Yabancıların Türkiye’de Evlilik ve Boşanması

Küreselleşen dünyada uluslararası boyutlu evlilikler giderek yaygınlaşmaktadır. Türkiye’de yaşayan yabancıların birbirleriyle veya Türk vatandaşları ile yaptığı evlilikler, boşanma durumunda özel hukuki değerlendirmeler gerektirir. Bu tür durumlarda “Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun” (MÖHUK) çerçevesinde uygulanacak hukuk ve yetkili mahkeme belirlenir. Bu yazıda yabancıların Türkiye’de evlilik ve boşanma sürecinin hukuki dayanağı, uygulanacak hukuk kuralları, yetkili mahkeme, tanıma ve tenfiz süreçleri ile pratik uygulama esasları ayrıntılı biçimde açıklanmıştır.

1) MÖHUK ve Uluslararası Aile Hukukunun Genel Çerçevesi

Uluslararası boyutlu aile hukuku ilişkilerinde uygulanacak hukukun belirlenmesi, MÖHUK (5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun) hükümleri çerçevesinde yapılır. Bu kanun, Türkiye’de bulunan yabancıların veya farklı vatandaşlıklara sahip kişilerin aile ilişkilerinde uygulanacak hukuk ve yetkili mahkeme konularını düzenler. MÖHUK’un temel ilkeleri arasında; tarafların vatandaşlığı, ikametgâhı, mutad meskeni gibi bağlama noktalarına göre uygulanacak hukukun belirlenmesi yer alır.

Uluslararası aile hukuku ilişkileri kapsamında; evlilik akdinin geçerliliği, evlilik birliğinin hukuki sonuçları, boşanma sebepleri ve prosedürleri, mal rejimi, nafaka, velayet, kişisel ilişki gibi konular ele alınır. Her konuda uygulanacak hukuk farklı bağlama noktalarına göre belirlenebilir; bu da uluslararası aile davalarını karmaşık hâle getirir. Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası anlaşmalar da önemli rol oynar. Örneğin 1980 tarihli Lahey Uluslararası Çocuk Kaçırma Sözleşmesi çocuk kaçırma vakalarında uygulanır. Ayrıca AB üye ülkeleri arasında Brüksel Tüzüğü gibi düzenlemeler bulunmakla birlikte Türkiye AB üyesi olmadığından bu düzenlemeler Türkiye açısından bağlayıcı değildir.

2) Türkiye’de Yabancıların Evlilik Yapması

Yabancıların Türkiye’de evlilik yapabilmesi mümkündür. Türkiye’nin evlilik hukukunun temel prensipleri, Türkiye’de gerçekleştirilecek evliliklerde uygulanır. Ancak yabancı vatandaşların ehliyet ve evlilik engellerine ilişkin hükümler kendi millî hukuklarına tabidir. Bu düzenleme MÖHUK m.13 hükmünde belirtilmiştir. Yani bir yabancı Türkiye’de evlenmek isterken evlenme ehliyeti (yaş, akıl hastalığı, mevcut evlilik durumu vb.) kendi ülkesinin hukukuna göre değerlendirilir.

Uygulamada Türkiye’de evlenmek isteyen yabancıların şu belgeleri sunması gerekir: (i) pasaport, (ii) doğum belgesi, (iii) medeni durum belgesi (evli olup olmadığını gösteren), (iv) kendi ülkesinden alınmış “evlilik ehliyet belgesi” veya benzer belge, (v) apostil şerhi veya konsolosluk onayı (belge sunulan ülkeye göre), (vi) Türkçeye tercüme edilmiş noter onaylı çevirileri. Belgeler nüfus müdürlüğüne sunulur ve evlenme başvurusu yapılır. Diğer koşullar (nikah töreni, tanıklar vb.) Türkiye hukukuna göre uygulanır. Yabancı vatandaşların Türkiye’de yaptığı evlilik, kural olarak dünyadaki tüm ülkelerde geçerli sayılır; ancak bazı ülkeler kendi millî hukuklarına uygunluk aramaktadır. Bu nedenle yabancıların kendi ülkelerinde evliliği tanıma prosedürünü de yapmaları önerilir.

