmadığı kararı ve itirazı ise KYOK rehberimizde anlatılmıştır. Sporcu ürünlerindeki uygulama için steroid ve sporcu ilacı rehberimize bakılabilir.
İfade daveti geldiyse önce dosyayı görelim: Analiz raporu, nitelendirme ve savunma stratejisi
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
TİTCK Boyutu: Ürün İlaç Sayılırsa
Tarım ve Orman Bakanlığının gıda mevzuatına göre yürüttüğü süreç, TİTCK’nın ilaç mevzuatına göre yapacağı değerlendirmeyi ortadan kaldırmaz. Ürün, içerdiği etken madde ve önerilen kullanım dozu nedeniyle fonksiyon bakımından ilaç sayılırsa ruhsatsız müstahzar hükümleri uygulanır; ürün hastalık tedavi iddiasıyla sunulmuşsa sunum ölçütü de devreye girer (Beşerî Tıbbi Ürünler Ruhsatlandırma Yönetmeliği m.4/1-b). Bir ürünün hem ilaç hem başka bir mevzuattaki ürün tanımına girdiğinden şüphe edilen hâllerde ilaç mevzuatı uygulanır (m.2/3).
Bu durumun pratik sonuçları şunlardır: Beşerî tıbbi ürünlerin internetten satışı yasaktır (6197 m.24/1); izinsiz sağlık beyanıyla internette yapılan tanıtım ve satış nedeniyle erişim engeli kararı verilebilir (1262 m.18/4); ürünün hastalık tedavi iddiasıyla satışı veya reklamı ise ürün ilaç sayılmasa bile 1262 m.19 kapsamında suç oluşturabilir. İnternet satışındaki sınırlar sağlık ürünlerinin internetten satışı rehberimizde, erişim engeline itiraz TİTCK erişim engeli yazımızda, sağlık beyanı kuralları ise sağlık beyanı denetimi rehberimizde ele alınmıştır.
İtibar, Basın ve Tazminat
İfşa listesi, yayımlandığı gün haber sitelerinde ve sosyal medyada çoğalır; Bakanlık sitesinden kaldırılan bir kayıt, haberlerde yıllarca kalabilir. Bu nedenle hukuki strateji, idari işlemin iptaliyle sınırlı tutulmamalıdır:
- Listeden çıkarma talebi: Yürütmenin durdurulması veya iptal kararı alındığında, kararın uygulanması ve kaydın siteden kaldırılması yazılı olarak istenmelidir. İdarenin yargı kararını otuz gün içinde uygulama yükümlülüğü vardır (İYUK m.28/1).
- Basındaki haberler: Gerçeğe aykırı veya yayımlanmış bir listeyi aşan nitelendirmeler içeren haberler için cevap ve düzeltme hakkı, kişilik hakkı ihlali nedeniyle erişim engeli ve tazminat yolları değerlendirilir. Ayrıntılar şirketimiz haberlere konu oldu rehberimizde anlatılmıştır.
- Rakip kampanyaları: Rakibin ifşa kaydını yanıltıcı biçimde kullanması haksız rekabet oluşturabilir; bu konuda haksız rekabet ve ticari itibar rehberimize bakılabilir.
- Tam yargı davası: Hukuka aykırı bulunan ifşa nedeniyle uğranılan maddi ve manevi zarar için idareye karşı tazminat istenebilir (İYUK m.12). Ayrıntılar tam yargı davası rehberimizde yer alır.
- Tedarikçiye rücu: Etken maddenin hammadde veya fason üretim aşamasında katıldığı anlaşılırsa, sözleşmeye dayalı rücu hakları ve ayıplı ifa talepleri ayrıca değerlendirilir.
Gıda haberlerinin hukuki etkisi ve kamuoyu açıklamalarında dikkat edilecek hususlar için gıda güvenliği ve yanıltıcı haberler yazımıza de bakılabilir.
