Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası’nda (VİOP) hesabınızdaki teminat, gün sonu uzlaşma fiyatlarıyla yapılan güncellemede bulunması gereken teminatın altına düşerse Takasbank, aracı kurumunuza teminat tamamlama çağrısı yapar. Takasbank’ın VİOP Prosedürü, bu çağrının bir sonraki işlem günü en geç saat 15.00’e kadar karşılanmasını ister (m.50/1); gün içinde yapılan çağrılarda süre iki saattir (m.40/2). Süre dolarsa Takasbank, müşteriye ayrıca bildirim yapılmasına gerek olmaksızın pozisyonların resen kapatılması dâhil her türlü tasarrufa yetkilidir (m.21/1). Aracı kurum ile yatırımcı arasındaki ilişki ise çerçeve sözleşmeye, SPK’nın III-39.1 sayılı Tebliğine ve Türk Borçlar Kanununa tabidir: Kurum, basiretli bir tacir gibi davranmak, riskleri önceden ve somut biçimde açıklamak ve müşterinin haklarını ciddi şekilde zedeleyen tek taraflı hükümlere sözleşmede yer vermemek zorundadır. Bu rehber, çağrının nasıl hesaplandığını, hangi saatlerin bağlayıcı olduğunu, resen kapatmanın ve eksi bakiyenin hukuki sonuçlarını, kurumun hangi durumlarda sorumlu olduğunu ve itiraz yolunu kanun ve prosedür maddeleri üzerinden anlatır.
VİOP pozisyonunuz resen mi kapatıldı, hesabınız eksiye mi düştü?
Kapatma saatini, fiyatını ve kurumun bildirimlerini kayıtlar üzerinden inceleyelim. Hukukçular Evi Ankara: 0554 648 37 15
📞 Hemen Arayın 💬 WhatsAppKısa Cevap
VİOP teminat tamamlama ve resen kapatma: temel kurallar
| Soru | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Çağrı ne zaman yapılır? | Gün sonu güncellemesinde teminatı bulunması gereken seviyenin altına düşen veya TL teminat açığı olan hesaplar için | Takasbank VİOP Prosedürü m.42/2, m.50/1 |
| Gün sonunda sürdürme seviyesi var mı? | Hayır; gün sonlarında sürdürme seviyesi uygulanmaz | m.39/4 |
| Son saat | Bir sonraki işlem günü en geç 15.00 (yarım iş gününde 11.00) | m.50/1, m.22 |
| Gün içi çağrı | Takasbank kriterleri aşılırsa yapılabilir; iki saat içinde karşılanmalı | m.40/1-2 |
| Akşam seansı | Gün içi çağrı yapılmaz; gün sonu çağrısında akşam seansı işlemleri dikkate alınmaz | m.40/1, m.50/1 |
| Nasıl karşılanır? | TL nakit yatırarak ve/veya teminat gereksinimini azaltan işlemle | m.50/3-4 |
| Süre dolarsa? | Bildirim gerekmeksizin resen kapatma ve teminatların nakde çevrilmesi | m.21/1 |
| Takasbank müşteriye karşı sorumlu mu? | Hayır; muhatabı üyelerdir | m.20/3 |
| Çerçeve sözleşmedeki tek taraflı ağır hükümler | Sözleşmede yer alamaz | III-39.1 m.26/5 |
| Eksi bakiye takibine itiraz | Ödeme emrinden itibaren yedi gün | İİK m.62 |
VİOP’a ve türev araçların genel yapısına ilişkin temel bilgiler için sermaye piyasası araçları rehberimize bakabilirsiniz. Pay piyasasındaki kredili işlemlerde yaşanan teminat tamamlama ve resen satış ise farklı bir rejime (Seri: V, No: 65 sayılı Tebliğ) tabidir; o konu kredili işlemler ve aracı kurum hisselerimi resen sattı yazılarımızda ele alınmıştır.
VİOP’ta Teminat Sistemi Nasıl İşler?
VİOP’ta takas ve teminat yönetimini, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanununun 77 ve 78 inci maddeleri uyarınca merkezi takas kuruluşu ve merkezi karşı taraf olarak İstanbul Takas ve Saklama Bankası A.Ş. (Takasbank) yürütür. Takasbank, piyasada gerçekleşen işlemlerde alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı konumuna geçer (Prosedür m.20/1). Ancak bu ilişkide Takasbank’ın muhatabı yatırımcı değil, üye olan aracı kurum veya bankadır. Prosedür m.20/3, üyelerin müşterilerine karşı olan yükümlülüklerinden Takasbank’ın sorumlu olmadığını açıkça söyler. Yatırımcının hukuki ilişkisi, çerçeve sözleşme imzaladığı aracı kurumla kurulur.