3) Yabancıların Türkiye’de Boşanması — MÖHUK m.14

Yabancıların Türkiye’de boşanması için MÖHUK m.14 hükmü uygulanır. Bu düzenleme uyarınca “boşanma ve ayrılık sebepleri ve hükümleri, eşlerin müşterek millî hukukuna tabidir. Tarafların ayrı vatandaşlıkta olmaları halinde müşterek mutad mesken hukuku, bulunmadığı takdirde Türk hukuku uygulanır.” Bu düzenleme hiyerarşik bir yaklaşım sunar; öncelikle müşterek millî hukuk, sonra müşterek mutad mesken hukuku, en son Türk hukuku uygulanır.

Bu düzenlemenin uygulaması şu şekildedir. Eğer eşlerin ikisi de aynı vatandaşlıkta ise (örneğin ikisi de Alman) o ülkenin hukuku uygulanır. Eşler farklı vatandaşlıkta ise (örneğin biri Alman, diğeri Fransız) ancak Türkiye’de birlikte yaşıyorsa Türkiye’nin hukuku uygulanır (mutad mesken); Türkiye dışında birlikte yaşıyorsa o ülkenin hukuku uygulanır. Eşler ayrı yerlerde yaşıyorsa Türk hukuku uygulanır. Bu düzenleme, tarafların gerçek yaşam bağı ile uyumlu bir hukuk uygulamasını sağlar. Ancak Türk hukukunun kamu düzeni ile bağdaşmayan yabancı hukuk hükümleri uygulanmaz (MÖHUK m.5). Örneğin bir yabancı hukuk çok eşliliği tanıyor olsa bile Türk hukukunda bu geçerli sayılmaz.

4) Yetkili Mahkeme ve Yargılama

Yabancıların Türkiye’de boşanma davası açması için yetkili mahkeme belirlenmelidir. Genel yetki kuralı olarak davalı eşin Türkiye’deki yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (HMK m.6). Ancak MÖHUK ve uluslararası aile hukuku bakımından bazı özel kurallar vardır. Kural olarak Türkiye’de birlikte yaşayan yabancı eşler için Türkiye mahkemeleri yetkilidir. Davalı Türkiye’de yaşamıyor olsa bile davacının Türkiye’de yerleşim yeri varsa Türkiye mahkemeleri yetkili olabilir.

Yargılama sürecinde Türk yargılama usulü (HMK) uygulanır; yani prosedürel kurallar Türk hukukuna göre yürür. Ancak esas hakkında (boşanma sebepleri, nafaka vb.) MÖHUK m.14 çerçevesinde belirlenen hukuk uygulanır. Bu durum bazen karmaşık uygulamaları doğurur; hâkim, yabancı hukuk hükümlerini uygulamak zorunda kalabilir. MÖHUK m.2 uyarınca yabancı hukuk uygulaması hâkim tarafından re’sen araştırılır; ancak taraflar da yabancı hukuk hükümlerinin doğru uygulanması için katkı sunar. Uzman görüşü, yabancı ülkenin konsolosluğundan bilgi alma, mukayeseli hukuk incelemeleri bu süreçte kullanılır. Bu tür karmaşık dava süreçleri normal boşanma davalarına göre daha uzun sürer ve maliyeti daha yüksek olabilir.

5) Yabancı Boşanma Kararlarının Türkiye’de Tanınması

Yabancı bir ülkede alınmış boşanma kararının Türkiye’de geçerli sayılabilmesi için tanıma prosedürü uygulanır. MÖHUK m.50 ve devamı hükümleri tanıma sürecini düzenler. Tanıma; yabancı mahkeme kararının Türkiye’de hukuki geçerliliğinin kabul edilmesidir. Bu prosedür özellikle Türkiye’deki nüfus siciline yansıtılabilmesi için gereklidir.

