İnsan Sağlığını Tehlikeye Sokacak Biçimde İlaç Yapma ve Satma (TCK 187): İnternetten Sahte İlaç, Reçetesiz Satış ve Somut Tehlike Şartı

Türk Ceza Kanunu, insan sağlığına yönelen ilaç suçlarını iki maddede birden ele alır: üretim ve satış aşamasındaki tehlikeyi 187, bozulmuş ürünün ticaretini ise 186 cezalandırır. Ceza, tehlikeye sokma fiillerinde bir yıldan beş yıla kadar hapis ve adli para cezasıdır; suç bir sağlık meslek mensubu tarafından işlendiğinde üçte bir oranında artırılır. Kanun ilacın fiilen zarar vermesini aramaz; somut tehlike yeterlidir.

Kanunun Metni ve Ceza

TCK’nın 187. maddesine göre: kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde ilaç üreten veya satan kimseye bir yıldan beş yıla kadar hapis ve adli para cezası verilir. Suçun tabip veya eczacı tarafından ya da resmi izne dayalı olarak yürütülen bir meslek ve sanatın icrası kapsamında işlenmesi hâlinde, verilecek ceza üçte bir oranında artırılır.

Suç kanunun kamunun sağlığına karşı suçlar bölümünde yer alır. Amaç bireyin değil, toplumun sağlığının korunmasıdır. Bu nedenle suç şikâyete tabi değildir; savcılık öğrendiği anda resen harekete geçer.

Yargı uygulamasında suç konusu ilaçların TCK 187 kapsamında sayılabilmesi için içeriklerinin analiz edilmesi ve Adli Tıp Kurumundan rapor alınması gerektiği vurgulanmaktadır. Rapor eksikliğinde verilen mahkûmiyet kararları bozulmuştur.

Somut Tehlike: Zarar Şart Değildir

Bu maddenin uygulamadaki en önemli özelliği budur. Suç, somut tehlike suçudur: fiilin işlenmesiyle kişilerin hayatı ve sağlığının tehlikeye düşmüş olması gerekir; ancak fiili zararın gerçekleşmesi aranmaz.

Yani ilacı kullanan bir kişinin gerçekten zarar görmesi şart değildir. Yeterli olan, ilacın kullanıldığında sağlığı tehlikeye düşürecek nitelikte olduğunun somut olarak ortaya konulmasıdır.

Bu, iki yönlü sonuç doğurur:

• İddia yönünden: mağdurun zarar görüp görmediği tespit edilmese dahi, ilacın niteliği yeterlidir.
• Savunma yönünden: ilacın kullanıldığında gerçekten tehlike oluşturmayacağı, standartlara uygun ve güvenli olduğu ortaya konabilirse suçun maddi unsuru oluşmaz.

Somut tehlike bilirkişi incelemesiyle tespit edilir. Adli Tıp Kurumu ya da uzman kuruluşlardan alınan raporlar dosyanın esasını oluşturur; eksik veya varsayıma dayalı raporlarla verilen kararlar bozma konusu olmaktadır.

Kanunun Kapsadığı Fiiller

Kanun “ilaç üretmek veya satmak” ifadesiyle geniş bir alanı kapsar. Uygulamada bu maddeye giren tipik fiiller:

• Sahte ilaç üretmek — gerçek ilaç görünümü verilerek kalitesiz veya boş içerikli ürün hazırlamak.
• Yanlış içerikli ilaç yapmak — etkin madde miktarı bozuk, yan etkileri tehlikeli hâle getiren üretim.
• Bozuk veya etkisiz ilaç satmak.
• Reçetede yazılı ilaç yerine başka ilaç vermek. Kanun gerekçesinde bu husus özellikle belirtilmiştir: eczacının reçetede yazılı ilaç yerine başka ilaç vermesi de kişilerin hayat ve sağlığını tehlikeye sokabilir ve bu suç işlenmiş olabilir.
• Yanlış dozda ilaç vermek.
• İnternet üzerinden sahte veya tehlikeli ilaç satışı — dijital ortam, bu maddenin kapsamı dışında değildir.

Suça iştirak eden herkes — üretici, aracı, satıcı — dosyaya konu olabilir. Ancak sorumluluğun sınırı ile ilaç zincirindeki her halkanın konumunun ayrı ayrı değerlendirilmesi savunmanın esas noktasıdır.

İnternetten Reçetesiz İlaç Satışı

Uygulamada belirginleşen alan budur. Sosyal medya, ilan siteleri ve mesajlaşma uygulamaları üzerinden reçeteye tabi ilaçların satışa çıkarılması ciddi cezai sonuçlar doğurur.