Önleyici Kontrol Listesi
| Alan | Kontrol | Neden? |
|---|---|---|
| Hammadde | Her parti için tedarikçi analiz sertifikası ve bağımsız doğrulama analizi | Kast ve özen savunmasının temeli |
| Fason üretim | Sözleşmede reçete, değişiklik yasağı, analiz ve denetim hakkı | Sorumluluğun dağılımını belgeler |
| Numune arşivi | Her partiden mühürlü numunenin raf ömrü boyunca saklanması | Karşı analiz imkânı |
| İthalat | Menşe ülkedeki statünün ve ürün içeriğinin doğrulanması | Yurt dışında ilaç olarak satılan ürünün takviye olarak ithali riski |
| Etiket ve tanıtım | Hastalık, performans ve kilo iddialarının çıkarılması | Sunum ölçütüyle ilaç sayılma ve 1262 m.19 riski |
| Satış kanalı | Pazaryeri ve sosyal medya satıcılarının denetimi | Kendi adıyla piyasaya arz edenin sorumluluğu |
| Kriz planı | Tebligat, analiz itirazı ve basın açıklaması için önceden belirlenmiş sorumlu | 7 günlük sürenin kaçırılmaması |
Dilekçe İskeletleri
1. Analiz sonucuna itiraz (il veya ilçe müdürlüğüne, 7 gün içinde)
[İL/İLÇE] TARIM VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜNE
Konu: [Tarih ve sayılı] analiz raporuna itirazımız ve şahit numune analizi talebimiz.
1- [Tarih] tarihinde [yer] adresinden alınan [ürün, marka, parti no] numunesine ilişkin analiz raporu tarafımıza [tebliğ tarihi] tarihinde tebliğ edilmiştir. Gıda ve Yemin Resmi Kontrollerine Dair Yönetmeliğin 12/2-b maddesi uyarınca süresi içinde itiraz ediyoruz.
2- Raporda [etken madde] tespit edildiği belirtilmiş, ancak kullanılan yöntem, tespit ve ölçüm sınırları, ölçüm belirsizliği ve doğrulama analizi yapılıp yapılmadığı gösterilmemiştir. Bu bilgilerin ve ham verinin tarafımıza verilmesini talep ederiz.
3- Şahit numunenin, [madde] ve [matriks] için akredite bir laboratuvarda doğrulama yöntemiyle analiz edilmesini; analiz sırasında teknik temsilcimizin hazır bulunabilmesi için tarihin bildirilmesini talep ederiz.
4- Aynı partiden elimizde muhafaza edilen numunelerin [laboratuvar] tarafından yapılan analiz sonucu ektedir (Ek-1). Hammadde sertifikaları ve tedarik belgeleri de ekte sunulmuştur (Ek-2).
Saygılarımızla. [Tarih] — [Unvan, yetkili imza] — Ekler: [liste]
2. İfşa işleminin iptali ve yürütmenin durdurulması (idare mahkemesine, 60 gün içinde)
- Dava konusu işlem: Firmanın ve ürünün [tarih] tarihinde Bakanlık internet sitesinde “[liste adı]” başlığı altında yayımlanması; varsa toplatma ve imha işlemleri.
- Usul: Süre (İYUK m.7), yetki (İYUK m.32) ve kesin işlem niteliği (İYUK m.14/3-d).
- Sebep unsuru: Analiz sonucunun güvenilirliği; şahit numune ve bağımsız analiz bulguları; tespit edilen miktarın sağlık riski doğurmadığına ilişkin bilimsel değerlendirme.
- Kesinleşme ve ölçülülük: Yönetmeliğin 8. maddesindeki şartların gerçekleşmediği; ifşanın amaçla orantısız ağırlıkta sonuç doğurduğu; ilanın “her türlü şüpheden uzak, somut ve kesin verilere” dayanması gerektiği.
- Yürütmenin durdurulması: Ticari itibar kaybı, sözleşme fesihleri ve pazaryeri kayıtlarının kapanması ile telafisi güç veya imkânsız zarar; işlemin açık hukuka aykırılığı (İYUK m.27/2).
- Talepler: Teminatsız yürütmenin durdurulması, bilirkişi incelemesi (İYUK m.31), işlemin iptali ve yargılama giderleri; gerekiyorsa tam yargı talebi (İYUK m.12).
Her iki dilekçe de dosyanın bütününe göre uyarlanmalıdır; özellikle analiz itirazında yazılan her cümle, ceza soruşturmasında da okunacaktır.
Sıkça Sorulan Sorular
Hileli ürün listesinde ifşa edilmenin yasal dayanağı nedir?