Takasbank, piyasada portföy bazında teminatlandırma yöntemi uygular (m.33/1) ve her hesap için “bulunması gereken teminat” hesaplar; bu tutar başlangıç teminatı ile varsa fiziki teslimat teminatının toplamıdır (m.38/1). Müşteri pozisyonları tekil hesaplarda izlenir ve bu hesaplardaki teminatlar yalnızca ilgili müşterinin yükümlülüklerinin tasfiyesinde kullanılabilir (m.17/2). Müşteri bazlı brüt teminatlandırma uygulandığından, bir müşterinin teminatı aracı kurumun kendi portföyünün veya başka bir müşterinin açığını kapatmak için kullanılamaz (m.48/1). Bu kural, Kanundaki yatırımcı varlıklarının kurum malvarlığından ayrı izlenmesi ilkesinin (SPKn m.46/5) VİOP’taki yansımasıdır.
Teminat kavramları
| Kavram | Anlamı | Dayanak |
|---|---|---|
| Başlangıç teminatı | Portföy bazlı risk algoritmasıyla hesaplanan risk değerinden opsiyon değerleri düşülerek bulunan tutar | Prosedür m.37/4 |
| Bulunması gereken teminat | Başlangıç teminatı ile fiziki teslimat teminatının toplamı | m.38/1 |
| Gün içi sürdürme seviyesi | Gün içinde ve akşam seansında pozisyon artırıcı emir iletimine izin verilen azami risk seviyesi | m.31/13, m.39/1-3 |
| Değerlenmiş teminat | Yatırılan varlıkların değerleme katsayılarıyla hesaplanan teminat değeri | m.45/3, m.46 |
| TL teminat şartı | Toplam teminat gereksiniminin en az yüzde ellisi Türk lirası olmalı | m.45/1 |
| Teminat tamamlama çağrısı | Değerlenmiş teminat ile bulunması gereken teminat arasındaki farkın tamamlanması çağrısı | m.50/6 |
Çağrının Hesaplanması: Basit Bir Örnek
Aşağıdaki örnek, mantığı göstermek için sadeleştirilmiştir; gerçek hesaplamada portföy riski, opsiyon değerleri ve değerleme katsayıları da devreye girer. Yatırımcının hesabında yalnızca bir endeks vadeli işlem pozisyonu olsun ve bulunması gereken teminat 100.000 TL olsun. Hesapta 100.000 TL nakit teminat bulunuyor.
Sadeleştirilmiş örnek (varsayımsal rakamlarla)
| Aşama | Durum | Sonuç |
|---|---|---|
| T günü açılış | Nakit teminat 100.000 TL; bulunması gereken teminat 100.000 TL | Eksik yok |
| T günü kapanış | Gün sonu uzlaşma fiyatına göre kesinleşmiş zarar 30.000 TL | Değerlenmiş teminat 70.000 TL |
| Gün sonu güncellemesi | Bulunması gereken teminat hâlâ 100.000 TL | 30.000 TL teminat tamamlama çağrısı (m.50/6) |
| T+1 günü | Yatırımcı 30.000 TL nakit yatırır veya pozisyonunu azaltarak gereksinimi düşürür | Çağrıdan çıkılır (m.50/4) |
| T+1 günü 15.00 sonrası | Hiçbir işlem yapılmadıysa | Temerrüt; resen kapatma yetkisi (m.21/1, m.22) |
Çağrı tutarı her hâlükârda Türk lirası olarak yatırılır (m.50/3). Kısmi pozisyon kapatma ve TL yatırmanın birlikte kullanılması mümkündür; ancak bu durumda Prosedür m.50/5’te sayılan şartların birlikte sağlanması, yani kapatma sonrası teminat farkı ile yatırılan nakdin çağrı değerini aşması ve yatırılan TL’nin eksi nakit bakiyesini ve asgari TL gereksinimini karşılaması gerekir. Akşam seansında yapılan ve başlangıç teminatını azaltan işlemlerle de T gününe ait çağrı yükümlülüğü yerine getirilebilir (m.50/5-iii).
Saatler: Hangi Saat Bağlayıcı?
Prosedür m.22’deki takas süreleri tablosu, tam iş günlerinde “Marjin Kapama Son Saati (Temerrüt Başlangıç Saati)” olarak 15.00’i gösterir; yarım iş günlerinde bu saat 11.00’dir. Aynı tabloda eksi nakit kapama son saati 11.00, uzlaşma fiyatı ilanı 19.00, teminat tamamlama çağrısının ise akşam döngüsü sonunda yapıldığı belirtilir. m.22/5, sürelerin Borsa’nın görüşü alınarak değiştirilebileceğini de söyler.
Uygulamada aracı kurumların çoğu, müşterilerine Takasbank’ın son saatinden daha erken bir saat bildirir; çünkü kurum, müşteriden gelen nakdi Takasbank hesabına aktarmak ve yükümlülüğü kendi adına kapatmak zorundadır. Farklı kurumların duyurularında 13.30 ile 15.00 arasında değişen saatler görülür. Bu nedenle sizin için bağlayıcı olan, çerçeve sözleşmenizdeki ve kurumun size yaptığı bildirimdeki saattir. Sözleşmede saat belirsizse veya bildirim size ulaşmadıysa, bu durum resen kapatmanın hukuka uygunluğu tartışmasında önemli bir argümandır.
