Hayat Sigortası ve Birikimli Poliçe Boşanmada Paylaşılır mı? Lehtar, İştira Değeri (TMK 219, 229; TTK 1493)

Hayat sigortası boşanmada türüne göre farklı sonuç doğurur. Yalnız ölüm riskini karşılayan, birikimi olmayan bir poliçenin dava tarihinde paylaşılacak bir değeri bulunmaz; ödenen primler sigorta güvencesinin karşılığı olarak tükenmiştir. Birikimli hayat sigortasında ise sigorta ettirenin poliçeden ayrılınca alacağı iştira (ayrılma) değeri vardır (TTK m.1500). Primler evlilik içinde maaş veya kazançla ödendiyse bu birikim edinilmiş mal grubunda değerlendirilir (TMK m.219/2-1); borçlar düşüldükten sonra kalan değerin yarısı diğer eşe katılma alacağı olarak ödenir (TMK m.231, m.236/1). Primler evlilikten önce veya miras parasıyla ödendiyse ilgili kısım kişisel mal sayılır (TMK m.220). Poliçe dava tarihindeki durumuyla, değeri karara en yakın tarihe göre hesaplanır (TMK m.228/1, m.235). Lehtar, sigorta ettirence belirlenir ve sigortacının izni olmadan değiştirilebilir (TTK m.1493). Boşanma, ölüme bağlı tasarruflarla eşe sağlanan hakları kural olarak kaldırır (TMK m.181/1); lehtar tayininin bu kapsama girip girmediği tartışmalı olduğundan lehtar kaydı mutlaka güncellenmelidir. Diğer eşin rızası olmadan üçüncü kişi lehine yapılan sigortalar, eklenecek değerler kuralı (TMK m.229) kapsamında incelenebilir.

İçindekiler

• Kısa cevaplar
• Hayat sigortası türleri ve mal rejimi
• Primler hangi parayla ödendi?
• Birikimin değeri: iştira değeri
• Lehtar: eski eş lehtar kalır mı?
• Dönülemez lehtar ve çocuklar lehine güvence
• Üçüncü kişi lehine poliçe ve TMK 229
• Kredi hayat sigortası
• Sigortadan ödenen tazminatlar
• Eş ölürse: sigorta bedeli ve mal rejimi
• Poliçeyi kapatma, lehtar değiştirme ve tedbir
• İspat: hangi belge neyi gösterir?
• Ödeme, erteleme ve nafaka
• Protokol ve mal rejimi sözleşmesi
• Örnek hesaplar ve senaryolar
• Adım adım yol haritası
• Sık yapılan hatalar
• Sıkça sorulan sorular

Kısa Cevaplar

Hayat sigortası çoğu ailede iki farklı amaçla yapılır: biri ölüm hâlinde aileyi güvenceye almak, diğeri düzenli prim ödeyerek birikim yapmak. Boşanmada bu iki amaç farklı sonuç doğurur. Birikim bir malvarlığı değeridir ve paylaşılabilir; güvence ise çoğu zaman paylaşılacak bir değer bırakmaz ama lehtar kaydı nedeniyle önemli sonuçlar doğurur. Aşağıdaki tablo temel kuralları özetler.

Bireysel emeklilik sisteminin boşanmadaki durumu için BES boşanmada paylaşılır mı rehberimize, mal paylaşımının genel çerçevesi için katılma alacağı rehberimize bakabilirsiniz.

Hayat Sigortası Türleri ve Mal Rejimi

Türk Ticaret Kanununa göre hayat sigortasında sigortacı, sigortalının ölümü veya belirli bir tarihte hayatta olması hâlinde sözleşmede kararlaştırılan bedeli öder (TTK m.1487). Sözleşmede dört kişi bulunabilir: sözleşmeyi yapan ve primi ödeyen sigorta ettiren, hayatı sigorta edilen sigortalı, bedeli alacak olan lehtar ve sigortacı. Başkasının hayatı üzerine yapılan ölüm sigortasında, bedel cenaze giderlerini aşıyorsa sigortalının yazılı izni gerekir (TTK m.1490). Boşanmada sorulacak ilk soru, poliçenin hangi eşin sigorta ettiren olduğu ve poliçenin bir birikim değeri taşıyıp taşımadığıdır.

Doktrinde, hayat sigortasıyla yapılan ödemelerin, primin ödendiği mal grubuna göre değerlendirileceği belirtilmektedir (Özge Yenice Ceylan, Edinilmiş Mallara Katılma Rejiminde Eklenecek Değerler, YBHD 2018/2, s.215, dn.3, Özuğur’a atıfla). Bu ilke, aşağıdaki bölümlerde anlatılan kuralların temelidir. Emeklilik ve ikramiye gibi diğer birikimlerin durumu için emekli ikramiyesi, kıdem tazminatı ve BES yazımıza bakabilirsiniz.

