Aracı Kurumla Tezgahüstü Türev İşlem: Swap, Forward ve Opsiyon 2026 — SPKn m.3/1-u, III-37.1 m.25-26 ve m.29/B: Türev Araç Nedir, Ürün ve Dayanak Varlık Listesi, Teminatlandırma Politikası, Başlangıç ve Sürdürme Teminatı, Pozisyon Limitleri, Teminat Tamamlama ve Resen Kapatma, 3 İş Günü Ödeme ve Kapsam Dışı İşlemler

Şirketler kur ve faiz riskinden korunmak, yatırımcılar ise belirli bir fiyat beklentisine göre pozisyon almak için borsaların yanında aracı kurumlarla ikili olarak türev işlem yapar: faiz ve kur swapları, vadeli alım satım sözleşmeleri (forward) ve opsiyonlar bunların başında gelir. Bu işlemler borsa dışında, yani tezgahüstü piyasada gerçekleştiğinden, fiyatlama, teminat ve pozisyon kapatma kuralları büyük ölçüde aracı kurum ile müşteri arasındaki çerçeve sözleşmeye bırakılmış gibi görünür; ancak Sermaye Piyasası Kanunu ve Yatırım Hizmetleri Tebliği (III-37.1) bu alanı ayrıntılı kurallara bağlar. Aracı kurum sunduğu türev türlerini ve dayanak varlıkları bir listede ilan etmek, yönetim kurulu kararıyla bir teminatlandırma politikası oluşturmak, her müşteri için pozisyon limiti belirlemek ve teminat alınmadan işlem yapmamak zorundadır (m.25/A-25/Ç). Sürdürme teminatının altına düşen müşteriye teminat tamamlama çağrısı yapılır; pozisyonların otomatik kapatılabileceği oran sürdürme oranının altında olmalıdır. Kesinleşmiş nakit alacaklar ise en geç üç iş günü içinde ödenir (m.19/1-ç). Bu rehber, aracı kurumla tezgahüstü türev işlem yapan müşterinin haklarını ve kurumun yükümlülüklerini madde madde anlatır.

Kısa Cevap

Kaldıraçlı işlemler ve fark kontratları forex rehberimizde, borsada işlem gören vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinde teminat tamamlama ise VİOP rehberimizde anlatılmıştır. Bu yazı, kaldıraçlı işlemler dışındaki tezgahüstü türevlere odaklanır.

Türev Araç ve Tezgahüstü İşlem Kavramı

Sermaye Piyasası Kanunu türev araçları geniş tanımlar: Menkul kıymetleri satın alma, satma veya birbirleriyle değiştirme hakkı veren araçlar; değeri bir menkul kıymetin fiyatına veya getirisine, dövizin fiyatına, faiz oranına, kıymetli maden, kıymetli taş veya malın fiyatına, Kurulca uygun görülen istatistiklere, kredi riski transferine, enerji fiyatları ve iklim değişkenleri gibi ölçüm değerlerine veya bunlardan oluşturulan bir endekse bağlı olan araçlar ile bunların türevleri; ve döviz, kıymetli maden ile Kurulca belirlenecek diğer varlıklar üzerine yapılan kaldıraçlı işlemler türev araçtır (SPKn m.3/1-u). Faiz swapı, kur swapı, döviz forward’ı, hisse opsiyonu, endeks opsiyonu ve emtia forward’ı bu tanımın içindedir.

Tezgahüstü piyasa, borsalar ve teşkilatlanmış diğer pazar yerleri dışında kalan piyasalardır; tezgahüstü işlem de bu piyasalarda gerçekleştirilen işlemlerdir (III-37.1 m.3). Kaldıraçlı işlemler dışında kalan türev araçlara ilişkin emir iletimi, işlem aracılığı veya portföy aracılığı faaliyetleri, işlemlerin niteliğine göre borsalarda veya tezgahüstü piyasalarda yapılabilir (m.25/1). Tezgahüstü türevler, borsadaki standart sözleşmelerden farklı olarak vade, tutar, dayanak ve kullanım fiyatı bakımından müşterinin ihtiyacına göre özelleştirilebilir; bu esneklik, fiyatlamanın ve teminat hesabının şeffaflığını azalttığı için mevzuat kurum üzerine ek yükümlülükler koyar. Sermaye piyasası araçlarının genel sınıflandırması bu rehberimizde anlatılmıştır.

