Borsada Karşı Taraf Riski Kimde? 2026 Merkezi Takas ve Merkezi Karşı Taraf: SPKn m.77-79 ve m.73/2 — Takasbank’ın Rolü, Takas Kesinliği, Teminatlar ve Garanti Fonu, Üye Temerrüdünde Pozisyon ve Teminatların Taşınması, “Takas Kuruluşu Üyenin Müşterisine Sorumlu Değildir” Kuralı ve Yatırımcı İçin Anlamı

Borsa İstanbul’da bir hisse aldığınızda, karşınızdaki satıcıyı tanımazsınız; satıcının payları teslim edip etmeyeceği veya alıcının parayı ödeyip ödemeyeceği riskini kim taşır? Sermaye Piyasası Kanunu bu sorunun cevabını merkezi takas ve merkezi karşı taraf kurumlarıyla verir. Merkezi takas kuruluşu, borsada işlem gören araçların teslimi, bedellerinin ödenmesi ve teminat yükümlülüklerini yürüten kurumdur (SPKn m.77); merkezi karşı taraf uygulamasında ise bu kuruluş alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını taahhüt eder (m.78). Türkiye’de bu görevi Takasbank yürütür. Kanun, takas işlemlerinin geri alınamayacağını ve iptal edilemeyeceğini (m.79/1), teminatlar ile garanti fonunun haczedilemeyeceğini (m.73/2) ve bir üye temerrüde düşerse müşterilerin pozisyon ve teminatlarının diğer üyelere taşınabileceğini (m.78/2) düzenler. Ancak aynı madde önemli bir sınır da koyar: Takas kuruluşu, üyelerinin müşterilerine olan yükümlülüklerinden sorumlu değildir. Bu rehber, merkezi karşı taraf sisteminin yatırımcıyı nasıl koruduğunu ve korumanın nerede bittiğini madde madde anlatır.

Kısa Cevap

Aracı kurum zor durumdayken müşteri varlıklarının korunması bu rehberimizde, Yatırımcı Tazmin Merkezi ise bu rehberimizde anlatılmıştır. Bu yazı, takas sisteminin kendisine ve merkezi karşı tarafın rolüne odaklanır.

Takas Nedir, Neden Önemlidir?

Borsada bir işlem gerçekleştiğinde iki aşama vardır: İşlemin eşleşmesi ve takası. Eşleşme, alış ve satış emirlerinin borsada karşılaşarak işleme dönüşmesidir; takas ise alıcının parayı, satıcının payları teslim ederek işlemin fiilen tamamlanmasıdır. Pay piyasasında takas, işlem gününden sonraki ikinci iş günü tamamlanır. Bu iki aşama arasında geçen sürede taraflardan birinin yükümlülüğünü yerine getirmemesi riski vardır. Merkezi takas kuruluşları, borsalarda ve teşkilatlanmış diğer pazar yerlerinde işlem gören sermaye piyasası araçlarının teslimi, bedellerinin ödenmesi ve bu işlemlere ilişkin teminat yükümlülüklerinin ifası ile ilgili işlemleri yürüten anonim ortaklık şeklindeki kurumlardır (SPKn m.77/1). Kuruluşlarına Kurulun teklifi üzerine ilgili Bakan, faaliyete geçmelerine ise Kurul izin verir.

Merkezi takas kuruluşlarında üyelik, teminat, takas esasları, disiplin, sermaye ve gelir konularındaki düzenlemeler Kurulca veya kuruluşun hazırlayıp Kurulun onayladığı yönetmeliklerle belirlenir; takas sistemi, üyelik, temerrüt işlemleri, teminatlar ve merkezi karşı taraf olarak sorumluluk üstlenilen durumlar için üyelerin katılımıyla oluşturulacak garanti fonlarının esasları da takas kuruluşunun hazırlayıp Kurulun onayladığı yönetmelikle düzenlenir (m.77/2). Kurul bu kuruluşların düzenleme, gözetim ve denetim merciidir (m.77/4). Borsa dışında gerçekleştirilen işlemlerin takasının da merkezi takas kuruluşu nezdinde yapılmasını zorunlu tutabilir (m.77/3).