Primler Hangi Parayla Ödendi?

Birikimli bir poliçenin değeri, ödenen primlerden ve bunların getirisinden oluşur. Edinilmiş mallar, her eşin mal rejimi süresince karşılık vererek elde ettiği malvarlığı değerleridir; çalışmanın karşılığı olan edinimler ve edinilmiş malların yerine geçen değerler bu gruptadır (TMK m.219). Maaştan veya işletme kazancından ödenen primlerle oluşan birikim bu nedenle edinilmiş mal grubunda değerlendirilir. Mal rejiminin başlangıcında bir eşe ait olan değerler, miras ve karşılıksız kazanılan değerler ile bunların yerine geçen değerler ise kişisel maldır (TMK m.220/2, m.220/4). Bir eşin bütün malları aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal sayılır (TMK m.222/3).

Karma kaynaklı edinimlerde Yargıtay, malın değerini katkı oranlarına göre ayırmaktadır (2. HD, 21.02.2022, E.2021/6900, K.2022/1579). Bizim yorumumuza göre birikimli poliçede de benzer bir ayrım yapılmalı; evlilik öncesi ve sonrası ödenen primlerin birikimdeki payı sigorta şirketinden alınacak döküm üzerinden hesaplanmalıdır. Kişisel mal iddiası soyut tanık beyanıyla değil, belgeyle ispatlanmalıdır (2. HD, 25.04.2024, E.2023/7543, K.2024/2917). Evlilik öncesi birikimin ispatı için evlilik öncesi birikim rehberimize bakabilirsiniz.

Birikimin Değeri: İştira Değeri

Türk Ticaret Kanunu, en az bir yıl süreli ve en az bir yıllık primi ödenmiş hayat sigortasında sigorta ettirene sözleşmeden ayrılma (iştira) hakkı tanır; ayrılma değeri genel kabul görmüş aktüerya kurallarına göre hesaplanır (TTK m.1500). Aynı koşullarda sigortacı, aktüeryal değer üzerinden ödünç para vermek zorundadır (TTK m.1501). Kanunda öngörülen hâllerde primler ödenmezse sigortacı sözleşmeyi feshedip primi isteyemez; sigorta, primden muaf sigortaya dönüşür (TTK m.1502).

Mal rejimi tasfiyesinde mallar sürüm değeriyle hesaba katılır (TMK m.232); Yargıtay tasfiye tarihini karar tarihi kabul eder ve karara en yakın değeri esas alır (TMK m.235; YHGK 01.07.2021, E.2020/8-458, K.2021/889; YHGK 21.12.2021, E.2018/8-990, K.2021/1728). Hayat sigortası poliçesinin piyasada satılan bir karşılığı olmadığından, bizim yorumumuza göre bu poliçenin “sürüm değeri” en yakın ifadeyle sigorta ettirenin o tarihte poliçeden ayrılınca alacağı iştira değeridir. Toplam ödenen prim tutarı ise iştira değerinden farklıdır; ilk yıllarda iştira değeri ödenen primlerin altında kalabilir.

Değerleme tarihinin önemi için değerleme tarihi rehberimize bakabilirsiniz. Poliçenin iştira değerinin dava tarihindeki ve karar tarihine yakın değeri sigorta şirketinden mahkeme kanalıyla istenmelidir; karşılaştırma, dava sonrası ödenen primlerin etkisini ayırmaya da yarar.

Lehtar: Eski Eş Lehtar Kalır mı?

Lehtar, sigorta bedelini alacak kişidir. Gerçek veya tüzel kişi lehtar olabilir; sigorta ettiren lehtarı sigortacıya bildirir ve lehtar değişikliği sigortacının iznine bağlı değildir (TTK m.1493). Sigortacıya bildirilmemiş bir lehtar değişikliğine rağmen kayıtlı lehtara iyiniyetle ödeme yapan sigortacı borcundan kurtulur (TTK m.1493/3). Birden fazla lehtar payları belirtilmeden gösterilmişse eşit pay alır; lehtar belirtilmemişse ölüm sigortasında bedel sigorta ettirenin mirasçılarına, yaşama sigortasında sigortalıya ödenir (TTK m.1494). Mirasın reddi veya mirastan feragat, lehtarın hakkını etkilemez (TTK m.1494/1).