Kapsam Dışı İşlemler

Her ileri tarihli veya fiyat farkına dayalı ilişki türev araç işlemi değildir. Döviz, kıymetli maden, kıymetli taş, mal veya diğer varlıkların fiziki olarak alım satımı ile gerçek veya tüzel kişilerin kendi aralarında bir yatırım kuruluşu aracılığı olmaksızın gerçekleştirdiği ve ticari veya mesleki faaliyet sayılamayacak nitelikteki türev alım satım işlemleri türev araç işlemi kapsamında değildir (III-37.1 m.26/1). Örneğin bir ihracatçı ile tedarikçisinin kendi aralarında yaptığı ve ticari ilişkinin parçası olan fiyat sabitleme anlaşması bu kapsamda değildir. Buna karşılık kişilere düzenli olarak türev işlem teklif etmek, bir yatırım kuruluşu olmaksızın ticari veya mesleki faaliyet olarak yürütülüyorsa izinsiz sermaye piyasası faaliyeti oluşturabilir (SPKn m.109/2). Bankaların bankacılık mevzuatı kapsamında müşterileriyle yaptıkları türev işlemler ise ayrıca kendi özel mevzuatlarına tabidir.

Aracı Kurumun Ürün ve Dayanak Varlık Listesi

İşlem aracılığı veya portföy aracılığı faaliyeti kapsamında tezgahüstü türev işlemi yapacak yatırım kuruluşları, işlem yapacakları türev araç türlerine ve bunlara konu dayanak varlıklara ilişkin olarak Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği tarafından belirlenen esaslar çerçevesinde bir liste oluşturmak, bu listeyi internet sitelerinde yayımlamak ve Birliğe göndermek zorundadır; listede yapılacak her değişiklik internet sitesinde ilan edilir ve ilanı izleyen beş iş günü içinde Birliğe bildirilir (III-37.1 m.25/A-1). Bu liste, müşteri açısından önemli bir kontrol aracıdır: Aracı kurumun listesinde bulunmayan bir türev türü veya dayanak varlık üzerinde işlem yapılması, mevzuata aykırılık oluşturur. Fark kontratları, yatırım kuruluşu varantları, sertifikalar ve ortaklık varantları, diğer düzenlemelerdeki tanımlarından bağımsız olarak Tebliğ bakımından türev araç kabul edilir (m.25/A-2) ve tezgahüstündeki fark kontratları kaldıraçlı işlemlere ilişkin hükümlere tabidir (m.25/A-3). Varant ve sertifikalar bu rehberimizde anlatılmıştır.

Teminatlandırma Politikası

Aracı kurumlar, listelerindeki türev türleri ve dayanak varlıklar itibarıyla yönetim kurulu kararıyla bir teminatlandırma politikası oluşturur; politika, kurumun müşterilerine karşı doğrudan mali yükümlülük altına girip girmediği, müşterilerin risklilik durumları, olası olumsuz piyasa koşulları ve müşterinin işlemleri korunma amacıyla yapıp yapmadığı gibi özel stratejiler dikkate alınarak uluslararası kabul görmüş yöntemlerle hazırlanır (III-37.1 m.25/B-1). Politikanın yürütülmesinden ve değişiklik önerilerinden risk yönetim birimi sorumludur; bu birim genel müdüre müşterilerin teminat durumları hakkında en az haftalık rapor verir ve değişiklikler yönetim kurulunca karara bağlanır (m.25/B-2). Kullanılan risk modellerinin geçerliliği ve güvenilirliği en az altı ayda bir geriye dönük stres testleriyle sınanır ve sonuçlar yönetim kuruluna raporlanır (m.25/B-3).

Teminatlandırma politikası, bir uyuşmazlıkta aracı kurumun teminat taleplerinin ve kapatma kararlarının keyfi olup olmadığının ölçüsüdür. Müşteri, kendisine uygulanan teminat oranlarının kurumun yönetim kurulu kararıyla onaylanmış politikaya uygun olup olmadığını sorgulayabilir. Korunma amaçlı işlem yapan bir şirketle spekülatif pozisyon alan bir yatırımcıya aynı teminatın uygulanması zorunlu değildir; politika bu farkı gözetmelidir.