Merkezi Karşı Taraf: Alıcıya Satıcı, Satıcıya Alıcı

Merkezi karşı taraf uygulamasında takas kuruluşu, alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı da alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını taahhüt eder; Kurul bu uygulamayı piyasalar veya sermaye piyasası araçları itibarıyla zorunlu tutabilir, borsalar da merkezi karşı taraf uygulamasına geçmek için Kurula başvurabilir (SPKn m.78/1). Bu sayede borsada işlem yapan bir yatırımcının karşı taraf riski, tanımadığı satıcının veya alıcının ödeme gücüne değil, merkezi karşı tarafın mali gücüne bağlanır. Merkezi karşı taraf hizmeti verecek kuruluşların her işlemde taraflarla ayrı ayrı sözleşme yapması zorunlu değildir (m.78/8); sistem, üyelik ve kurallar çerçevesinde kendiliğinden işler.

Merkezi karşı tarafın mali sorumluluğu sınırsız değildir: Takas kuruluşlarının merkezi karşı taraf görevini üstlendiği takas işlemlerinde mali sorumluluğu, tesis edilecek limitler dahilinde ve üyelerden alınacak teminatlar ile diğer garantiler çerçevesinde belirlenir (m.78/2). Merkezi karşı taraf hizmeti verecek kuruluşların üstlendikleri risklere uygun sermaye bulundurması, bilgi işlem, iç kontrol, risk yönetimi ve iç denetim sistemlerini kurması ve iç denetim birimlerinin bu sistemleri en az altı ayda bir kontrol edip sonuçlarını Kurula bildirmesi zorunludur; Kurul stres testleri ve kredi derecelendirmesi de isteyebilir (m.78/5). Sistemik öneme sahip bu kuruluşlara ve üyelerine ek yükümlülükler getirilebilir (m.78/6).

Merkezi Karşı Taraf Neden Önemlidir?

Merkezi karşı taraf, tek bir piyasa katılımcısının temerrüdünün zincirleme olarak diğer katılımcılara yayılmasını önleyen bir güvenlik duvarıdır. Merkezi karşı taraf olmayan bir sistemde, bir aracı kurumun ödeme yapamaması, onunla işlem yapan tüm kurumların ve dolayısıyla onların müşterilerinin takasını tehlikeye atar. Merkezi karşı taraf ise tüm riskleri kendi üzerinde toplar, teminat ve garanti fonuyla bu riskleri karşılar ve temerrüt eden üyenin pozisyonlarını yönetir. Bu nedenle Kanun, merkezi karşı taraf hizmeti veren kuruluşları sistemik öneme sahip kurumlar olarak görür ve Kurula, finansal istikrarın korunması amacıyla bu kuruluşlara ve üyelerine sermaye dahil ek yükümlülükler getirme yetkisi verir (SPKn m.78/6). Yatırımcı açısından sonuç, borsada gerçekleşen bir işlemin karşı tarafın kim olduğundan bağımsız olarak tamamlanacağına duyulan güvendir; piyasanın likiditesi ve fiyatların güvenilirliği bu güvene dayanır.

Takas Kesinliği: İşlem Geri Alınamaz

Sermaye piyasası araçlarının takas talimat ve işlemleri ile ödeme işlemleri, merkezi takas kuruluşlarının üyelerinin faaliyetlerinin geçici veya sürekli olarak durdurulması ya da idari ve adli merciler nezdinde tasfiye işlemlerine başlanması durumu dahil olmak üzere geri alınamaz ve iptal edilemez (SPKn m.79/1). Bu kural, bir aracı kurumun faaliyeti durdurulduğunda o gün gerçekleşmiş işlemlerin takasının iptal edilerek piyasada zincirleme bir krize yol açılmasını engeller. Yatırımcı açısından sonuç şudur: Aracı kurumu kapatılsa bile, borsada gerçekleşmiş ve takası tamamlanmış işlemler geçerliliğini korur; iflas idaresi veya tasfiye memuru bu işlemleri geriye dönük olarak iptal ettiremez ve karşı taraf da işlemin bozulmasını talep edemez. Takas kesinliği, işlemin kendisinin hatalı olduğu iddialarından farklıdır; borsada hatalı işlemlerin iptali ayrı kurallara tabidir ve bu rehberimizde anlatılmıştır.