Dikkat edilmesi gereken noktalar:

• Sırf reçetesiz ilaç satışı bir idari yaptırıma tabi olabileceği gibi, ilacın niteliği ve kullanım koşulları itibarıyla hayat ve sağlığı tehlikeye düşürücü nitelik taşıyorsa TCK 187 kapsamında değerlendirilir.
• Kanunda geçen “ilaç” kavramı geniş yorumlanır; ancak takviye ve besin gıdaları gibi ürünler ayrı bir hukuki rejime tabidir.
• Bu tür dosyalarda arama ve elkoyma tutanakları, elektronik ortamdaki ilan ve mesaj kayıtları, banka hareketleri ile beraber değerlendirilir.

Yargı uygulamasında internet üzerinden yürütülen soruşturmalarda, şikâyet dilekçesindeki bilgilerin tam olarak araştırılmadan verilen kararların bozulduğu kararlar bulunmaktadır. İşlemi yapan sitenin sahibi, hesabın gerçek sahibi, adres ve para hareketleri ayrı ayrı araştırılmalıdır.

Tabip ve Eczacı için Artırım: Görevin İstismarı

Maddenin ikinci fıkrasındaki artırım gerekçesi açıktır: sağlık meslek mensubunun mesleğin sağladığı imkânlarla ve halkın kendisine duyduğu güvenle bu suçu işlemesi, ihlalin ağırlığını artırır.

Uygulamada dikkat çekici husus, artırımın uygulanabilmesi için failin fiilen bu meslekleri icra ediyor olması aranmasıdır. Yalnızca sicilde kayıtlı olup mesleği fiilen icra etmeyen kişi bakımından bu artırım tartışılabilir.

Ayrıca artırımın uygulanması, mesleğin sağladığı bir imkân üzerinden suçun işlenmiş olmasını gerektirir. Bir eczacının kişisel olarak, mesleğin sağladığı imkân dışında yaptığı bir davranış için bu artırım tartışılır hâle gelir.

TCK 186 ile Farkı: Üretim mi, Bozulmuş Ürün Ticareti mi?

Bu iki madde karışabilmektedir; ayrım şudur:

• TCK 187: tehlike yaratılmasının üretim aşamasında gerçekleşmesi. Fail, hayat ve sağlığı tehlikeye düşürücü nitelikte ilaç üretmiş veya satmıştır.
• TCK 186: bozulmuş veya değiştirilmiş gıda ve ilaçların ticareti. Burada bozulma veya değişim sonradan gerçekleşmiş, buna rağmen satış, tedarik veya bulundurma yapılmıştır.

Yani biri üretim safhasındaki tehlikeye, diğeri bozulma sonrası satışa odaklanır. Aynı fiil bakımından hangi maddenin uygulanacağı, ilacın niteliğinin nasıl belirlendiğine bağlıdır.

Yargı uygulamasında ayrıca 1262 sayılı Kanuna aykırılık (ispençiyari ve tıbbi müstahzarlar mevzuatı) da bu tür dosyalarda birlikte gündeme gelebilir. Aynı ürün için farklı mevzuatlar çakışabilmekte, bu da içtima değerlendirmesini gerektirmektedir.

Savunma Noktaları ve Usul

Şikâyet: suç şikâyete tabi değildir; resen soruşturulur. Uzlaştırma kapsamında değildir.

Görevli mahkeme: öngörülen ceza miktarına göre asliye ceza mahkemesi.

Zamanaşımı: genel dava zamanaşımı süreleri uygulanır.

Dosyada kontrol listesi:

• Adli Tıp Kurumu raporu yeterli mi? İlacın içeriği analizle tespit edilmiş mi, yalnızca varsayıma mı dayanılmış?
• Numune zinciri uygun mu? Elkonulan ilacın mühürlenmesinden inceleme kurumuna ulaşmasına kadar geçen süreç.
• Somut tehlike unsuru gerekçeli kararda ortaya konmuş mu?
• Failin konumu zincirin hangi halkası? Üretici, aracı, satıcı — her biri için sorumluluk ayrı değerlendirilir.
• İçtima değerlendirmesi — TCK 186, 187 ve 1262 sayılı Kanuna aykırılık arasındaki ilişki.
• Meslek artırımı — üçüncü fıkranın uygulanma koşulları gerçekten var mı?

Ürün Zincirindeki Suçlar: 186, 187 ve 188 Nasıl Ayrılır?

Sağlığa zarar veren ürünlere ilişkin hükümler birbirine yakın durur; ancak her biri zincirin farklı halkasını hedefler. Nitelendirmenin doğru yapılması, ceza aralığını ve savunmanın eksenini birlikte belirler.

Somut Tehlike Unsuru ve İspatı

Madde, insan sağlığını tehlikeye sokacak biçimde ilaç yapılmasını veya satılmasını cezalandırır. Bu, suçun bir tehlike suçu olduğunu gösterir: kimsenin fiilen zarar görmesi aranmaz.