Boşanmanın lehtar kaydına etkisi kanunda açıkça düzenlenmemiştir. TMK m.181/1’e göre boşanan eşler birbirinin yasal mirasçısı olamaz ve aksi tasarruftan anlaşılmadıkça boşanmadan önce yapılmış ölüme bağlı tasarruflarla sağlanan haklar da ortadan kalkar. Hayat sigortasında lehtar tayininin “ölüme bağlı tasarruf” sayılıp sayılmayacağı ise tartışmalıdır; lehtarın hakkı mirastan değil sigorta sözleşmesinden doğar ve Yargıtay, hayat sigortası nedeniyle ödenen tazminatın terekeye dahil olmadığını kabul etmektedir (7. HD, 09.12.2021, E.2021/1573, K.2021/3721). Bu konuyu doğrudan çözen bir Yargıtay kararına ulaşamadık.

Doktrinde, TTK m.1505’te eşe tanınan haklar bakımından “eş” kavramından, sigorta ettirenle geçerli resmî nikâha dayalı olarak evli olan kişinin anlaşılması gerektiği ve boşanmış eşin bu hakka sahip olmadığı belirtilmektedir (Prof. Dr. Kemal Şenocak, İnÜHFD, C.2, S.1, 2011). Pratik sonuç açıktır: boşanma kesinleşince sigorta ettiren eş lehtar kaydını gözden geçirmeli, değişikliği yazılı olarak sigortacıya bildirmeli ve bildirim belgesini saklamalıdır. Eski eşin lehtar kalması isteniyorsa, bu durum protokolde açıkça yazılmalıdır.

Dönülemez Lehtar ve Çocuklar Lehine Güvence

Sigorta ettiren, lehtarı değiştirme hakkından vazgeçip poliçeyi lehtara teslim ederse lehtar değişikliği imkânı sınırlanır (TTK m.1493/4). Bu “dönülemez lehtar” düzenlemesi boşanmada önemli bir araçtır. Örneğin nafaka yükümlüsü eşin ölümü hâlinde çocukların geçiminin güvenceye alınması için, anlaşmalı boşanma protokolünde mevcut veya yeni bir hayat sigortasında çocukların dönülemez lehtar olarak belirlenmesi kararlaştırılabilir. Doktrinde de boşanacak eşin, primlere katkısı varsa kendisinin dönülemez lehtar olarak atanmasını isteyebileceği belirtilmektedir (Şenocak, 2011).

Dönülemez lehtar tayininin bir başka sonucu, sigorta ettirenin alacaklılarına karşıdır. Haciz veya iflas hâlinde adı belirtilen lehtar, sigorta ettirenin onayıyla sözleşmeye taraf olabilir ve bu yolla poliçenin erken sona erdirilmesinin doğuracağı kayıp önlenebilir (TTK m.1505). Doktrine göre lehtar tayini dönülemez nitelikteyse sigorta ettirenin bedel üzerinde bir alacağı bulunmadığından alacaklılar bu bedele ulaşamaz (Şenocak, 2011). Bu kural, katılma alacağını tahsil etmeye çalışan eş bakımından da dikkate alınmalıdır.

Anlaşmalı boşanma protokolünde mal paylaşımının nasıl yazılacağı için anlaşmalı boşanmada mal paylaşımı ve feragat yazımıza bakabilirsiniz. Anlaşmalı boşanmada hâkimin, tarafların boşanmanın mali sonuçlarına ilişkin anlaşmasını uygun bulması gerekir (TMK m.166/3); bu nedenle hayat sigortasına ilişkin hükümler de protokolün içinde açıkça yer almalıdır.

Üçüncü Kişi Lehine Poliçe ve TMK 229

Eşlerden biri, edinilmiş mallarından ödediği primlerle annesini, kardeşini veya evlilik dışı bir ilişkide bulunduğu kişiyi lehtar gösterebilir ya da doğrudan onlar adına poliçe yaptırabilir. TMK m.229’a göre eşlerden birinin mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmaksızın yaptığı, olağan hediyeler dışındaki karşılıksız kazandırmalar ile mal rejimi süresince diğer eşin katılma alacağını azaltmak amacıyla yaptığı devirler, edinilmiş mallara değer olarak eklenir. Hesaplanan alacak eşin malvarlığından karşılanamazsa, kazandırmadan yararlanan üçüncü kişiye karşı dava açılabilir (TMK m.241).

Doktrinde, hayat sigortasından doğan yararların edinilmiş mal grubu aleyhine gerçekleşmesi hâlinde TMK m.229/1-1 anlamında karşılıksız kazandırma sayılacağı; bir yıllık sürenin sigorta sözleşmesinin dönülemez hâle geldiği tarihten itibaren işleyeceği ve bu tarihten sonra ödenen her primin yeni bir kazandırma sayılacağı belirtilmektedir (Ceylan, YBHD 2018/2, s.220-223). Eklenecek değerlerin genel olarak devir tarihindeki niteliği ve karara en yakın değeriyle hesaplandığını Yargıtay da kabul etmektedir (8. HD, 22.11.2016, E.2015/7311, K.2016/15935).