Teminatlar ve Garanti Fonu

Takas güvenliği teminatlara dayanır. Merkezi karşı taraf hizmeti çerçevesinde takas kuruluşları tarafından alınan teminatların mülkiyeti takas kuruluşuna geçer ve bunlara, kanunda aksi öngörülmedikçe, SPKn m.47’deki mülkiyeti devredilen teminatlara ilişkin kurallar uygulanır (m.78/2). Bu, temerrüt hâlinde takas kuruluşunun teminatı ihtar, süre verme veya mahkeme izni gibi ön şartlar olmadan kullanabilmesini sağlar (m.47/4). Buna karşılık teminatlar ile hesap sahiplerinin malvarlıklarının takas kuruluşunun malvarlığından ayrı izlenmesi esastır ve takasın yerine getirilmesi dışında teminat veya varlıklar tevdi amaçları dışında kullanılamaz (m.78/7). Her piyasa için tahsis edilen sermaye, alınan teminatlar ve garanti fonları amaçları dışında kullanılamaz; sermaye piyasalarına ilişkin teminat ve garanti fonu varlıkları para piyasalarına ilişkin olanlardan ayrı izlenir (m.78/10).

Borsalar ve takas kuruluşları nezdinde takas risklerinin önlenmesi amacıyla tutulan teminatlar ile garanti fonundaki varlıklar amaçları dışında kullanılamaz, kamu alacakları için olsa dahi haczedilemez, rehnedilemez, idari mercilerin tasfiye kararlarından etkilenmez, iflas masasına dahil edilemez ve üzerlerine ihtiyati tedbir konulamaz (SPKn m.73/2). Garanti fonları, üyelerin katılımıyla oluşturulur ve bir üyenin temerrüdü hâlinde o üyenin kendi teminatlarının yetmediği durumlarda kullanılabilecek ortak bir güvence kaynağıdır (m.77/2). Temerrüt yönetimine ilişkin usul ve esaslar ile teminat ve garanti fonlarına ilişkin esaslar, takas kuruluşunun önerisi üzerine Kurulca belirlenir (m.78/9).

Üye Temerrüt Ederse: Temerrüt Yönetimi

Bir aracı kurum veya banka takas yükümlülüğünü yerine getiremezse takas kuruluşu temerrüt yönetimine başlar. Kanun, takas kuruluşlarına geniş bir araç seti tanır: Merkezi karşı taraf hizmeti verdikleri piyasalarda temerrüt yönetimi kapsamında, üyelerin teminatları, garanti fonu ve kendi sermayelerinin yanı sıra sigorta sözleşmelerini, kârlardan kesinti yapılmasını, müşterilerin pozisyon ve teminatlarının gerektiğinde resen veya temerrüt eden üyenin müşterilerinin talebiyle, temerrüt eden üyenin rızası aranmaksızın diğer üyelere taşınmasını, pozisyonların resen kapatılmasını, aynı tarafla olan borç, alacak, pozisyon ve teminatların netleştirilmesini ve Kurulca uygun görülecek diğer yöntemleri kullanabilirler (SPKn m.78/2). Takas kuruluşları temerrüt yönetiminde kullanmak üzere sermaye ve sermaye benzeri kaynak temin edebilir ve teminat ile garanti fonu varlıklarını likidite temini için teminat gösterebilir (m.78/3).

Yatırımcı açısından bu listenin en önemli unsuru pozisyon ve teminatların taşınmasıdır. Aracı kurumu temerrüde düşen bir yatırımcının vadeli işlem pozisyonları ve bu pozisyonlar için yatırdığı teminatlar, resen veya yatırımcının talebiyle başka bir üyeye aktarılabilir; bunun için temerrüt eden aracı kurumun rızası aranmaz. Taşıma mümkün olmazsa pozisyonlar resen kapatılabilir; bu durumda kapanış fiyatları ve teminattan yapılan mahsuplar yatırımcıya ayrıntılı olarak bildirilmeli, artan teminat hak sahibine iade edilmelidir. Vadeli işlemlerde teminat tamamlama ve resen kapatma kuralları VİOP rehberimizde anlatılmıştır.