Prosedürdeki temel saatler (tam iş günü)
| Süreç | Saat | Not |
|---|---|---|
| Teminat yatırma-çekme başlangıcı | 08.00 | m.22/1 |
| Eksi nakit kapama son saati | 11.00 | m.22/1 |
| Marjin kapama son saati (temerrüt başlangıcı) | 15.00 | m.22/1; m.50/1 |
| Uzlaşma fiyatı ilanı | 19.00 | m.22/1 |
| Teminat tamamlama çağrısı | Akşam döngüsü sonunda (19.30 sonrası) | m.22/1 |
| Yarım iş gününde marjin kapama | 11.00 | m.22/2 |
| Gün içi çağrıda süre | Çağrıdan itibaren iki saat | m.40/2 |
| Pozisyon limiti aşımında | Bildirimden itibaren dört saat içinde kapatılmazsa Borsa resen kapatır | m.27/2 |
Gün İçi Çağrı, Sürdürme Seviyesi ve Akşam Seansı
Gün içinde fiyatlar sert hareket ederse iki ayrı mekanizma devreye girebilir. Birincisi sürdürme seviyesidir: Gün içi ve akşam seansı risk hesaplamalarında sürdürme seviyesini aşarak teminatı yetersiz kalan hesabın tüm pasif emirleri otomatik olarak iptal edilir ve pozisyon artırıcı emir iletimi engellenir (m.31/14). Hesap, teminat yatırarak veya pozisyon azaltarak seviyenin altına indiğinde yeniden emir iletebilir. Prosedür, sürdürme seviyesinin içinde kalan hesaplar için risk kontrolünün üyenin sorumluluğunda olduğunu da belirtir. Takasbank belirlediği oranın altında olmamak üzere üyeler bazında farklı teminat oranları belirleyebilir (m.31/13).
İkincisi gün içi teminat tamamlama çağrısıdır. Bir hesaba ilişkin bulunması gereken teminatın değerlenmiş teminata oranı veya nakit açığı Takasbank’ın belirlediği kriterleri aşarsa gün içi çağrı yapılabilir; yükümlülük yerine getirilene kadar pozisyon artırıcı emre izin verilmez ve yükümlülüğün iki saat içinde yatırılması gerekir, aksi hâlde temerrüt hükümleri uygulanır (m.40/1-2). Akşam seansında gün içi çağrı yapılmaz; akşam seansı işlemleri de bir sonraki iş gününün gün sonu döngüsüne dâhil edilir (m.21/5, m.50/1).
Resen Kapatma: Kim, Hangi Yetkiyle, Ne Kadar Kapatabilir?
Prosedür m.21/1, Takasbank’ın yalnızca üyeyi muhatap aldığını ve üyenin, müşterileri adına teminat tamamlama çağrısı dâhil her türlü bildirimi almaya tam yetkili sayıldığını düzenler. Aynı hükme göre çağrıya rağmen yükümlülük zamanında yerine getirilmezse Takasbank, müşterilere herhangi bir bildirim yapılmasına gerek olmaksızın müşteri hesapları üzerinde, temerrüdün sona erdirilmesi amacıyla pozisyonların resen kapatılması ve nakit dışı teminatların nakde çevrilmesi dâhil her türlü tasarrufta bulunmaya yetkilidir. Üye de çağrıdan doğan borcunu takas süresi sonuna kadar kapatmakla yükümlüdür (m.21/3).
Bu hükmün iki önemli sonucu vardır. İlki, kapatmanın amacı temerrüdün sona erdirilmesidir; amaç aşılarak yükümlülüğü karşılamaya yetecek olandan çok daha fazla pozisyonun kapatılması, gerekçelendirilmesi gereken bir işlemdir. İkincisi, “bildirim gerekmeksizin” ifadesi Takasbank’ın yetkisini tanımlar; aracı kurumun müşteriye karşı bildirim ve bilgilendirme yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz. III-39.1 sayılı Tebliğ m.24/1-(ç), yatırım kuruluşlarının müşteriyi ilgilendiren tüm konularda yeterli bilgilendirme ve şeffaflığı sağlamasını ister. Çerçeve sözleşmede çağrının nasıl ve hangi kanaldan iletileceği yazıyorsa, kurum buna uymak zorundadır.
Teminat olarak hisse, devlet iç borçlanma senedi veya altın gibi nakit dışı varlıklar verilmişse bunların paraya çevrilmesinde SPKn m.47/4 önem taşır. Hüküm, temerrüt hâlinde teminattan alacağın karşılanmasında ihbar, ihtar veya süre verme gibi ön şartlar aranmadığını, ancak borsada kote araçların bu piyasalardaki değerlerinden aşağı olmamak üzere satılacağını ve alacak karşılandıktan sonra arta kalan değerin teminat verene iade edileceğini düzenler (m.47/4-a, b, c).