Bu iddialar, prim ödemelerinin tarihleri ve hangi hesaptan yapıldığı belgelenerek ispatlanmalıdır. Başkası adına alınan malların genel değerlendirmesi için eşim evi annesinin adına aldı rehberimize, eklenecek değer hesabı için artık değer ve denkleştirme yazımıza bakabilirsiniz.

Kredi Hayat Sigortası

Konut veya taşıt kredisi kullanılırken yapılan hayat sigortaları, kredi borçlusunun ölümü hâlinde kalan kredi borcunu karşılamak amacını taşır. Bu poliçelerde lehtar çoğu zaman kredi veren kurumdur ve kural olarak birikim değeri bulunmaz. Bizim yorumumuza göre boşanmada bu poliçenin kendisi paylaşılacak bir değer oluşturmaz; ödenen primler kredinin maliyeti niteliğindedir. Mal rejimi tasfiyesinde belirleyici olan, krediyle alınan malın değeri ve dava tarihinden sonraya kalan kredi borcudur. Yargıtay, kredi borcunun mal rejiminin sona ermesinden sonraya kalan kısmının ilgili maldan düşülmesini istemektedir (8. HD, 10.10.2016, E.2016/15695, K.2016/13500); kredili edinimlerde borcun oranlanması için 2. Hukuk Dairesinin 15.02.2024 tarihli, E.2023/531, K.2024/892 sayılı kararı yol göstericidir.

Kredi borçlusu eş ölürse durum değişir. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, murisin kredisinin ödenmeyen kısmı için ödenen hayat sigortası tazminatının terekeye girmediğini, bu paranın hak sahipliğinden doğduğunu ve bu ödemenin mirasın benimsenmesi sayılamayacağını belirtmiştir (29.05.2023, E.2023/2453, K.2023/2921). Krediyle alınan malların paylaşımı için krediyle alınan ev boşanmada nasıl paylaşılır rehberimize bakabilirsiniz.

Sigortadan Ödenen Tazminatlar

Evlilik süresince eşlerden birine sigortadan ödenen tazminatlar da mal rejimi hesabında yer alır; ancak niteliklerine göre farklı gruplara girer. Çalışma gücünün kaybı nedeniyle ödenen tazminatlar edinilmiş maldır (TMK m.219/2-3). Bununla birlikte iş gücü kaybı nedeniyle toptan ödenen tazminatlarda, ödeme yerine irat bağlansaydı mal rejiminin sona ermesinden sonraki döneme düşecek kısmın peşin sermaye değeri kişisel mal olarak hesaba katılır (TMK m.228/2). Manevi tazminat alacakları kişisel maldır (TMK m.220/3). Bizim yorumumuza göre bu kurallar, sosyal güvenlik kurumlarından yapılan ödemelerin yanında özel sigortadan ödenen sürekli sakatlık tazminatlarına da uygulanmalıdır.

Hayat sigortası tazminatının ödenmemesi veya eksik ödenmesi hâlinde izlenecek yollar için hayat sigortasında tazminatın ödenmemesi, sigorta sözleşmesindeki beyan yükümlülüğü için sigortada beyan yükümlülüğü rehberlerimize bakabilirsiniz.

Eş Ölürse: Sigorta Bedeli ve Mal Rejimi

Hayat sigortasının asıl işlevi ölüm hâlinde ortaya çıkar. Sigorta bedeli lehtarın kendi hakkıdır; Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, mirasbırakanın sağlığında yaptırdığı hayat sigortası nedeniyle ödenen tazminatın terekeye dahil olmadığını ve mirasçılara ödenmesinin mirası kabul anlamına gelmediğini belirtmiştir (09.12.2021, E.2021/1573, K.2021/3721). Lehtar belirtilmemişse ölüm sigortasında bedel sigorta ettirenin mirasçılarına ödenir (TTK m.1494/2); Yargıtay 11. Hukuk Dairesi bu hükmün somut olayda uygulanması gerektiğini belirterek mirası reddeden mirasçıların davasının reddi gerektiğini kabul etmiştir (19.02.2025, E.2024/2381, K.2025/1084).

Mal rejimi eşlerden birinin ölümüyle sona erer (TMK m.225/1). Bu durumda önce mal rejimi tasfiye edilir, sonra miras paylaşılır. Bizim yorumumuza göre sağ kalan eşin lehtar olarak aldığı sigorta bedeli, ölen eşin terekesine girmediği için tasfiye ve miras hesabında ölenin malvarlığı olarak gösterilmemelidir; ancak primler ölen eşin edinilmiş mallarından ödenmiş ve lehtar üçüncü bir kişi ise TMK m.229 kapsamında eklenecek değer tartışması gündeme gelebilir. Boşanma davası sürerken eşlerden biri ölür ve mirasçılardan biri davaya devam ederek diğer eşin kusurunu ispatlarsa, sağ kalan eş yasal mirasçılık ve ölüme bağlı tasarruflardan doğan haklarını kaybeder (TMK m.181/2).