Pozisyon Limitleri

Aracı kurumlar teminatlandırma politikasının parçası olarak her müşterinin alabileceği pozisyon büyüklüğüne ilişkin limit belirlemek zorundadır; müşteriler limit belirlenmesi amacıyla gruplandırılabilir ve limitler bir sözleşme veya sözleşme grubu esas alınarak, teslim ayında olup olmama ve işlemin korunma amacıyla yapılıp yapılmadığı gibi durumlar dikkate alınarak belirlenebilir (III-37.1 m.25/C-1). Limitler, uç piyasa koşullarında en büyük pozisyona sahip müşterilerin bir bölümünün temerrüdü hâlinde kurumun sermaye yeterliliğinin bozulmayacağı şekilde belirlenir (m.25/C-2). Bu kural hem kurumu hem de diğer müşterileri korur: Tek bir büyük müşterinin zararının kurumu zor duruma sokması, tüm müşterilerin varlıklarını riske atar.

Teminat: Başlangıç, Sürdürme ve Tamamlama Çağrısı

Aracı kurumlar müşterileriyle gerçekleştirecekleri tezgahüstü türev işlemleri için teminat talep eder ve teminat tesis edilmeden işlemlere başlanamaz; teminat yapısı asgari olarak başlangıç ve sürdürme teminatından oluşur (III-37.1 m.25/Ç-1). Başlangıç teminatı, işlemlere başlanabilmesi ve pozisyon alınabilmesi için yatırılması gereken asgari tutardır; başlangıç teminat oranı yatırılan teminatın ilk açılan pozisyon tutarına oranı olarak kurumca belirlenir (m.25/Ç-2). Sürdürme teminatı, işlemler süresince bulundurulması gereken asgari teminattır ve değerlenmiş teminatın pozisyon büyüklüğüne oranı olarak belirlenir; bu oranın altına düşülmesi hâlinde aracı kurum çerçeve sözleşmede belirlenen şekilde teminat tamamlama çağrısı yapar ve teminatın başlangıç oranına çıkarılması istenir (m.25/Ç-3). Müşteri talep ederse sürdürme teminatının zamanında sağlanması için bankaların otomatik ödeme sistemlerinden yararlanılabilir, ancak bu imkân müşterinin aracı kurumca kredilendirilmesi sonucunu doğuracak şekilde kullanılamaz.

Temerrüt ve Pozisyonların Kapatılması

Teminat tamamlama çağrısı yapılan müşteri yükümlülüğünü süresi içinde yerine getirmezse başka bir ihbara gerek kalmaksızın temerrüde düşmüş sayılır ve temerrüde neden olan pozisyonları aracı kurum tarafından otomatik olarak kapatılabilir; temerrüt durumu ortadan kalkmadan riskini artıracak yeni pozisyon emirleri kabul edilmez (III-37.1 m.25/Ç-4). Aracı kurumlar, açık pozisyonların tek taraflı ve otomatik olarak kapatılabileceği bir pozisyon kapatma oranı belirleyebilir; bu oranın sürdürme teminat oranının altında belirlenmesi zorunludur. Başlangıç ve sürdürme teminat oranları, teminatların değerleme esasları, teminat takibi, tamamlama çağrısı ve yükümlülüğü, sürdürme altına veya temerrüde düşülmesi hâlinde izlenecek yöntemler, pozisyonların netleştirilmesi ve otomatik kapanması ile fiyatlama ve değerleme esaslarının kurum tarafından belirlenmesi ve çerçeve sözleşmede yer alması zorunludur (m.25/Ç-5).

Bu kurallardan çıkan sonuç şudur: Aracı kurum, çerçeve sözleşmede yazılı olmayan bir yöntemle, teminat tamamlama çağrısı yapmadan veya çağrıda verilen süre dolmadan pozisyonları kapatamaz; otomatik kapatma ise ancak sürdürme oranının altındaki kapatma oranına ulaşıldığında yapılabilir. Kapatma sırasında kullanılan fiyatların da çerçeve sözleşmedeki fiyatlama esaslarına uygun olması gerekir; piyasanın kapalı veya sığ olduğu saatlerde yapılan kapatmalarda bu husus özellikle önem taşır. Bu kurallara aykırı kapatmalar, müşteriye doğan zarar bakımından kurumun sorumluluğunu doğurur. Aracı kurumun hisseleri resen satmasına ilişkin uyuşmazlıklar bu rehberimizde anlatılmıştır.