Resen kapatmanın türleri
| Tür | Kim yapar? | Dayanak ve not |
|---|---|---|
| Gün sonu çağrısı karşılanmadığında | Takasbank yetkili; uygulamada üye aracı kurum | Prosedür m.21/1, m.50/1 |
| Gün içi çağrı iki saatte karşılanmadığında | Temerrüt hükümleri | m.40/2 |
| Kurumun kendi risk politikası (stop-out) | Aracı kurum | Çerçeve sözleşme; III-39.1 m.30/5 limit ve risk politikası |
| Pozisyon limiti aşımı | Borsa, Takasbank bildirimi üzerine | m.27/2; sorumluluk yükümlülüğünü yerine getirmeyen üyeye ait |
| Nakit dışı teminatın paraya çevrilmesi | Teminat alan | SPKn m.47/4; piyasa değerinden aşağı olmamak üzere |
Stop-Out: Kurumun Kendi Kapatma Kuralı Geçerli mi?
Birçok aracı kurum, Takasbank’ın gün sonu çağrısından bağımsız olarak, hesabın teminat oranı belirli bir seviyenin altına indiğinde pozisyonları anında kapatan otomatik bir mekanizma (stop-out) uygular. Bu mekanizmanın dayanağı Prosedür değil, müşteriyle imzalanan çerçeve sözleşme ve kurumun risk politikasıdır. III-39.1 sayılı Tebliğ m.30/5, aracı kurumların müşterilerin mali durumu, risk düzeyleri ve teminat durumlarını dikkate alarak işlem ve pozisyon limitleri tahsis edeceğini ve işlemlerin risk politikaları kapsamında oluşturulan limitler çerçevesinde gerçekleştirilmesini sağlayacağını düzenler.
Stop-out kuralının müşteriye karşı ileri sürülebilmesi için üç soruya cevap aranır. Kural sözleşmede açık ve anlaşılır biçimde yer alıyor mu ve müşteri kapatmanın hangi oranda, hangi fiyat mantığıyla yapılacağını önceden öğrenebiliyor mu? Kural, kuruma tek taraflı olarak oranı değiştirme yetkisi veriyor mu? Kural, müşterinin haklarını ciddi şekilde zedeleyen tek taraflı olağanüstü bir hak niteliğinde mi? III-39.1 m.26/5, çerçeve sözleşmelere mevzuata aykırı hükümler ile müşterilerin haklarını ciddi şekilde zedeleyen ve kurum lehine tek taraflı olağanüstü haklar sağlayan hükümlerin konulamayacağını söyler. Ayrıca çerçeve sözleşmeler çoğunlukla genel işlem koşulu niteliğindedir ve TBK m.20/4 uyarınca genel işlem koşullarına ilişkin hükümler izne bağlı faaliyet yürüten kuruluşların sözleşmelerine de uygulanır. Düzenleyene sözleşmeyi karşı taraf aleyhine tek yanlı değiştirme yetkisi veren kayıtlar yazılmamış sayılır (TBK m.24); dürüstlük kuralına aykırı olarak karşı tarafın aleyhine hükümler konulamaz (TBK m.25). Yatırımcı tüketici sayılıyorsa haksız şart denetimi de gündeme gelir.
Aracı Kurumun Yükümlülükleri ve Sorumluluğu
Aracı kurum, VİOP’ta yalnızca emir ileten teknik bir aracı değildir. III-39.1 m.24/1’e göre yatırım kuruluşları faaliyetlerini çerçeve sözleşmede belirtilen esaslar, müşteri emrini en iyi şekilde gerçekleştirme yükümlülüğü ile özen ve sadakat borcu çerçevesinde yürütmek, basiretli bir tacir gibi davranmak ve işin gerektirdiği mesleki dikkat ve özeni göstermek zorundadır. Bu yükümlülükler, teminat çağrısının iletilmesinden kapatma emrinin nasıl verileceğine kadar bütün süreci kapsar. En iyi gerçekleştirme yükümlülüğü için emir iletimi rehberimize bakabilirsiniz.
Türev araçlar karmaşık ve kaldıraçlı ürünlerdir. Kurum, alım satıma aracılık hizmeti sunmadan önce genel risk bildirimine ek olarak işleme konu aracın risklerini açıklamak ve müşteriden okunup anlaşıldığına dair yazılı beyan almak zorundadır (III-39.1 m.25/2). Bu açıklamanın genel ve muğlak ifadeler yerine mümkün olduğunca sayısal veya somut örneklerle yapılması esastır (m.25/3) ve açıklamaların yapıldığını ispat yükü kuruma aittir (m.25/6). Genel müşterilere uygunluk testi yapılması, ürün müşteriye uygun değilse müşterinin yazılı olarak uyarılması da zorunludur (m.33/1, m.33/9). Bu yükümlülüklerin eksik yerine getirilmesi, uğranılan zararın tazmini ve eksi bakiye talebinde indirim tartışmalarının merkezindedir. Konunun ayrıntısı uygunluk testi ve müşteri sınıflandırması yazımızdadır.