Tanıma için başvuru asliye hukuk mahkemesine yapılır. Başvuru dilekçesinde şu unsurlar yer almalıdır: (i) yabancı mahkeme kararının onaylı örneği, (ii) kararın kesinleşmiş olduğunu gösteren belge, (iii) belgelerin Türkçeye noter onaylı tercümesi, (iv) apostil şerhi veya konsolosluk onayı (belge sunulan ülkeye göre), (v) tanıma talebinin dayanakları. Mahkeme; yabancı kararın Türk kamu düzenine aykırı olmadığını, yabancı mahkemenin yetkili olduğunu, tarafların savunma hakkının kısıtlanmadığını değerlendirir. Karar sonucu tanıma kabul edildiğinde yabancı boşanma kararı Türkiye’de geçerli sayılır ve nüfus siciline işlenir. Böylece kişi Türkiye’de de boşanmış statüde bulunur. Tanıma dışında bir de “tenfiz” prosedürü vardır; MÖHUK m.54 ve devamında düzenlenmiştir. Tenfiz, yabancı mahkeme kararının Türkiye’de icra edilebilirliğinin sağlanmasıdır; özellikle mal paylaşımı, nafaka gibi eda hükümleri için gereklidir.

6) Nafaka ve Velayet Kararları

Yabancıların Türkiye’de boşanmasında nafaka ve velayet konuları özel değerlendirme gerektirir. Nafaka bakımından da MÖHUK m.14 çerçevesinde belirlenen hukuk uygulanır. Ancak bazı özel durumlarda farklı bağlama kuralları söz konusu olabilir; örneğin çocuk için ödenecek nafakada çocuğun mutad mesken hukuku uygulanabilir. Ayrıca Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası anlaşmalar da nafaka konusunda özel kurallar getirebilir.

Velayet kararında da benzer bir yaklaşım vardır. MÖHUK m.14 çerçevesinde uygulanacak hukuk belirlenir; ancak çocuğun üstün yararı temel ilke olarak esas alınır. Bu ilke tüm modern aile hukuku sistemlerinde ortaktır ve mahkeme kararında rehberlik eder. Uluslararası boyutlu velayet davalarında özellikle çocuğun mutad meskeni önemli rol oynar. Çocuğun bulunduğu ülke mahkemeleri genellikle velayet konusunda yetkili sayılır. Uluslararası çocuk kaçırma vakalarında ise 1980 Lahey Sözleşmesi uygulanır ve çocuğun mutad meskeni bulunan ülkeye iadesi hedeflenir. Türkiye’nin taraf olduğu bu sözleşme, Türkiye’de yaşayan yabancıların çocuklarını izinsiz olarak başka ülkelere götürmelerini önlemek için etkin bir mekanizmadır. Kişisel ilişki hakkı da yabancı ebeveynler için özel değerlendirme gerektirir; coğrafi mesafe düzenlemenin şeklini etkileyebilir.

7) Pratik Öneriler ve Süreç Yönetimi

Yabancıların Türkiye’de evlilik veya boşanma süreçlerinde pratik öneriler şunlardır: (i) uluslararası hukuk konusunda uzman avukat desteği almak, (ii) belgelerin uluslararası geçerlilik için apostil şerhi veya konsolosluk onayı taşımasını sağlamak, (iii) belgelerin Türkçeye noter onaylı tercümesini yaptırmak, (iv) her iki ülke hukukunu da göz önünde bulundurmak, (v) uzun süreli süreçler için sabırlı olmak.