Koruma Nerede Biter? “Üyenin Müşterisine Sorumlu Değildir” Kuralı

Merkezi karşı taraf sisteminin yatırımcı için en çok yanlış anlaşılan yönü, takas kuruluşunun sorumluluğunun kapsamıdır. Kanun açıkça, takas kuruluşlarının üyelerinin müşterilerine olan yükümlülüklerinden sorumlu olmadığını düzenler (SPKn m.78/2). Takas kuruluşu, üyeler arasındaki takasın tamamlanmasını güvence altına alır; ancak aracı kurumun müşterisine olan borcunu, örneğin hesaptaki nakdi iade etme veya payları müşterinin hesabına aktarma yükümlülüğünü üstlenmez. Aracı kurum batarsa yatırımcının talebi aracı kuruma yöneliktir ve bu talep müşteri varlıklarının ayrılığı ile Yatırımcı Tazmin Merkezi mekanizmasıyla korunur.

Yatırımcı varlıkları aracı kurumun malvarlığından ayrı izlenir, yazılı açık izin olmadan kullanılamaz ve kurumun borçları için haczedilemez, iflas masasına dahil edilemez (SPKn m.46/5-6). Kayden izlenen paylar MKK nezdinde yatırımcı adına izlenir. Kurumun ödeme veya teslim yükümlülüğünü yerine getirememesi hâlinde Yatırımcı Tazmin Merkezi belirli sınırlar içinde tazmin yapar ve aşan alacaklar tedrici tasfiyede öncelikle müşteri alacaklarına ayrılan aktiflerden ödenir. Tedrici tasfiye bu rehberimizde, aracı kurumun soruşturma altında olması ise bu rehberimizde anlatılmıştır.

Yatırımcı Parayı Yatırmazsa: Müşteri Kaynaklı Takas Temerrüdü

Takas sisteminde üyenin takas kuruluşuna karşı yükümlülüğü, müşterisinin kendisine karşı yükümlülüğünden bağımsızdır. Bir yatırımcı hisse alıp takas günü hesabına yeterli parayı yatırmazsa, aracı kurum takas kuruluşuna karşı ödeme yükümlülüğünü yine de yerine getirmek zorundadır; takas kuruluşu açısından temerrüt eden, müşteri değil üyedir. Aracı kurum ise müşterisine karşı çerçeve sözleşme ve sermaye piyasası mevzuatı çerçevesinde takip yapar: Temerrüt faizi uygulanması, müşterinin hesabındaki varlıkların borcu karşılamak için satılması ve alacağın tahsili gibi yollar bu kapsamdadır. Bu işlemlerin çerçeve sözleşmeye ve mevzuata uygun yapılması gerekir; aksi hâlde müşteri, haksız satıştan doğan zararını talep edebilir. Aracı kurumun resen satışlarına ilişkin uyuşmazlıklar bu rehberimizde, kredili işlemler ve teminat kuralları ise bu rehberimizde anlatılmıştır.

Takastan Sonra: Merkezi Saklama ve MKK

Takasın tamamlanmasıyla birlikte paylar alıcının hesabına geçer; bu kayıt ise merkezi saklama sistemi içinde tutulur. Merkezi saklama kuruluşları, sermaye piyasası araçlarının merkezi saklanması ve bunlara ilişkin hakların kullanımı hizmetlerini veren kurumlardır ve kaydileştirilen sermaye piyasası araçlarının merkezi saklama kuruluşu MKK’dır (SPKn m.80/1, m.80/3). Takasbank takası ve teminat yönetimini, MKK ise payların hak sahibi bazında kaydını üstlenir. Kayden izlenen sermaye piyasası araçları üzerindeki hakların üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesinde MKK’ya yapılan bildirim tarihi esas alınır (m.13/5). Bu iki kurumun birlikte çalışması sayesinde, yatırımcı takas günü sonunda paylarının kendi adına MKK’da kayıtlı olduğunu e-Yatırımcı üzerinden görebilir. Borsada satılamaz görünen paylar ve kayıt sorunları bu rehberimizde anlatılmıştır.