Kurumun sorumluluğunu gündeme getiren durumlar
| Durum | Hukuki değerlendirme | Dayanak |
|---|---|---|
| Çağrı müşteriye iletilmedi veya geç iletildi | Sözleşmedeki bildirim yükümlülüğüne ve şeffaflık ilkesine aykırılık | III-39.1 m.24/1-ç; TBK m.112 |
| Kurumun bildirdiği saatten önce kapatıldı | Sözleşmeye aykırılık; stop-out hükmü yoksa ayrıca yetki aşımı | Çerçeve sözleşme; TBK m.112 |
| Yükümlülüğü aşan miktarda pozisyon kapatıldı | Kapatmanın amacı temerrüdün sona erdirilmesi | Prosedür m.21/1; TBK m.112 |
| Düşük likiditede makul olmayan fiyattan kapatıldı | Özen ve en iyi gerçekleştirme yükümlülüğü | III-39.1 m.24/1-a,b |
| Kurum zamanında kapatmadı, zarar büyüdü | Eksi bakiye talebinde müterafik kusur ve indirim | TBK m.52, m.114/2 |
| Teminat hisseleri piyasa değerinin altında satıldı | Kanuni sınırın ihlali | SPKn m.47/4 |
| Risk bildirimi veya uygunluk testi eksik | İspat yükü kurumda; tazminat ve indirim | III-39.1 m.25/6, m.33/9 |
| Sistem arızası nedeniyle teminat yatırılamadı veya emir iletilemedi | Kurumun bilgi sistemi ve yardımcı kişi sorumluluğu | TBK m.112, m.116 |
Borca aykırılıkta TBK m.112 uyarınca borçlu, kendisine hiçbir kusur yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe zararı gidermekle yükümlüdür; yani kusur karinesi yatırımcının lehinedir. Kurumun genel sorumluluk rejimi aracı kurum sorumluluğu rehberimizde, şirket hesaplarında profesyonel müşteri sınıflandırmasının etkisi ise kurumsal yatırımcı rehberimizde anlatılmıştır.
Eksi Bakiye: Kapatmadan Sonra Hesap Borca Düşerse
Sert fiyat hareketlerinde pozisyon kapatıldığında gerçekleşen zarar, hesaptaki teminatı aşabilir. Bu durumda aracı kurum, üye sıfatıyla Takasbank’a karşı yükümlülüğü kendisi karşılar ve eksi bakiyeyi çerçeve sözleşmeye dayanarak müşteriden talep eder. Takasbank’ın teminatlar üzerindeki hakları kanunla güçlü biçimde korunmuştur (SPKn m.79/3; Prosedür m.48/2-3); bu nedenle uyuşmazlık fiilen yatırımcı ile aracı kurum arasında yaşanır.
Eksi bakiye talebine karşı savunma, kapatmanın hukuka uygunluğu üzerinden kurulur. Kurum çağrıyı zamanında iletmediyse, kendi bildirdiği saati beklemeden veya gecikerek kapattıysa, makul bir fiyat yerine piyasa derinliği olmayan seviyelerden kapattıysa ya da risk bildirimi ve uygunluk testi yükümlülüklerini yerine getirmediyse, zararın doğmasında veya artmasında kurumun payı ortaya çıkar. TBK m.52, zarar görenin zararın doğmasında veya artmasında etkili olduğu hâllerde hâkimin tazminatı indirebileceğini veya kaldırabileceğini düzenler; m.114/2 ise haksız fiil hükümlerini sözleşmeye aykırılığa kıyasen uygulanabilir kılar. Bu çerçevede yatırımcının kendi davranışı da (çağrıyı gördüğü hâlde işlem yapmaması gibi) değerlendirilir.
Eksi bakiye için icra takibi başlatılırsa
| Adım | Süre ve sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| Ödeme emrine itiraz | Tebliğden itibaren yedi gün; itiraz takibi durdurur | İİK m.62 |
| Kısmi itiraz | İtiraz edilen kısmın cihet ve miktarı açıkça gösterilmeli | İİK m.62 |
| Alacaklının itirazın iptali davası | İtirazın tebliğinden itibaren bir yıl; haksız itirazda yüzde yirmiden az olmamak üzere tazminat | İİK m.67 |
| Menfi tespit davası | Takipten önce veya sonra; takipten önce açılırsa yüzde on beşten az olmamak üzere teminatla takibin durdurulması istenebilir | İİK m.72 |
| İstirdat | Ödenmek zorunda kalınan paranın geri istenmesi; ödemeden itibaren bir yıl | İİK m.72 |
İtiraz dilekçesinde borcun tamamına itiraz edildiği açıkça belirtilmeli, kapatma sürecine ilişkin itirazlar ise sonraki davaya saklanmalıdır. Menfi tespit ve istirdat davalarının ayrıntıları menfi tespit rehberimizde yer alır.
İlk Yapılması Gerekenler ve Delil Listesi
VİOP uyuşmazlıkları saat ve dakika hassasiyetinde yürür. Kurumun elinde BISTECH ve Takasbank kayıtları, sizin elinizde ise çoğu zaman yalnızca birkaç SMS ve ekran görüntüsü vardır. Bu dengesizliği gidermenin yolu, kayıtları erken ve yazılı olarak talep etmektir.