5996 sayılı Kanunun 31/6 maddesi Bakanlığa kontrol sonuçlarını kamuoyuna sunma yetkisi verir. Gıda ve Yemin Resmi Kontrollerine Dair Yönetmeliğin 8. maddesi, kesinleşen taklit ve tağşiş ile sağlığı tehlikeye düşürecek gıdaların firma adı, ürün adı, marka ve parti numarasıyla yayımlanmasını düzenler.
İlaç etken maddesi çıkan ürün hangi listeye girer?
Uygulamada “sağlığı tehlikeye düşürecek gıdalar” listesine girer. Taklit ve tağşiş listesi ise zeytinyağına başka yağ karıştırılması gibi ürünün değerini etkileyen hileleri kapsar.
Analiz sonucuna ne kadar sürede itiraz edebilirim?
Analiz raporunun tebliğinden itibaren en geç yedi gün içinde il veya ilçe müdürlüğüne itiraz edilir ve şahit numune analiz edilir (Yönetmelik m.12/2-b). Kalan raf ömrü yedi günden az ürünlerde itiraz yoktur.
Şahit numunenin sonucu da olumsuz çıkarsa ne olur?
Şahit numunenin analiz raporu kesindir ve karara esas alınır (m.12/4). Ancak bu, idare mahkemesinin işlemin sebebini, yöntemi ve sonucun yorumunu bilirkişi aracılığıyla denetlemesine engel değildir.
İfşaya karşı dava açılabilir mi?
Evet. Listede yayımlanma, ilgilinin hukuki durumunu etkileyen bir idari işlemdir. 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılır ve yürütmenin durdurulması istenir (İYUK m.7, m.27).
Yürütmenin durdurulması kararı verilmiş bir örnek var mı?
Evet. Ankara 17. İdare Mahkemesi 11.12.2020 tarihli E.2020/1637 sayılı kararında, tağşiş ilanının her türlü şüpheden uzak, somut ve kesin verilere dayanması gerektiğini belirterek bir bal firmasına ilişkin ilanın yürütmesini teminatsız durdurmuştur.
Sağlığı tehlikeye düşürecek gıda için hangi ceza öngörülüyor?
5996 m.40/1-a uyarınca bu gıdayı üreten, ithal eden veya kendi adıyla piyasaya arz eden işletmeciye bir yıldan beş yıla kadar hapis ve bin günden beş bin güne kadar adli para cezası verilir; üç yıl içinde tekrarında 5–10 yıl sektörden men uygulanır.
Taklit ve tağşiş cezası nasıl hesaplanır?
Yıllık gayrisafi gelirin yüzde biri oranında, Kanundaki alt ve üst sınırlar arasında hesaplanır; sınırlar her yıl yeniden değerlenir. Usul, 16.04.2021 tarihli Hesaplama Yönetmeliğinde düzenlenmiştir.
Ürünü satan market veya eczane de sorumlu olur mu?
5996 m.40/1-a üretici, ithalatçı ve kendi adıyla piyasaya arz edeni hedefler. Satıcı bakımından TCK 186 gündeme gelebilir; bu suç, kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde bozulmuş veya değiştirilmiş ürünü bilerek satmayı veya bulundurmayı arar.
Ürün ilaç sayılırsa ne değişir?
Ruhsatsız müstahzar hükümleri uygulanır; 1262 m.19 bir yıldan beş yıla kadar hapis öngörür ve ürünün sağlığı tehlikeye sokması hâlinde TCK 187 gündeme gelir. İnternetten satış da yasaktır (6197 m.24/1).
İdari para cezasına nereye itiraz edilir?
Ceza tek başına verilmişse 15 gün içinde sulh ceza hâkimliğine; toplatma, imha veya onay iptali gibi idari yargıya giren bir tedbirle birlikte verilmişse 60 gün içinde idare mahkemesine başvurulur (Kabahatler m.27/1, 27/8).
Dava açınca ceza ödemesi ve tekerrür etkilenir mi?
Dava açılması tek başına işlemin uygulanmasını durdurmaz. Hesaplama Yönetmeliğine göre cezaya karşı dava açılması tekerrür hükümlerinin uygulanmasını da engellemez (m.5/4).
Listede ne kadar süre kalırım?