Kesinleşmiş Alacakların Üç İş Günü İçinde Ödenmesi

Tezgahüstü türev araç işlemleriyle ilgili olarak müşterilerin kesinleşmiş nakit alacaklarının müşteri talebi üzerine en geç üç iş günü içinde tam ve nakden ödenmesi gerekir (III-37.1 m.19/1-ç). Bu kural, özellikle kurumun işlemde karşı taraf olduğu, yani müşterinin kazancının kurumun zararı olduğu işlemlerde önemlidir. Kazançlı kapanan bir swap veya opsiyon pozisyonundan doğan alacağın, çeşitli gerekçelerle ödenmemesi veya geciktirilmesi, bu yükümlülüğün ihlalidir. Müşteri, talebini yazılı olarak yapmalı ve üç iş günlük sürenin dolmasından sonra kurumu temerrüde düşürmüş olur. Talep yazısında alacağın hangi işlemden ve hangi hesaplamayla doğduğunun belirtilmesi, kurumun ödemeyi hesaplama itirazıyla geciktirmesinin önüne geçer. Aracı kurumun mali durumu nedeniyle ödeme yapamaması hâlinde ise müşteri varlıklarının korunması ve Yatırımcı Tazmin Merkezi mekanizması gündeme gelir.

Korunma Amaçlı İşlem Yapan Şirketler

Tezgahüstü türevlerin önemli bir kullanıcı grubu, döviz geliri veya borcu, değişken faizli kredisi ya da emtia girdisi bulunan şirketlerdir. Bu şirketler türevi spekülasyon için değil, gerçek bir ticari riski dengelemek için kullanır. Mevzuat bu farkı gözetir: Teminatlandırma politikası, müşterinin işlemlerini korunma amacıyla yapıp yapmadığını dikkate alarak hazırlanır (III-37.1 m.25/B-1) ve pozisyon limitleri işlemin korunma amaçlı olup olmadığına göre farklılaştırılabilir (m.25/C-1). Bu nedenle korunma amaçlı işlem yapan şirketin, korunan riski ve işlemin amacını aracı kuruma yazılı olarak bildirmesi ve bunu belgelemesi, teminat ve limit bakımından daha uygun koşullar talep edebilmesi için önemlidir. Korunma amaçlı işlemde teminat tamamlama çağrısına yanıt verilememesi ve pozisyonun kapatılması, şirketi korunmak istediği riskle korumasız bırakır; bu nedenle nakit planlaması da işlem kadar önemlidir. Şirketin yönetim kurulunun hangi tutara kadar türev işlem yapılabileceğini ve kimlerin imza yetkisi bulunduğunu karara bağlaması, hem iç denetim hem de ileride çıkabilecek yetki uyuşmazlıkları bakımından yararlıdır.

Emir Başka Bir Kuruluşa İletiliyorsa

Aracı kurum, müşteriden aldığı türev emirlerini gerçekleştirmek üzere yurt içinde veya yurt dışında başka bir kuruluşa iletebilir. Bu durumda aracı kurum müşteriden en az, o kuruluşun bu emirler kapsamında talep ettiği kadar teminat ister (III-37.1 m.25/Ç-6). Müşteri açısından bu, teminat tutarının yalnızca aracı kurumun politikasına değil, emrin iletildiği kuruluşun şartlarına da bağlı olabileceği anlamına gelir. Emrin kime iletildiği, karşı taraf riskinin kimde olduğu ve teminatın nerede tutulduğu çerçeve sözleşmede ve işlem teyitlerinde açıkça görülmelidir. Yurt dışı piyasalarda işlem aracılığına ilişkin kurallar da ayrıca uygulanır.

Kurum Karşı Taraf Olduğunda: Çıkar Çatışması

Tezgahüstü türev işlemlerin çoğunda aracı kurum, portföy aracılığı kapsamında müşterinin karşı tarafıdır; bu durumda müşterinin kazancı kurumun zararı, müşterinin zararı kurumun kazancı olur. Bu nedenle portföy aracılığı kapsamında sunulan hizmet veya ürünün niteliği gereği müşterinin zarar etmesinin kurumun kâr etmesiyle sonuçlanması, çıkar çatışması politikasında tanımlanması zorunlu durumlardandır (III-39.1 m.12/5-a). Portföy aracılığında işlemlerin gerçekleştirileceği fiyatların genel piyasa koşulları ve gerçeğe uygun değerlerle uyumlu ve nesnel belirlenmesi zorunludur (III-37.1 m.24/1-b). Aracı kurumun fiyatlama modeli, özellikle kapatma anında uygulanan fiyatlar, bu kural karşısında sorgulanabilir. Aracı kurumdaki çıkar çatışması bu rehberimizde anlatılmıştır.