Delil ve kayıt talebi listesi
| Belge veya kayıt | Neyi ispatlar? | Nasıl istenir? |
|---|---|---|
| Teminat tamamlama çağrısı raporu ve tutarı | Çağrının varlığı ve miktarı | Aracı kuruma yazılı talep |
| Çağrının size iletildiği SMS, e-posta, uygulama bildirimi ve zaman damgaları | Bildirimin zamanında yapılıp yapılmadığı | Kurumdan ve kendi cihazınızdan |
| Resen kapatma emirleri, emir saatleri ve gerçekleşme fiyatları | Kapatmanın zamanı, miktarı ve fiyatı | Kurumdan emir ve işlem kayıtları |
| Kapatma anındaki hesap teminat oranı ve risk hesaplaması | Kapatmanın gerekli ve orantılı olup olmadığı | Kurumdan hesap ekstresi ve risk raporu |
| Çerçeve sözleşme, türev risk bildirim formu, uygunluk testi | Stop-out hükmü, bildirim kanalı, risk bildirimi | III-39.1 m.25-26, m.33 |
| Telefon görüşme kayıtları | Sözlü uyarı veya talimatın içeriği | Kurumdan; ayrıca KVKK m.11 başvurusu |
| Nakit yatırma dekontu ve saati | Çağrıyı karşılama çabanız | Bankanızdan |
Kayıtlar için kişisel veri başvurusu KVKK m.11 başvurusu yazımızda anlatılmıştır. Kurumla uzlaşılamazsa TSPB Müşteri Uyuşmazlıkları Hakem Heyeti, SPK şikâyet başvurusu ve yargı yolu değerlendirilir. Tüketici mahkemesi mi ticaret mahkemesi mi sorusu ve dava şartı arabuluculuk için yatırımcı tüketici mi rehberimize bakın. Emir kayıtlarının saklanması ve ispat değeri için emir kayıtları rehberimiz yol gösterir.
Başka Kuruma Geçmek, Vade Sonu ve Pozisyon Limiti
Kurumunuzdan memnun değilseniz açık pozisyonlarınızı teminatlarıyla birlikte başka bir üyeye taşıyabilirsiniz. Prosedür m.18/2’ye göre hesap taşıma, Takasbank kayıtları üzerinden yapılır; üyelerin müşterinin yazılı onayını alması ve devralan üyenin talimatı onaylaması zorunludur. Taşımanın, devralan üyenin limit ve pozisyon sınırlamalarına uygunluğu gözetilerek yapıldığını unutmayın.
Paya dayalı fiziki teslimatlı vadeli işlem sözleşmelerinde vade sonunda açık kalan pozisyonlar doğrudan fiziki teslimata tabi tutulur ve pay piyasasında MKK nezdinde tasfiye edilir (m.28/6). Vade sonuna hesapta yeterli nakit veya pay olmadan girmek, teminat sorununa ek bir temerrüt riski doğurur. Sicil bazında pozisyon limitinin aşılması hâlinde ise pozisyon artırıcı işlemler engellenir; aşım bildirimden itibaren dört saat içinde kapatılmazsa Borsa, Takasbank bildirimi üzerine pozisyonları resen kapatır ve bundan doğan sorumluluk yükümlülüğünü yerine getirmeyen üyeye aittir (m.27/1-2).
Zamanaşımı ve Süreler
Uyuşmazlık süreleri
| Konu | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Gün sonu teminat tamamlama | Bir sonraki işlem günü 15.00 (kurumun daha erken saati olabilir) | Prosedür m.50/1 |
| Gün içi teminat tamamlama | İki saat | Prosedür m.40/2 |
| Sözleşmeye aykırılıktan tazminat | On yıl | TBK m.146 |
| Ödeme emrine itiraz | Yedi gün | İİK m.62 |
| İtirazın iptali davası (kurum için) | Bir yıl | İİK m.67 |
| İstirdat davası | Ödemeden itibaren bir yıl | İİK m.72 |
Fon ve yatırım uyuşmazlıklarında sürelerin birlikte nasıl hesaplanacağı zamanaşımı rehberimizde örneklerle anlatılmıştır.
Aracı Kuruma İtiraz ve Kayıt Talebi İhtarnamesi Örneği
Aşağıdaki metin, resen kapatma ve eksi bakiye uyuşmazlığında aracı kuruma noter veya KEP yoluyla gönderilecek ihtarname için bir örnektir. Tarihleri, saatleri, sözleşme maddelerini ve tutarları kendi dosyanıza göre doldurun.
İHTARNAME
İHTAR EDEN: Ad Soyad, T.C. Kimlik No, adres, KEP veya e-posta adresi
VEKİLİ: Av. … (varsa)
MUHATAP: …… Yatırım Menkul Değerler A.Ş., Genel Müdürlük ve Uyum Birimi, adres
KONU: …… numaralı VİOP hesabımda …… tarihinde yapılan resen kapatma işlemine itiraz, işlem ve bildirim kayıtlarının verilmesi ile zararın giderilmesi talebidir.