Mevzuatta listede kalma süresine ilişkin açık bir hüküm bulamadık. Kaydın kaldırılması için en etkili yol, yürütmenin durdurulması veya iptal kararı alınarak kararın uygulanmasının yazılı olarak istenmesidir.
Basındaki haberler için ne yapabilirim?
Haberin içeriğine göre cevap ve düzeltme hakkı, kişilik hakkı ihlali nedeniyle erişim engeli ve tazminat yolları değerlendirilir. İfşa iptal edilmişse bu karar, haberlerin düzeltilmesi talebinde güçlü bir dayanaktır.
Etken madde tedarikçiden geldiyse sorumlu olur muyum?
İdari yaptırımlarda işletmecinin ürününün güvenilirliğinden sorumluluğu esastır. Ceza dosyasında ise kast ve bilgi aranır; tedarikçi sertifikaları, önceki temiz analizler ve sözleşmeler savunmanın temelidir. Tedarikçiye rücu hakları ayrıca değerlendirilir.
İfadeye çağrıldım, analiz itirazı sonuçlanmadan ifade vermeli miyim?
İfadeye müdafi ile gidilmeli ve dosyadaki analiz belgeleri görülmeden ayrıntılı açıklama yapılmamalıdır. Susma hakkı kullanılabilir; itiraz analizi sonucu daha sonra dosyaya sunulabilir.
Takviye edici gıda onayım iptal edilebilir mi?
İlaç etken maddesi tespiti, onayın askıya alınması veya iptali gibi işlemlere de yol açabilir. Bu işlemler ayrı idari işlemlerdir ve 60 gün içinde idare mahkemesinde dava konusu edilebilir.
İlgili Rehberler
- TİTCK Rehberi — Kurum işlemleri ve itiraz yolları
- Takviye Edici Gıda mı, İlaç mı? — sınır ürün sınıflandırması
- TİTCK Numune Analizine İtiraz — şahit numune ve karşı analiz
- TİTCK Firmamı Savcılığa Bildirdi — suç duyurusu sonrası süreç
- Sahte ve Ruhsatsız İlaç Suçları — nitelendirme ve savunma
- TCK 187 — insan sağlığını tehlikeye sokacak ilaç
- TCK 185 — zehirli madde katma
- Sağlık Beyanı Denetimi — kurallar ve yaptırımlar
- TİTCK Kararlarına Karşı İptal Davası — yürütmenin durdurulması
- İdari Para Cezalarına İtiraz — Kabahatler Kanunu
- Tam Yargı Davası — idareden tazminat
- Takviye Edici Gıdada Yeni Dönem: 2026 Kanun Taslağı — Değerlendirme Komisyonu ve altı aylık başvuru
- “İlaç Gibi” Satılan Zayıflama Ürünleri — internet satıcısının idari ve cezai sorumluluğu
- İnternetten Alınan İlaç veya Zayıflama Hapı Sahte Çıktı — şikâyet ve tazminat
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut dosyada tebligat tarihleri, analiz raporunun içeriği ve işlem tarihinde yürürlükte olan mevzuat esas alınmalıdır. Son güncelleme: 12 Ekim 2026.
İlgili Rehberler
- 📚 Ana Rehber: Ceza Hukuku Rehberi
- ▸ Boşanma Davası Açtım, Eşim Hakkımda Asılsız Suç Duyurusunda Bulundu: İftira (TCK 267; HMK 165; TMK 166)
- ▸ Evlilik İçinde Cinsel Saldırı: Eşe Karşı Suç, Şikâyet ve Boşanma (TCK 102/2, 73; CMK 253; 6284; TMK 162)
- ▸ Eşimden Şikâyetçi Oldum, Geri Çekebilir miyim? Eşe Karşı Yaralamada Şikâyet ve Uzlaşma (TCK 86, 73; CMK 253)
- ▸ Fon Soruşturmasında Eşimin, Annemin veya Çocuğumun Malvarlığı Donduruldu 2026: Yönetici Yakınlarına Banka, Tapu ve Noter Kısıtı (21 Eylül Müzekkereleri) — Hukuki Dayanak, Zorunlu Ödeme İzni, İtiraz ve Kaldırma Yolları (Anayasa m.13, 35, 38; CMK m.127, 128, 131, 268; TMK m.223)
Bu konuda hukuki destek almak için