Ölümle sona eren mal rejiminin tasfiyesi için ölümde katılma alacağı hesabı, ölüm aylığının mirasla ilişkisi için ölüm aylığı mirasa dahil mi rehberlerimize bakabilirsiniz.

Poliçeyi Kapatma, Lehtar Değiştirme ve Tedbir

Boşanma gündeme geldiğinde poliçe sahibi eş, poliçeden ayrılıp iştira değerini çekebilir, poliçeden ödünç alabilir veya lehtar kaydını değiştirebilir. Mal rejimi hukuku bu işlemlere şu kurallarla cevap verir:

• Dava tarihindeki durum esastır. Malların bileşimi mal rejiminin sona erdiği dava tarihine göre belirlenir (TMK m.225/2, m.228/1). Dava açıldıktan sonra poliçeden ayrılmak, dava tarihinde mevcut olan birikimi ortadan kaldırmaz; bizim yorumumuza göre çekilen tutar bu birikimin yerine geçen değer olarak izlenmelidir.
• Dava öncesi çekilen birikim. Çekilen para eşin hesabında duruyorsa poliçenin yerine geçen değer olarak edinilmiş mallara girer (TMK m.219/2-5). Para üçüncü kişilere aktarıldıysa eklenecek değerler kuralı uygulanabilir (TMK m.229).
• Poliçeden alınan ödünç. Dava öncesi alınan ödünç poliçe değerini azaltır; bizim yorumumuza göre ödünç olarak alınan paranın akıbeti ayrıca araştırılmalıdır (TTK m.1501).
• Lehtar değişikliği. Lehtar değişikliği sigortacının iznine bağlı değildir (TTK m.1493/5); ancak değişiklik birikim değerini ortadan kaldırmaz, yalnız ölüm hâlinde bedeli kimin alacağını belirler. Üçüncü kişi lehine yapılan değişiklikler TMK m.229 bakımından ayrıca incelenebilir.
• Tedbir. Hâkim, ailenin ekonomik varlığının korunması için belirleyeceği malvarlığı değerleri üzerindeki tasarrufun ancak diğer eşin rızasıyla yapılabileceğine karar verebilir (TMK m.199); boşanma davasında geçici önlemler (TMK m.169) ve ihtiyati tedbir (HMK m.389) de istenebilir. Bizim yorumumuza göre sigorta şirketine yazılacak müzekkereyle poliçeden ayrılma ve ödünç işlemlerine karşı tedbir talep edilebilir; tedbirin kapsamını mahkeme belirler.

Dava açılmadan önce atılabilecek adımlar için eşim boşanma davası açacağını söyledi rehberimize bakabilirsiniz.

İspat: Hangi Belge Neyi Gösterir?

Belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden bunu ispatla yükümlüdür; hangi eşe ait olduğu ispat edilemeyen mallar paylı mülkiyette sayılır ve bir eşin bütün malları aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edilir (TMK m.222). Hayat sigortası dosyalarında temel belgeler sigorta şirketindedir ve mahkeme kanalıyla istenebilir. Eşin hangi şirkette poliçesi olduğu bilinmiyorsa, banka hesap hareketlerindeki düzenli prim ödemeleri iz sürmek için başlangıç noktasıdır.

Kişisel mal iddiası soyut tanık beyanıyla ispatlanamaz (2. HD, 25.04.2024, E.2023/7543, K.2024/2917). Davanın açılışı ve belirsiz alacak yöntemi için mal rejimi tasfiyesi davası nasıl açılır, bilirkişi ve dava süresi için mal paylaşımı davası ne kadar sürer yazılarımıza bakabilirsiniz.

Ödeme, Erteleme ve Nafaka

Katılma alacağı nakden veya aynen ödenebilir; aynen ödemede malların sürüm değeri esas alınır (TMK m.239/1). Hayat sigortası poliçesinin aynen diğer eşe verilmesi, sigorta ettiren sıfatının değişmesini ve sigortacının işlemlerini gerektirir; uygulamada çoğu zaman poliçe sahibi eşte kalır ve diğer eşe para ödenir. Alacağın hemen ödenmesi ciddi güçlük doğuracaksa uygun bir süre erteleme istenebilir (TMK m.239/2); aksi kararlaştırılmadıkça tasfiyenin sona ermesinden itibaren faiz işler ve durum gerektiriyorsa güvence istenebilir (TMK m.239/3). Bizim yorumumuza göre poliçenin iştira değeri, borçlu eşin ödeme gücünü gösteren önemli bir veridir.