AÇIKLAMALAR:
1. Teminat tamamlama süresi (Takasbank VİOP Prosedürü m.50/1 ve m.22)
…… tarihli gün sonu güncellemesi sonucunda hesabım için …… TL teminat tamamlama çağrısı oluştuğu bildirilmiştir. Prosedüre göre bu çağrı bir sonraki işlem günü saat 15.00’e kadar karşılanabilir; çerçeve sözleşmemizin …… maddesinde ve tarafıma yapılan bildirimde ise son saat …… olarak gösterilmiştir. Pozisyonlarım bu saatten önce, …… tarihinde saat ……’da kapatılmıştır.
2. Bildirim yükümlülüğü (III-39.1 sayılı Tebliğ m.24/1-ç)
Çağrıya ilişkin bildirim tarafıma sözleşmede öngörülen kanaldan ulaşmamış, ilk bildirim …… saatinde yapılmıştır. Kurumunuz müşteriyi ilgilendiren tüm konularda yeterli bilgilendirme ve şeffaflığı sağlamakla yükümlüdür. Takasbank’ın müşteriye bildirim yapmaksızın tasarruf yetkisi, kurumunuzun sözleşmeden doğan bildirim borcunu ortadan kaldırmaz.
3. Kapatmanın kapsamı ve fiyatı (Prosedür m.21/1; III-39.1 m.24/1-a ve b)
Resen kapatma yetkisi temerrüdün sona erdirilmesi amacıyla sınırlıdır. Çağrı tutarı …… TL iken …… adet sözleşmenin tamamı kapatılmış, kapatma işlemleri …… fiyatından gerçekleştirilmiştir. Yükümlülüğü aşan kapatmanın ve fiyatın, basiretli bir tacirden beklenen özen ile en iyi gerçekleştirme yükümlülüğüne uygun olmadığı kanaatindeyim.
4. Sözleşme hükümlerinin denetimi (III-39.1 m.26/5; TBK m.20, m.24, m.25)
Kurumunuzun dayandığı otomatik kapatma hükmü, oranı tek taraflı olarak değiştirme yetkisi tanıdığı ölçüde yazılmamış sayılır; müşterinin haklarını ciddi şekilde zedeleyen tek taraflı olağanüstü haklar çerçeve sözleşmede yer alamaz.
5. Eksi bakiye talebi (TBK m.52 ve m.114/2)
Hesabımda oluştuğu bildirilen …… TL eksi bakiye, kurumunuzun kapatma sürecindeki eylemleriyle doğmuş veya artmıştır. Bu tutarın tarafımdan talep edilmesini kabul etmiyorum.
6. Kayıtların verilmesi (III-39.1 m.25/6; 6698 s.K. m.11)
Teminat tamamlama çağrısı raporunun, tarafıma yapılan bütün bildirimlerin zaman damgalarıyla birlikte, resen kapatma emirlerinin ve gerçekleşme kayıtlarının, kapatma anındaki teminat oranı hesaplamasının, çerçeve sözleşme, türev araçlar risk bildirim formu ve uygunluk testi kayıtlarının ve telefon görüşme kayıtlarının tarafıma verilmesini talep ederim.
SONUÇ VE İSTEM: Yukarıda açıklanan nedenlerle, kayıtların işbu ihtarnamenin tebliğinden itibaren …… gün içinde tarafıma verilmesini, hukuka aykırı kapatma nedeniyle uğradığım …… TL zararın giderilmesini ve eksi bakiye adı altında herhangi bir takip başlatılmamasını; aksi hâlde SPK’ya, TSPB Müşteri Uyuşmazlıkları Hakem Heyetine ve yargı yoluna başvuracağımı ihtaren bildiririm. …../…../2026
İhtar Eden
Ad Soyad, İmza
Hukukçular Evi Ankara Bu Dosyalarda Ne Yapar?
VİOP uyuşmazlığında sonucu belirleyen, dakika dakika kurulan bir işlem zaman çizelgesidir. Hukukçular Evi Ankara olarak çağrının oluşma anını, size ulaşma saatini, kurumun bildirdiği son saati, kapatma emirlerini ve gerçekleşme fiyatlarını kayıtlar üzerinden karşılaştırıyor; çerçeve sözleşmedeki stop-out ve bildirim hükümlerini TBK ve III-39.1 sayılı Tebliğ yönünden denetliyoruz. Eksi bakiye takibine itiraz, menfi tespit, hakem heyeti ve tazminat davası süreçlerini aynı delil setiyle yürütüyoruz. Aracı kurum tarafında ise risk politikası ve sözleşme metinlerinin mevzuata uygunluğu konusunda danışmanlık veriyoruz. Bize 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
VİOP’ta teminat tamamlama çağrısı ne zaman yapılır?
Gün sonu uzlaşma fiyatlarıyla yapılan güncellemede teminatı, bulunması gereken teminat seviyesinin altına düşen veya TL teminat açığı bulunan hesaplar için yapılır (Takasbank VİOP Prosedürü m.42/2, m.50/1). Gün sonlarında sürdürme seviyesi uygulanmaz (m.39/4).
Teminat tamamlama için ne kadar sürem var?