Borsa Dışı İşlemler, Para Piyasaları ve Diğer Piyasalar

Merkezi takas kuruluşlarının hizmet verebileceği borsa ve pazar yerlerini Kurul belirler; Kurul uygun görürse bu kuruluşlar Merkez Bankası tarafından oluşturulanlar hariç sermaye piyasaları dışındaki piyasaların da takas, ödeme ve teminat işlemlerini yerine getirebilir ve Kurul, borsa dışında gerçekleştirilen sermaye piyasası aracı işlemlerinin takasının merkezi takas kuruluşu nezdinde yapılmasını zorunlu tutabilir (SPKn m.77/3). Kanun ayrıca merkezi takas kuruluşlarının, ilgili mevzuata göre yetkilendirilmeleri kaydıyla lisanslı depolar tarafından düzenlenen ürün senetleri konusunda da takas hizmeti verebileceğini öngörür (m.77/1). Merkezi takas kuruluşları organize para piyasalarında da merkezi karşı taraf uygulamasına geçmek için Kurula başvurabilir (m.78/1); sermaye piyasalarına ilişkin teminat ve garanti fonu varlıkları para piyasalarına ilişkin olanlardan ayrı izlenir (m.78/10). Anapara değişimli para veya kıymet takası işlemlerine konu varlıklar da takas mutabakatı nihai olarak sonuçlanıncaya kadar haciz ve iflas korumasından yararlanır (m.78/3).

Takas Kuruluşunun Üyeler Üzerindeki Yetkileri

Merkezi takas kuruluşları, iş ve işlemleriyle ilgili gerekli gördükleri hususlarda üyelerinden bilgi ve belge istemeye ve inceleme yapmaya yetkilidir; üyeler, takas kuruluşunun görev alanına giren hususlarda özel mevzuatlarındaki hükümlere dayanarak bilgi vermekten kaçınamaz (SPKn m.77/6). Merkezi karşı taraf uygulamasına tabi araçlarda takas üyeliği ve üyelik türlerine ilişkin şartlar, üyelerin yükümlülükleri ile sermaye, iç denetim ve risk yönetim sistemlerine ilişkin asgari hususlar Kurulun onayıyla takas kuruluşu tarafından düzenlenir (m.78/4). Bu yetkiler, takas kuruluşunun üyelerin mali durumunu ve risk yönetimini izleyerek temerrüt riskini önceden sınırlamasını sağlar. Üyenin yükümlülüklerini yerine getirmemesi hâlinde disiplin tedbirleri ve üyelikten çıkarma gibi yaptırımlar takas kuruluşunun Kurulca onaylanan yönetmeliklerine göre uygulanır (m.77/2).

Takas Kuruluşunun Teminat Haklarının Önceliği

Takas sisteminin güvenliği, takas kuruluşunun teminatlar üzerindeki haklarının hiçbir şekilde engellenememesine dayanır. Üye kuruluşların kendilerine, müşterilerine veya üçüncü kişilere ait malvarlığını teminat gösterdiği hâllerde, TMK’nın taşınır mallarda iyi niyetli iktisaba ilişkin hükümleri teminat konusu kaydi sermaye piyasası araçları üzerindeki mülkiyet veya sınırlı ayni hak iktisabına da uygulanır; yatırım kuruluşunun tasarruf yetkisinin bulunmaması takas kuruluşunun iyi niyetle hak iktisabına engel olmaz ve üçüncü kişilerin istihkak veya sınırlı ayni hak iddiaları takas kuruluşuna karşı ileri sürülemez (SPKn m.79/2). Takas kuruluşunun teminatlar üzerindeki hak ve yetkileri hiçbir şekilde sınırlandırılamaz; üyeye konkordato mühleti tanınması, konkordatonun tasdiki, iflası, yeniden yapılandırma veya tedrici tasfiye bu hakların kullanılmasını engelleyemez (m.79/3).

Bu kural yatırımcı için bir risk de içerir: Aracı kurum, müşterisinin varlıklarını müşterinin izni olmadan takas kuruluşuna teminat olarak vermişse, takas kuruluşunun iyi niyetle kazandığı hak korunur ve müşteri istihkak iddiasını takas kuruluşuna karşı ileri süremez. Bu durumda müşterinin talebi, izinsiz tasarrufta bulunan aracı kuruma ve sorumlularına yöneliktir; müşteri varlıklarının izinsiz kullanılması SPKn m.110 kapsamında güveni kötüye kullanma suçu oluşturabilir. Bu suç bu rehberimizde anlatılmıştır. Pay rehni ve teminat sözleşmelerinin genel kuralları ise bu rehberimizde ele alınmıştır.

Yatırımcı Ne Yapmalı?