Elektronik Platformlar ve Habersiz Denetim

Aracı kurumlar portföy aracılığı veya işlem aracılığı kapsamında tezgahüstü türev işlemlerde kullandıkları elektronik işlem platformlarını, bu platformlardaki her türlü program, modül ve eklentiyi, bunların çalışma esaslarını ve değişikliklerini kullanılmaya başlandıktan itibaren on gün içinde Birliğe yazılı olarak bildirmekle yükümlüdür; bildirilen platform ve eklentiler yatırımcıların hak ve yararlarına aykırı sonuç verecek unsurlar içeremez ve bildirilmeyen platform, program veya eklenti kullanılamaz (III-37.1 m.29/B-1). Bu yükümlülüklere uyumun tespiti için yetkili bağımsız denetim kuruluşlarınca yılda en az iki defa, aracı kurumlardan habersiz özel amaçlı bağımsız denetim yapılması zorunludur ve raporlar beş iş günü içinde Kurula iletilir (m.29/B-2, 5). Bu kurallar, fiyatları müşteri aleyhine kaydıran veya emirleri geciktiren yazılım eklentilerinin kullanılmasını önlemeye yöneliktir. Bilgi sistemlerine ilişkin genel yükümlülükler bu rehberimizde anlatılmıştır.

Takas ve Merkezi Karşı Taraf

Tezgahüstü türevlerde karşı taraf riski, borsa işlemlerinden farklı olarak doğrudan aracı kuruma yöneliktir; işlemi merkezi bir karşı taraf garanti etmez. Merkezi takasa konu edilecek sermaye piyasası araçları ile takasın esasları, sistemik riskin azaltılması ilkesi çerçevesinde merkezi takas kuruluşunun önerisi üzerine Kurulca belirlenir ve Kurul, yatırım kuruluşlarının tezgahüstü piyasalarda gerçekleştirdikleri işlemlerin takasının merkezi karşı taraf olarak yetkilendirilmiş bir kuruluş nezdinde yapılmasını zorunlu tutabilir (III-37.1 m.36; SPKn m.77/3, m.78/1). Müşteri varlık ve teminatlarının izlenmesi ve saklanmasına ilişkin borsa, merkezi takas kuruluşu ve merkezi karşı taraf düzenlemeleri saklıdır (m.25/Ç-7). Merkezi karşı tarafın işleyişi bu rehberimizde anlatılmıştır.

Borsada mı, Tezgahüstünde mi?

Borsada işlem gören türevlerde fiyat şeffaflığı ve merkezi karşı taraf güvencesi daha yüksektir; tezgahüstü türevler ise ihtiyaca göre özelleştirilebilmelerinin karşılığında daha yüksek karşı taraf ve fiyatlama riski taşır. İşlem yapmadan önce aynı ihtiyacın borsada işlem gören standart bir sözleşmeyle karşılanıp karşılanamayacağını değerlendirmek, özellikle bireysel yatırımcılar için akılcı bir adımdır.

Uygunluk ve Risk Bildirimi

Türev araçlar karmaşık ürünlerdir ve genel müşteriye sunulmadan önce aracı kurumun müşterinin bilgi ve tecrübesini değerlendirmesi, ürünün müşteriye uygun olup olmadığını tespit etmesi ve risk bildirim formu vermesi gerekir. Korunma amacıyla işlem yapan bir şirketin finans yöneticisi ile ilk kez yatırım yapan bir bireysel müşterinin aynı ürüne yönlendirilmesi, uygunluk değerlendirmesi açısından farklı sonuçlar doğurur. Uygunluk ve yerindelik testleri ile emir kayıtlarının önemi bu rehberimizde anlatılmıştır. Aracı kurumun bu yükümlülükleri yerine getirmeden karmaşık bir türev ürünü sattığı durumlarda, müşterinin zararından sorumluluğu gündeme gelir.