Prosedüre göre üye aracı kurum, gün sonu çağrısını bir sonraki işlem günü en geç 15.00’e kadar karşılamak zorundadır (m.50/1, m.22). Aracı kurumlar operasyonel nedenlerle müşterileri için daha erken saat belirleyebilir; bağlayıcı olan saat kurumunuzun bildirimi ve çerçeve sözleşmenizdir.
Gün içi teminat tamamlama çağrısında süre nedir?
Takasbank’ın belirlediği kriterler aşıldığında yapılan gün içi çağrıda yükümlülüğün iki saat içinde yerine getirilmesi gerekir; aksi hâlde temerrüt hükümleri uygulanır (m.40/2). Akşam seansında gün içi çağrı yapılmaz (m.40/1).
Aracı kurum bana haber vermeden pozisyonumu kapatabilir mi?
Takasbank, çağrının zamanında karşılanmaması hâlinde müşteriye bildirim gerekmeksizin pozisyonların resen kapatılması dâhil her türlü tasarrufa yetkilidir (m.21/1). Aracı kurum ile müşteri arasındaki bildirim ve stop-out kuralları ise çerçeve sözleşmeye ve genel hükümlere tabidir.
Teminat tamamlamayı hisse yatırarak yapabilir miyim?
Gün sonu çağrısına konu tutar TL olarak yatırılır (m.50/3) ve çağrıdan ancak nakit teminat yatırarak veya bulunması gereken teminatı azaltıcı işlem yaparak çıkılabilir (m.50/4).
Pozisyonum kapatıldıktan sonra hesabım eksiye düştü; borçlu muyum?
Kapatma sonrası oluşan eksi bakiye, kural olarak çerçeve sözleşmeye dayalı bir alacak olarak aracı kurum tarafından talep edilebilir. Ancak kurumun geç kapatması, çağrıyı iletmemesi veya özensiz kapatması gibi kusurlar, tazminat ve indirim tartışmasını açar (TBK m.52, m.114/2).
Eksi bakiye için icra takibi başlatıldı; ne yapmalıyım?
Ödeme emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde icra dairesine itiraz edebilirsiniz (İİK m.62). Borcun bulunmadığını ispat için menfi tespit davası da açılabilir (İİK m.72).
Çerçeve sözleşmedeki “bildirimsiz kapatma” maddesi geçerli mi?
Çerçeve sözleşmelere müşterinin haklarını ciddi şekilde zedeleyen ve kurum lehine tek taraflı olağanüstü haklar sağlayan hükümler konulamaz (III-39.1 m.26/5). Genel işlem koşulları ayrıca TBK m.20-25 denetimine tabidir.
Takasbank’a doğrudan dava açabilir miyim?
Takasbank’ın muhatabı üyelerdir; üyelerin müşterilerine karşı yükümlülüklerinden Takasbank sorumlu değildir (m.20/3). Talepler kural olarak aracı kuruma yöneltilir.
Bu uyuşmazlıkta zamanaşımı ne kadar?
Sözleşmeye aykırılığa dayalı tazminat istemlerinde genel süre on yıldır (TBK m.146). Delillerin kaybolmaması için itirazın ve kayıt talebinin ilk günlerde yazılı yapılması önemlidir.
İlgili Rehberler
- SPK Hukuk Rehberi
- Sermaye piyasası araçları: pay, tahvil, VİOP ve diğerleri
- Kredili menkul kıymet işlemleri ve teminat
- Aracı kurum hisselerimi resen sattı
- Aracılık çerçeve sözleşmesi: nelere dikkat etmeli?
- Uygunluk testi ve müşteri sınıflandırması
- En iyi gerçekleştirme ve emir iletim kuralları
- Aracı kurum sorumluluğu ve yatırımcı uyuşmazlıkları
- Menfi tespit ve istirdat davası
- Aracı kurum çalışanı paramı kullandı: SPKn m.110
- Forex (kaldıraçlı işlem) zararı ve aracı kurumun sorumluluğu
- Borsada yanlış emir ve hatalı işlem iptali
- Varant ve turbo sertifika: borsada kaldıraçlı ürünler
- Sistem kesintisinde teminat tamamlanamazsa
- Üye temerrüdünde pozisyon ve teminat taşıma (SPKn m.78/2)
- Tezgahüstü türevde teminat tamamlama ve resen kapatma
VİOP’ta resen kapatma ve eksi bakiye uyuşmazlığı
Kayıt talebi, itiraz, hakem heyeti ve tazminat sürecini birlikte planlayalım: 0554 648 37 15
📞 Hemen Arayın 💬 WhatsAppTürev işlemler ve aracı kurum uyuşmazlıkları
VİOP teminat tamamlama, resen kapatma, stop-out, eksi bakiye takibi ve aracı kurum sorumluluğu dosyalarında yatırımcı vekilliği. Telefon: 0554 648 37 15
İletişime GeçinBu içerik sermaye piyasası hukuku alanındadır.
SPK Hukuk Rehberi · Halka Arz Yatırımcı Rehberi · Tüm hukuk dalları