Merkezi karşı taraf sistemi, borsada işlem yapan yatırımcıyı karşı tarafın temerrüdüne karşı büyük ölçüde korur; asıl risk aracı kurum seçiminde ve aracı kurum nezdindeki varlıkların izlenmesindedir. Yatırımcı, MKK’nın e-Yatırımcı hizmeti üzerinden paylarının kendi adına kayıtlı olup olmadığını düzenli olarak kontrol etmeli, hesap ekstrelerini incelemeli ve açıklanamayan virman veya teminat hareketlerini derhâl sorgulamalıdır. Aracı kurumun faaliyetinin durdurulduğu veya temerrüde düştüğü haberleri üzerine, KAP ve SPK duyurularını izleyerek pozisyon taşıma imkânlarını değerlendirmeli, gerekirse takas kuruluşuna pozisyon ve teminat taşıma talebinde bulunmalıdır. Hesap koruma araçları bu rehberimizde anlatılmıştır.

Uygulamadan Senaryolar

Senaryo 1: Satıcının aracı kurumu çöktü. Bir yatırımcı Pazartesi günü borsada hisse alır; satıcının aracı kurumunun faaliyeti Salı günü durdurulur. Merkezi karşı taraf uygulanan pay piyasasında takasın tamamlanmasını takas kuruluşu taahhüt ettiğinden ve takas işlemleri üyenin faaliyetinin durdurulması hâlinde dahi iptal edilemediğinden (SPKn m.78/1, m.79/1), alıcı yatırımcının işlemi takas günü tamamlanır. Satıcı tarafındaki eksiklik takas kuruluşunun temerrüt yönetimiyle karşılanır.

Senaryo 2: Kendi aracı kurumum temerrüde düştü. Vadeli işlem piyasasında açık pozisyonları bulunan bir yatırımcının aracı kurumu takas yükümlülüğünü yerine getiremez. Takas kuruluşu, yatırımcının pozisyon ve teminatlarını başka bir üyeye taşıyabilir veya pozisyonları resen kapatabilir (m.78/2). Yatırımcı, pozisyonlarının korunmasını istiyorsa taşıma talebinde bulunmalı ve yeni bir aracı kurumla çerçeve sözleşme imzalamaya hazır olmalıdır.

Senaryo 3: İzinsiz teminat. Bir aracı kurum, müşterisinin paylarını müşterinin haberi olmadan kendi takas yükümlülükleri için takas kuruluşuna teminat olarak verir ve kurum temerrüde düşer. Takas kuruluşunun iyi niyetle kazandığı hak korunur ve müşteri takas kuruluşuna karşı istihkak iddiasında bulunamaz (m.79/2-3). Müşteri, zararını aracı kurumdan ve sorumlu yöneticilerden talep etmeli, SPK’ya başvurmalı ve Yatırımcı Tazmin Merkezi sürecini takip etmelidir.

Sık Yapılan Hatalar

Temerrüt Eden Üyedeki Pozisyon ve Teminatların Taşınması Talebi Örneği

Aşağıdaki örnek, aracı kurumu temerrüde düşen bir vadeli işlem yatırımcısının takas kuruluşuna yapacağı pozisyon ve teminat taşıma talebi içindir. Talebin, takas kuruluşunun duyurduğu usule ve sürelere göre yapılması gerekir.

Hukukçular Evi Ankara Bu Dosyalarda Ne Yapar?

Hukukçular Evi Ankara olarak aracı kurumu faaliyet durdurma, temerrüt veya tedrici tasfiye sürecine giren yatırımcılar için pozisyon ve teminat taşıma talepleri, MKK kayıtlarının incelenmesi, izinsiz teminat kullanımına karşı tazminat ve suç duyurusu süreçleri ile Yatırımcı Tazmin Merkezi başvurularını yürütüyoruz. Takas ve teminat uyuşmazlıklarında aracı kurumlara ve kurumsal yatırımcılara da danışmanlık veriyoruz. Bize 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Merkezi karşı taraf nedir?

Merkezi takas kuruluşunun alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını taahhüt ettiği uygulamadır; Kurul bunu piyasalar veya araçlar itibarıyla zorunlu tutabilir (SPKn m.78/1). Türkiye’de bu hizmeti Takasbank verir.

Borsada aldığım hissenin satıcısı batarsa ne olur?

Merkezi karşı taraf uygulanan piyasalarda takasın tamamlanmasını takas kuruluşu taahhüt ettiğinden, işlemin tamamlanması karşı tarafın ödeme gücüne bağlı değildir. Takas kuruluşu temerrütte üyelerin teminatlarını, garanti fonunu ve kendi sermayesini kullanabilir (SPKn m.78/2).