Hayat sigortası ayrıca nafakayla da ilişkilidir. Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla diğer taraftan malî gücü oranında süresiz nafaka isteyebilir (TMK m.175); velayet kendisine verilmeyen eş çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılır (TMK m.182/2). Nafaka yükümlüsünün ölümüne karşı çocuklar lehine dönülemez lehtar tayini, protokolde kararlaştırılabilecek bir güvencedir. Ayrıntı için nafaka hukuku rehberimize bakabilirsiniz.

Katılma alacağı davası mal rejiminin sona ermesinden itibaren on yıllık zamanaşımına tabidir (YHGK 17.04.2013, E.2013/8-375, K.2013/520; oy çokluğu); boşanma kesinleşmeden tasfiye hükmü kurulamaz ve boşanma davası bekletici mesele yapılır (2. HD, 19.09.2024, E.2023/6050, K.2024/6103).

Protokol ve Mal Rejimi Sözleşmesi

Eşler, mal rejimi sözleşmesiyle kişisel malların gelirlerinin edinilmiş mallara dahil olmayacağını kararlaştırabilir (TMK m.221/2). Sözleşme evlenmeden önce veya sonra yapılabilir (TMK m.203) ve noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır (TMK m.205). Eşler isterse tümüyle mal ayrılığı rejimini de seçebilir (TMK m.242). Evlilik öncesi başlamış bir birikimli poliçenin evlilikteki getirilerinin kişisel kalması isteniyorsa, bu durum sözleşmede açıkça yazılmalıdır.

Anlaşmalı boşanma protokolünde hayat sigortası için şu konular düzenlenmelidir: poliçenin hangi eşte kalacağı, birikimin hangi tarihe göre ve nasıl paylaşılacağı, eski eşin lehtar kaydının sona erip ermeyeceği, çocuklar lehine dönülemez lehtar tayini yapılıp yapılmayacağı ve primleri kimin ödeyeceği. Belirsiz bırakılan bir hayat sigortası, boşanmadan yıllar sonra sigorta bedelinin kime ödeneceği konusunda yeni bir uyuşmazlık doğurabilir.

Örnek Hesaplar ve Senaryolar

Örnek 1. Eşlerden biri evlendikten sonra birikimli bir hayat sigortası yaptırmış, primleri maaşından ödemiştir. Diğer eşin edinilmiş malı bulunmadığı varsayılmıştır.

Örnek 2. Poliçe evlilikten önce başlamış; toplam primin yüzde 40’ı evlilik öncesinde, yüzde 60’ı evlilik içinde maaştan ödenmiştir. Primlerin dönemlere göre birikimdeki payı sigorta şirketinin dökümüyle bu oranda kabul edilmiştir.

Örnekteki oranlama basitleştirilmiştir; evlilik öncesi primlerin getirisinin kişisel mal mı yoksa kişisel malın geliri olarak edinilmiş mal mı sayılacağı ayrıca tartışılabilir (TMK m.219/2-4). Gerçek bir dosyada bu ayrım, sigorta şirketinin yıllık birikim dökümleri üzerinden bilirkişice yapılmalıdır.

Örnek 3. Koca, boşanma davasından sekiz ay önce, karısının rızası olmadan ortak birikimden tek seferde ödediği primle annesini lehtar gösteren birikimli bir poliçe yaptırmış ve lehtarı dönülemez kılmıştır. Kadının da maaş birikimi vardır.

Kendi rakamlarınızla ön hesap için katılma alacağı hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz.

Adım Adım Yol Haritası

1. Poliçeleri listeleyin. Hangi eşin hangi şirkette, hangi türde poliçesi olduğu; sigorta ettiren, sigortalı ve lehtarın kim olduğu belirlenmelidir.
2. Birikim olup olmadığını öğrenin. Birikimsiz ölüm sigortası ile birikimli poliçe farklı sonuç doğurur; iştira değeri sigorta şirketinden istenir (TTK m.1500).
3. Dava tarihindeki durumu sabitleyin. Dava tarihindeki iştira değeri ve ödünç bakiyesi istenmelidir (TMK m.228/1).
4. Prim ödemelerinin kaynağını belgeleyin. Evlilik öncesi, evlilik içi ve 2002 öncesi dönemler ile miras parası iddiası banka kayıtlarıyla gösterilmelidir (TMK m.220, m.222).
5. Tedbir isteyin. Poliçeden ayrılma ve ödünç işlemlerine karşı tedbir ve gerekirse tasarruf sınırlaması talep edilmelidir (TMK m.169, m.199; HMK m.389).
6. Üçüncü kişi lehine poliçeleri araştırın. Son bir yıldaki rızasız kazandırmalar ve katılma alacağını azaltma amaçlı işlemler TMK m.229 bakımından incelenmelidir.
7. Lehtar kaydını güncelleyin. Boşanma kesinleşince lehtar değişikliği yazılı olarak sigortacıya bildirilmeli ve belge saklanmalıdır (TTK m.1493/3, m.1493/5).
8. Protokolü eksiksiz yazın. Poliçenin akıbeti, birikimin paylaşımı, lehtar ve çocuklar lehine güvence açıkça düzenlenmelidir (TMK m.166/3).