Uyuşmazlıkta Hangi Belgeler İstenmeli?

Tezgahüstü türev uyuşmazlıklarında sonuç, çoğu zaman belgelere bağlıdır. Müşteri, aracı kurumdan çerçeve sözleşmenin tamamını, işlem teyitlerini, teminat hesap dökümlerini, teminat tamamlama çağrılarının gönderim kayıtlarını, kapatma anındaki teminat oranı hesabını, kapatmada kullanılan fiyatların kaynağını ve kurumun yayımladığı ürün listesini isteyebilir. Kurumun yönetim kurulu kararıyla onaylanmış teminatlandırma politikası ve müşteriye uygulanan pozisyon limiti de, uygulamanın politikaya uygunluğunu denetlemek için talep edilebilir. Kurumun elektronik platformda tuttuğu emir ve işlem kayıtları, fiyatların müşteriye hangi anda nasıl yansıtıldığını gösterir.

Uygulamadan Senaryolar

Senaryo 1: Süre verilmeden kapatılan swap. Bir şirket, kredisinin faiz riskinden korunmak için aracı kurumla faiz swapı yapar. Faizler hızla değişince teminat sürdürme oranının altına düşer; aracı kurum aynı gün, çerçeve sözleşmede öngörülen tamamlama süresini beklemeden pozisyonu kapatır. Teminat tamamlama çağrısının çerçeve sözleşmedeki usulle yapılması ve sürenin beklenmesi gerektiğinden (III-37.1 m.25/Ç-3, 5), erken kapatma nedeniyle doğan zarar kurumdan talep edilebilir.

Senaryo 2: Kazançlı opsiyonun ödenmemesi. Bir yatırımcı, aracı kurumla yaptığı döviz opsiyonundan kazançla çıkar ve alacağının ödenmesini talep eder; kurum ödemeyi haftalarca erteler. Kesinleşmiş nakit alacakların talep üzerine en geç üç iş günü içinde ödenmesi gerektiğinden (m.19/1-ç), kurum temerrüttedir; yatırımcı faiziyle birlikte alacağını talep edebilir ve SPK’ya başvurabilir.

Senaryo 3: Listede olmayan dayanak varlık. Bir aracı kurum, internet sitesinde yayımladığı listede bulunmayan bir emtia üzerinde müşterisiyle forward işlemi yapar. Kurumun yalnızca listesindeki türler ve dayanak varlıklar üzerinde işlem yapması gerektiğinden (m.25/A-1), işlem mevzuata aykırıdır; bu durum hem idari yaptırım hem de müşterinin zararından sorumluluk bakımından değerlendirilebilir.

Sık Yapılan Hatalar

Haksız Kapatma ve Ödenmeyen Alacak İçin Aracı Kuruma İhtarname Örneği

Aşağıdaki örnek, çerçeve sözleşmedeki teminat tamamlama süresi beklenmeden pozisyonu kapatılan ve kapanıştan doğan alacağı ödenmeyen bir müşterinin aracı kuruma göndereceği ihtarname içindir.

Hukukçular Evi Ankara Bu Dosyalarda Ne Yapar?

Hukukçular Evi Ankara olarak aracı kurumlarla swap, forward, opsiyon ve yapılandırılmış ürün işlemi yapan şirketler ve yatırımcılar için çerçeve sözleşmelerin incelenmesi, teminat ve kapatma uyuşmazlıkları, fiyatlama itirazları, ödenmeyen alacakların tahsili ve SPK şikâyeti süreçlerini yürütüyoruz. Aracı kurumlar için ise tezgahüstü türev ürün listesi, teminatlandırma politikası, pozisyon limitleri ve çerçeve sözleşme hükümlerinin mevzuata uyumu konularında danışmanlık veriyoruz. Bize 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Türev araç nedir?

Değeri bir menkul kıymetin, dövizin, faiz oranının, kıymetli madenin, malın, endeksin veya benzeri dayanak varlığın fiyatına ya da değişimine bağlı olan sermaye piyasası aracıdır; menkul kıymetleri alma, satma veya değiştirme hakkı veren araçlar ile kaldıraçlı işlemler de türev araç sayılır (SPKn m.3/1-u).

Tezgahüstü türev işlem nedir?