Ayrıca kültürel farklılıkların da dikkate alınması önemlidir. Bazı ülkelerin aile hukuku sistemi Türk hukukundan önemli ölçüde farklı olabilir. Örneğin bazı ülkelerde çift eşlilik veya farklı boşanma prosedürleri kabul edilir. Bu farklılıklar hem hukuki hem sosyal boyutta uyum güçlükleri yaratabilir. Konsolosluklar, göçmen danışmanları ve uluslararası hukuk uzmanları bu süreçte destek sağlayabilir. Yabancı boşanma kararlarının Türkiye’de tanınması veya tersi, sürecin en teknik boyutlarından biridir. Bu süreçlerde profesyonel hukuki destek olmadan hareket etmek ciddi hatalara ve hak kayıplarına yol açabilir. Ayrıca dava süreçleri normal boşanmalara göre daha uzun ve maliyetli olduğundan, taraflar sürecin uzunluğuna ve maliyetine hazırlıklı olmalıdır. Anlaşmalı boşanma yolu, tarafların uzlaşabildiği durumlarda daha hızlı ve az maliyetli bir çözüm sunar.

Sıkça Sorulan Sorular

Yabancılar Türkiye’de evlenebilir mi?

Evet. Türkiye’nin evlilik hukukunun temel prensipleri Türkiye’de gerçekleştirilecek evliliklerde uygulanır. Ancak yabancıların evlenme ehliyeti (yaş, mevcut evlilik durumu vb.) MÖHUK m.13 uyarınca kendi millî hukuklarına tabidir. Pasaport, medeni durum belgesi, evlilik ehliyet belgesi gibi belgeler gerekir.

Yabancılar Türkiye’de boşanabilir mi?

Evet. MÖHUK m.14 uyarınca eşlerin müşterek millî hukuku, farklı vatandaşlıkta iseler müşterek mutad mesken hukuku, bu da yoksa Türk hukuku uygulanır. Kamu düzenine aykırı yabancı hukuk hükümleri uygulanmaz (MÖHUK m.5).

Hangi mahkeme yetkilidir?

Genel yetki kuralı olarak davalı eşin Türkiye’deki yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (HMK m.6). Uluslararası aile davalarında Türkiye’de yaşayan eşler için Türkiye mahkemeleri yetkilidir. Yargılama Türk yargılama usulüne (HMK) göre yürür, esas ise MÖHUK m.14 ile belirlenen hukuk uygulanır.

Yabancı boşanma kararı Türkiye’de tanınır mı?

Evet. MÖHUK m.50 vd. çerçevesinde tanıma prosedürü ile Türkiye’de geçerli sayılabilir. Asliye hukuk mahkemesine başvurulur; yabancı mahkemenin yetkili olduğu, tarafların savunma hakkının kısıtlanmadığı, kararın kamu düzenine aykırı olmadığı değerlendirilir. Nüfus siciline işlenir.

Tanıma ile tenfiz arasındaki fark nedir?

Tanıma yabancı mahkeme kararının Türkiye’de hukuki geçerliliğinin kabul edilmesidir; genellikle boşanma statüsü ve nüfus kaydı için gereklidir. Tenfiz ise kararın Türkiye’de icra edilebilirliğinin sağlanmasıdır; mal paylaşımı, nafaka gibi eda hükümleri için gereklidir. Her ikisi de MÖHUK’ta düzenlenmiştir.

Uluslararası çocuk kaçırma için hangi mekanizma vardır?

Türkiye’nin taraf olduğu 1980 Lahey Sözleşmesi uygulanır. Çocuğun mutad meskeni bulunan ülkeye iadesi hedeflenir. Türkiye’de merkezi makam Adalet Bakanlığı Uluslararası Hukuk ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü’dür. Çocuğun izinsiz olarak farklı bir ülkeye götürülmesi durumunda etkin bir mekanizmadır.

Belgeler için apostil şerhi gerekli mi?

Evet, kural olarak. Yabancı belgelerin Türkiye’de kullanılabilmesi için apostil şerhi (Lahey Apostil Sözleşmesi’ne taraf ülkelerden gelen belgeler için) veya konsolosluk onayı (diğer ülkelerden gelen belgeler için) gereklidir. Ayrıca Türkçeye noter onaylı tercüme de zorunludur.