Aracı kurumum batarsa Takasbank bana öder mi?

Hayır, doğrudan ödemez. Takas kuruluşları üyelerinin müşterilerine olan yükümlülüklerinden sorumlu değildir (SPKn m.78/2). Müşteri varlıkları ise aracı kurumun malvarlığından ayrı izlenir ve korunur; yetmezse Yatırımcı Tazmin Merkezi devreye girer.

Takas işlemi iptal edilebilir mi?

Hayır. Sermaye piyasası araçlarının takas talimat ve işlemleri ile ödeme işlemleri, üyelerin faaliyetlerinin durdurulması veya tasfiyesi hâlinde dahi geri alınamaz ve iptal edilemez (SPKn m.79/1).

Aracı kurum temerrüde düşerse pozisyonlarım ne olur?

Takas kuruluşu temerrüt yönetiminde müşterilerin pozisyonlarını ve teminatlarını gerektiğinde resen veya müşterilerin talebiyle, temerrüt eden üyenin rızası aranmaksızın diğer üyelere taşıyabilir ya da pozisyonları resen kapatabilir (SPKn m.78/2).

Teminatlarım haczedilebilir mi?

Takas risklerinin önlenmesi amacıyla tutulan teminatlar ile garanti fonundaki varlıklar amaçları dışında kullanılamaz, kamu alacakları için dahi haczedilemez, rehnedilemez, iflas masasına girmez ve üzerlerine ihtiyati tedbir konulamaz (SPKn m.73/2).

Teminatların mülkiyeti kime geçer?

Merkezi karşı taraf hizmeti çerçevesinde takas kuruluşu tarafından alınan teminatların mülkiyeti takas kuruluşuna geçer (SPKn m.78/2). Ancak teminatlar ve hesap sahiplerinin varlıkları kuruluşun malvarlığından ayrı izlenir ve tevdi amacı dışında kullanılamaz (m.78/7).

Garanti fonu nedir?

Takas güvenliğini sağlamak ve merkezi karşı taraf olarak üstlenilen sorumluluklar için üyelerin katılımıyla oluşturulan fondur; kuruluş, işletim ve kullanım esasları takas kuruluşunun hazırlayıp Kurulun onayladığı yönetmelikle düzenlenir (SPKn m.77/2).

Aracı kurum konkordato ilan ederse takas kuruluşunun teminat hakları etkilenir mi?

Hayır. Üyeye konkordato mühleti verilmesi, iflası veya tedrici tasfiyesi, takas kuruluşunun teminatlar üzerindeki hak ve yetkilerini kullanmasını hiçbir şekilde sınırlandıramaz (SPKn m.79/3).

Hisse aldım ama parayı yatırmadım, Takasbank bana başvurur mu?

Hayır. Takas kuruluşunun muhatabı üye aracı kurumdur; aracı kurum takas kuruluşuna karşı ödeme yükümlülüğünü yerine getirmek zorundadır. Aracı kurum ise size karşı çerçeve sözleşme ve mevzuat çerçevesinde temerrüt faizi ve teminat satışı gibi yollara başvurabilir.

Takastan sonra paylarım nerede tutulur?

Kaydileştirilen sermaye piyasası araçlarının merkezi saklama kuruluşu MKK’dır; paylar hak sahibi bazında MKK’da kayden izlenir (SPKn m.80/3, m.13). Kayıtlarınızı e-Yatırımcı üzerinden kontrol edebilirsiniz.

Merkezi karşı taraf hangi piyasalarda uygulanır?

Kurul piyasalar veya araçlar itibarıyla zorunlu tutabilir; borsalar ve takas kuruluşları da geçiş için Kurula başvurabilir (SPKn m.78/1). Uygulamada pay piyasası ve vadeli işlem ve opsiyon piyasası gibi piyasalarda Takasbank merkezi karşı taraf olarak hizmet verir.

İlgili Rehberler

• SPK Hukuk Rehberi
• Müşteri varlıklarının korunması
• Yatırımcı Tazmin Merkezi
• Tedrici tasfiye
• Aracı kurum soruşturmada
• VİOP teminat tamamlama ve resen kapatma
• Ödünç pay piyasası ve Takasbank
• Hisselerimi aracı kurumda nasıl korurum
• Aracı kurum çalışanı paramı kullandı
• Hisse rehni ile kredi
• veri depolama kuruluşu raporlaması