Ancak tehlikenin soyut bir varsayımla değil, somut olguyla ortaya konması gerekir. İspat bakımından dosyada aranacak veriler şunlardır:

1. Analiz raporu. Ürünün içeriğinin, etken madde miktarının ve varsa zararlı bileşenlerin laboratuvar analiziyle tespiti. Raporun akredite bir kuruluşça ve usulüne uygun alınmış numune üzerinden düzenlenmiş olması aranır.
2. Ruhsat ve izin durumu. Ürünün ruhsatlı olup olmadığı, ruhsatlı ise onaylı formüle uygun üretilip üretilmediği.
3. Saklama ve son kullanma koşulları. Soğuk zincir gerektiren ürünlerde saklama koşullarının bozulup bozulmadığı, miadın geçip geçmediği.
4. Numune alma zinciri. Numunenin alındığı yer, tarih, şahit numune uygulaması ve laboratuvara ulaştırma süreci. Zincirdeki kopukluk, tespiti tartışmaya açar.

Savunma açısından bu dört başlık, doğrudan itiraz noktalarıdır. Özellikle analiz raporunun dayandığı ham verinin dosyada bulunup bulunmadığı ve şahit numune üzerinde karşı analiz imkânının tanınıp tanınmadığı sorgulanmalıdır.

Meslek Mensupları İçin Artırım ve Paralel Süreçler

Kanun, fiilin tabip veya eczacı gibi sağlık mesleği mensupları tarafından işlenmesi hâlinde cezanın artırılmasını öngörmüştür. Bu artırımın mantığı, mesleğin sağladığı güvenin ve teknik bilginin istismarıdır: bu kişiler ürünün niteliğini değerlendirebilecek konumdadır ve toplum onların denetimine güvenir.

Artırımın uygulanabilmesi için iki hususun ayrıca gösterilmesi gerekir: kişinin gerçekten ilgili meslek mensubu olması ve fiilin bu sıfatla bağlantılı biçimde işlenmesi. Meslekle ilgisi bulunmayan bir faaliyet kapsamında işlenen fiilde artırımın uygulanması tartışmaya açıktır.

İnternet üzerinden yapılan satışlarda ek bir boyut vardır: içeriğin yayından kaldırılması veya erişimin engellenmesi, ceza soruşturmasından bağımsız ve çok daha hızlı işleyen paralel bir yoldur. Mağdur veya ilgili kurum bakımından bu yolun ayrıca işletilmesi, zararın yayılmasını önler.

Manevi unsur bakımından son bir not: madde kasten işlenen bir suçu düzenler. Üretim veya satış sürecinde ortaya çıkan ve failin bilgisi dışında gelişen kalite sapmalarında kastın bulunmadığı; olsa olsa taksirli sorumluluğun ya da idari yaptırımın gündeme gelebileceği ileri sürülebilir. Bu savunmayı destekleyecek belgeler kalite kontrol kayıtları, tedarikçi sertifikaları ve iç denetim raporlarıdır.

Aynı fiilden hem idari yaptırım hem ceza doğması hâlinde ileri sürülebilecek argümanlar için ne bis in idem rehberimize, uyuşturucu madde mevzuatı kapsamına giren ürünlerde uygulanan farklı rejim için TCK 188 rehberimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

İnsan sağlığını tehlikeye sokacak biçimde ilaç yapmanın cezası nedir?

TCK 187 uyarınca bir yıldan beş yıla kadar hapis ve adli para cezasıdır. Suçun tabip veya eczacı tarafından ya da resmi izne dayalı meslek icrası kapsamında işlenmesi hâlinde ceza üçte bir oranında artırılır.

İlacın kullanılıp zarar vermesi şart mı?

Hayır. Bu suç somut tehlike suçudur; fiilin işlenmesiyle kişilerin hayat ve sağlığının tehlikeye düşürülmesi yeterlidir, fiili zararın gerçekleşmesi aranmaz.

Reçetede yazılı ilaç yerine başka ilaç vermek suç mu?

Kanun gerekçesine göre eczacının reçetede yazılı ilaç yerine başka ilaç vermesi kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokabilir ve bu suçun işlenmiş olabileceği kabul edilmiştir.

İnternetten sahte ilaç satışı bu suça girer mi?

İlacın hayat ve sağlığı tehlikeye düşürücü nitelik taşıması hâlinde girer. Sırf reçetesizlik idari yaptırıma tabi olabilirken, ilacın niteliği tehlike yaratıyorsa TCK 187 kapsamında değerlendirilir.

Bu suç şikâyete tabi mi?

Hayır. Suç kamunun sağlığına karşı suçlar arasındadır; şikâyete tabi değildir, savcılık resen soruşturur ve uzlaştırma kapsamında değildir.

TCK 186 ile 187 arasındaki fark nedir?

TCK 187 tehlike yaratılmasının üretim aşamasında gerçekleşmesini, TCK 186 ise bozulmuş veya değiştirilmiş gıda ve ilaçların ticaretini cezalandırır. Biri üretim safhası, diğeri bozulma sonrası satışa odaklıdır.