Sık Yapılan Hatalar

1. Toplam primi poliçenin değeri sanmak. Paylaşılacak değer kural olarak iştira değeridir; ilk yıllarda ödenen primlerin altında kalabilir (TTK m.1500).
2. Birikimsiz ölüm sigortası için alacak istemek. Gerçekleşmemiş bir rizikonun karşılığı olan poliçenin dava tarihinde paylaşılacak değeri yoktur.
3. Boşandıktan sonra lehtar kaydını unutmak. Eski eşin lehtar kalıp kalmayacağı tartışmalıdır; kayıt güncellenmeli ve sigortacıya bildirilmelidir (TTK m.1493).
4. Lehtar değişikliğini sigortacıya bildirmemek. Sigortacı eski lehtara iyiniyetle öderse borçtan kurtulur (TTK m.1493/3).
5. Poliçeden alınan ödüncü hesaptan düşmemek. Ödünç bakiyesi poliçe değerini azaltır; çekilen paranın akıbeti ayrıca araştırılmalıdır (TTK m.1501).
6. Evlilik öncesi primleri ispat etmemek. Belge sunulmazsa bütün birikim edinilmiş sayılabilir (TMK m.222/3).
7. Üçüncü kişi lehine poliçeyi gözden kaçırmak. Bu poliçeler TMK m.229 ve m.241 ile hesaba eklenebilir.
8. BES ile hayat sigortasını karıştırmak. BES 4632 sayılı Kanuna tabi ayrı bir sistemdir; kuralları ayrı incelenmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Hayat sigortası boşanmada paylaşılır mı?

Poliçenin türüne bağlıdır. Birikimsiz ölüm sigortasında dava tarihinde paylaşılacak bir değer bulunmaz. Birikimli poliçede evlilik içinde ödenen primlerle oluşan birikim edinilmiş mal grubunda değerlendirilir (TMK m.219) ve borçlar düşüldükten sonra kalan değerin yarısı diğer eşe katılma alacağı olarak ödenir (TMK m.231, m.236/1).

Birikimli hayat sigortasında hangi değer paylaşılır?

Bizim yorumumuza göre esas alınması gereken, sigorta ettirenin poliçeden ayrılınca alacağı iştira (ayrılma) değeridir. Bu değer genel kabul görmüş aktüerya kurallarına göre hesaplanır (TTK m.1500) ve karara en yakın tarihteki tutarı dikkate alınır (TMK m.235; YHGK 01.07.2021, E.2020/8-458, K.2021/889).

Evlenmeden önce başlayan poliçe paylaşılır mı?

Evlilikten önce ödenen primlerle oluşan kısım kişisel maldır (TMK m.220/2); evlilik içinde maaş veya kazançla ödenen primlerle oluşan kısım edinilmiştir (TMK m.219/2-1). Karma kaynaklı edinimlerde Yargıtay oranlama yapmaktadır (2. HD, 21.02.2022, E.2021/6900, K.2022/1579).

Boşandıktan sonra eski eşim lehtar olarak kalır mı?

TMK m.181/1’e göre boşanma, ölüme bağlı tasarruflarla sağlanan hakları kural olarak kaldırır; ancak hayat sigortasında lehtar tayininin bu kapsama girip girmediği tartışmalıdır ve doğrudan bir karara ulaşamadık. Bu nedenle lehtar kaydı değiştirilmeli ve değişiklik yazılı olarak sigortacıya bildirilmelidir (TTK m.1493).

Lehtarı değiştirmek için sigorta şirketinin izni gerekir mi?

Hayır. Lehtar değişikliği sigortacının iznine bağlı değildir (TTK m.1493/5). Ancak değişiklik sigortacıya bildirilmezse, sigortacı kayıtlı lehtara iyiniyetle ödeme yaparak borcundan kurtulur (TTK m.1493/3).

Dönülemez lehtar nedir, boşanmada nasıl kullanılır?