Borsalar ve teşkilatlanmış diğer pazar yerleri dışında, yatırım kuruluşu ile müşteri arasında ikili olarak yapılan türev işlemdir (III-37.1 m.3). Kaldıraçlı işlemler dışındaki türev işlemler borsada veya tezgahüstü piyasada yapılabilir (m.25/1).

Aracı kurum hangi tezgahüstü türevleri sunabilir?

İşlem yapacağı türev araç türlerini ve dayanak varlıkları Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği’nin belirlediği esaslara göre bir listede toplamak, bu listeyi internet sitesinde yayımlamak ve Birliğe göndermek zorundadır; listedeki değişiklikler ilan edilir ve beş iş günü içinde Birliğe bildirilir (III-37.1 m.25/A-1).

Teminat vermeden tezgahüstü türev işlem yapılabilir mi?

Hayır. Aracı kurumlar müşterileriyle yapacakları tezgahüstü türev işlemleri için teminat talep eder ve teminat tesis edilmeden işlemlere başlanamaz; teminat yapısı en az başlangıç ve sürdürme teminatından oluşur (III-37.1 m.25/Ç-1).

Sürdürme teminatının altına düşersem ne olur?

Aracı kurum çerçeve sözleşmede belirlenen şekilde teminat tamamlama çağrısı yapar ve teminatın başlangıç oranına çıkarılması istenir. Süresinde tamamlanmazsa müşteri ihbara gerek olmaksızın temerrüde düşmüş sayılır ve ilgili pozisyonlar otomatik olarak kapatılabilir (III-37.1 m.25/Ç-3, 4).

Pozisyon kapatma oranı nedir?

Aracı kurumun müşterinin açık pozisyonlarını tek taraflı ve otomatik olarak kapatabileceği orandır; bu oranın sürdürme teminat oranının altında belirlenmesi zorunludur (III-37.1 m.25/Ç-4).

Aracı kurum bana pozisyon limiti koyabilir mi?

Evet, koymak zorundadır. Teminatlandırma politikasının parçası olarak her müşterinin alabileceği pozisyon büyüklüğüne ilişkin limit belirlenir; limitler uç piyasa koşullarında kurumun sermaye yeterliliğini bozmayacak şekilde belirlenir (III-37.1 m.25/C).

Tezgahüstü türevden doğan alacağımı ne zaman alırım?

Tezgahüstü türev araç işlemleriyle ilgili olarak müşterilerin kesinleşmiş nakit alacakları, müşterinin talebi üzerine en geç 3 iş günü içinde tam ve nakden ödenir (III-37.1 m.19/1-ç).

Fark kontratı (CFD) bu kurallara mı tabi?

Tezgahüstünde yapılan fark kontratları, Tebliğin kaldıraçlı alım satım işlemlerine ilişkin hükümlerine tabidir (III-37.1 m.25/A-3). Varant ve sertifikalar da Tebliğ kapsamında türev araç olarak kabul edilir (m.25/A-2).

Korunma amaçlı işlem yapıyorsam teminat farklı olabilir mi?

Evet. Teminatlandırma politikası müşterinin işlemleri korunma amacıyla yapıp yapmadığını dikkate alarak hazırlanır ve pozisyon limitleri de korunma amacına göre farklılaştırılabilir (III-37.1 m.25/B-1, m.25/C-1). Korunma amacının aracı kuruma yazılı olarak bildirilmesi önerilir.

Hangi işlemler türev işlem sayılmaz?

Döviz, kıymetli maden, kıymetli taş, mal veya diğer varlıkların fiziki alım satımı ile kişilerin bir yatırım kuruluşu aracılığı olmaksızın kendi aralarında yaptıkları ve ticari veya mesleki faaliyet sayılmayan türev işlemler türev araç işlemi kapsamında değildir (III-37.1 m.26/1).

İlgili Rehberler

• SPK Hukuk Rehberi
• Forex ve kaldıraçlı işlemler
• VİOP teminat tamamlama ve resen kapatma
• Varant ve yatırım kuruluşu sertifikası
• Sermaye piyasası araçları
• Aracı kurumun çıkar çatışması
• Aracı kurum hisselerimi resen sattı
• Merkezi karşı taraf ve Takasbank
• Emir kayıtları ve uygunluk testi
• Swap ve forward işlemlerinde MASAK boyutu
• türev işlemlerin veri depolama kuruluşuna raporlanması