Sigorta ettiren, lehtarı değiştirme hakkından vazgeçip poliçeyi lehtara teslim ederse değişiklik imkânı sınırlanır (TTK m.1493/4). Anlaşmalı boşanmada, nafaka yükümlüsünün ölümüne karşı çocukların dönülemez lehtar olarak belirlenmesi kararlaştırılabilir.

Eşim annesini lehtar yaptı; ne yapabilirim?

Doktrinde, hayat sigortasından doğan yararların edinilmiş mallar aleyhine gerçekleşmesi hâlinde TMK m.229/1-1 anlamında karşılıksız kazandırma sayılacağı belirtilmektedir. Son bir yıl içinde rızanız olmadan yapılan veya katılma alacağınızı azaltmak amacıyla yapılan kazandırmalar hesaba eklenebilir; eşin malvarlığı yetmezse kazandırılan kişiye dava açılabilir (TMK m.241).

Dava açılınca eşim poliçeden ayrılıp parayı çekti; ne olur?

Mallar mal rejiminin sona erdiği dava tarihindeki durumuyla hesaba katılır (TMK m.225/2, m.228/1). Bizim yorumumuza göre dava tarihindeki birikim hesaba girer ve çekilen tutar bu birikimin yerine geçen değer olarak izlenir. Tedbir için TMK m.169, m.199 ve HMK m.389 hükümlerine başvurulabilir.

Kredi hayat sigortası boşanmada paylaşılır mı?

Kredi hayat sigortalarında kural olarak birikim değeri yoktur ve lehtar çoğu zaman kredi veren kurumdur. Bizim yorumumuza göre poliçenin ayrı bir değeri olmaz; krediyle alınan malın değerinden dava tarihinden sonraya kalan kredi borcu düşülür (8. HD, 10.10.2016, E.2016/15695, K.2016/13500).

Eşim ölürse sigorta bedeli mirasa girer mi?

Hayır. Yargıtay, hayat sigortası nedeniyle ödenen tazminatın terekeye dahil olmadığını ve hak sahipliğinden doğduğunu kabul etmektedir (7. HD, 09.12.2021, E.2021/1573, K.2021/3721; 7. HD, 29.05.2023, E.2023/2453, K.2023/2921). Mirasın reddi lehtarın hakkını etkilemez (TTK m.1494/1).

Lehtar belirtilmemişse bedeli kim alır?

Lehtar belirtilmemişse ölüm sigortasında bedel sigorta ettirenin mirasçılarına, yaşama sigortasında sigortalıya ödenir (TTK m.1494/2). Boşanmış eş yasal mirasçı olmadığından bu yolla bedel alamaz (TMK m.181/1).

Sigortadan aldığım sakatlık tazminatı paylaşılır mı?

Çalışma gücünün kaybı nedeniyle ödenen tazminatlar edinilmiştir (TMK m.219/2-3); ancak toptan ödemede, mal rejiminin sona ermesinden sonraki döneme düşen kısmın peşin sermaye değeri kişisel mal sayılır (TMK m.228/2). Bizim yorumumuza göre bu kural özel sigortadan ödenen sürekli sakatlık tazminatına da uygulanmalıdır.

Poliçeden alınan ödünç hesapta nasıl gösterilir?

En az bir yıl süreli ve en az bir yıllık primi ödenmiş poliçelerde sigortacı aktüeryal değer üzerinden ödünç vermek zorundadır (TTK m.1501). Bizim yorumumuza göre dava tarihindeki ödünç bakiyesi poliçe değerinden düşülmeli, ödünç olarak alınan paranın akıbeti ise ayrıca araştırılmalıdır.

BES de hayat sigortası gibi mi paylaşılır?

Bireysel emeklilik sistemi 4632 sayılı Kanuna tabi ayrı bir sistemdir. Katkı paylarının ve devlet katkısının durumu ayrı değerlendirilir; ayrıntılar BES rehberimizde anlatılmıştır.

Hayat sigortası sözleşmeyle mal paylaşımı dışında tutulabilir mi?

Eşler mal rejimi sözleşmesiyle kişisel malların gelirlerinin edinilmiş mallara dahil olmayacağını kararlaştırabilir (TMK m.221/2) veya mal ayrılığını seçebilir (TMK m.242). Sözleşme evlenmeden önce veya sonra noterde yapılır (TMK m.203, m.205).

Mal paylaşımı davası ne zaman ve nerede açılır?

Dava aile mahkemesinde açılır (4787 s.K. m.4). Katılma alacağı mal rejiminin sona ermesinden itibaren on yıllık zamanaşımına tabidir (YHGK 17.04.2013, E.2013/8-375, K.2013/520; oy çokluğu). Boşanma kesinleşmeden tasfiye hükmü kurulamaz; boşanma davası bekletici mesele yapılır (2. HD, 19.09.2024, E.2023/6050, K.2024/6103).