Yetkisiz İşlem ve Portföy Eritme (Churning) 2026: İspat Yükü, Sessiz Kabul Yasağı ve Aracı Kurum Tazminatı

Yatırımcıların en sık yaşadığı uyuşmazlıklardan biri, hesabında kendi talimatı olmadan işlem yapıldığı ya da komisyon geliri için portföyünün gereksiz alım satımlarla “eritildiği” iddiasıdır. Mevzuat bu alanda yatırımcıyı güçlü biçimde korur: sözlü emirlere dayanan işlemlerde emrin varlığını ispat yükü yatırım kuruluşundadır (III-45.1 m.8/3), çerçeve sözleşmelere emirlerin ispatını müşteriye yükleyen hükümler konulamaz (III-39.1 m.26/5) ve hesap ekstresinin belli süre sonra kabul edilmiş sayılacağına ilişkin sözleşme kayıtları hükümsüzdür (III-45.1 m.17/5). Aracı kurum ile müşteri arasındaki ilişkide vekil, açık talimata uymak ve haklı menfaatleri gözeterek sadakat ve özenle hareket etmekle yükümlüdür (TBK m.505-506). Bu rehberde yetkisiz işlem ile aşırı işlem (churning) ayrımını, ispat kurallarını, göstergeleri, tazminatın hesabını, süreleri ve izlenecek yolu madde madde anlatıyoruz.

İki Ayrı İddia: Yetkisiz İşlem ve Aşırı İşlem

Yatırım hesabında doğan zararlarda sıkça karıştırılan iki iddia vardır ve bunlar farklı unsurlara ve delillere dayanır. Yetkisiz işlem, hesapta müşterinin talimatı olmaksızın işlem yapılmasıdır; tartışma talimatın varlığı üzerinden yürür. Aşırı işlem ya da portföy çalkalaması (churning) ise talimat veya yetki bulunmakla birlikte işlem sıklığının makul sınırları aşmasıdır; tartışma sıklığın makullüğü ve kuruluşun çıkar çatışması üzerinden yürür. İki iddia aynı dosyada birlikte ileri sürülebilir.

Portföy yönetimi hizmetinde tasarruf yetkisi doğrudan kuruluşta olduğundan aşırı işlem riski daha yüksektir; yatırım danışmanlığında ise tavsiye yetkisinin kötüye kullanılması söz konusu olur. Alanın genel çerçevesi için en iyi gerçekleştirme ve emir iletimi yazımıza bakabilirsiniz.

İspat Yükü: Mevzuat Ne Diyor?

Yetkisiz işlem dosyalarının kaderini belirleyen soru ispat yüküdür ve cevabı büyük ölçüde mevzuatta açıkça verilmiştir. Belge ve kayıt düzenine ilişkin III-45.1 sayılı Tebliğ, sözlü alım satım emirlerine dayanılarak yapılan işlemlerde sözlü emrin varlığını ispat yükünü yatırım kuruluşuna yükler; buna karşılık emir verdiği hâlde işlem yapılmadığını iddia eden müşteri emri verdiğini ispatla yükümlüdür (III-45.1 m.8/3-4). III-39.1 sayılı Tebliğ ise çerçeve sözleşmelere mevzuata aykırı, müşteri haklarını ciddi şekilde zedeleyen, kuruluş lehine tek taraflı olağanüstü haklar sağlayan ve emirlerin ispatının müşteriye yüklenmesine ilişkin hükümlerin konulamayacağını açıkça düzenler (III-39.1 m.26/5).

Dengeyi kaçırmamak gerekir: imzalı çerçeve sözleşme ve risk bildirim formu, aksi ispat edilmedikçe kuruluş lehine güçlü delildir. Elektronik kanallardan (mobil uygulama, internet şubesi) verilen emirlerde ise sistem logları, şifre ve cihaz kayıtları belirleyici olur. Çerçeve sözleşmenin hükümleri için aracılık çerçeve sözleşmesi yazımıza bakabilirsiniz.

Temsilcinin Hesabı Kullanması ve Hesap Kullandırma

Yetkisiz işlemlerin önemli bir kısmı, müşteri temsilcisinin müşterinin güvenine dayanarak hesap şifrelerini kullanması veya “ben takip ederim” diyerek müşteri adına emir vermesiyle ortaya çıkar. Noter vekâletnamesiyle yetkilendirme olmaksızın başkasının hesabını kullanarak emir iletmek, işlem yapmak veya hesap hareketi gerçekleştirmek ve hesabını başkasına kullandırmak piyasa bozucu eylemdir (VI-104.1 m.7/2). Bu nedenle temsilcinin müşteri adına yazılı yetki olmadan işlem yapması hem idari yaptırım hem de kuruluşun sorumluluğu bakımından ağır bir aykırılıktır. Müşterinin kendi şifresini temsilciye vermiş olması ise TBK m.52 kapsamında müterafik kusur tartışmasını doğurabilir.

Aşırı İşlem (Churning): Tanım ve Hukuki Dayanak

Aşırı işlem; bir aracı kurumun veya portföy yöneticisinin, müşteri hesabı üzerindeki tasarruf ya da tavsiye yetkisini kötüye kullanarak, müşterinin risk profiline, hedeflerine ve mali durumuna açıkça aykırı biçimde, gereğinden sık ve müşteri yararına olmayan işlemler yapmasıdır. Türk mevzuatında “churning” adıyla özel bir hüküm yoktur; davranış mevcut kuralların birlikte uygulanmasıyla değerlendirilir.

Mekanizma basittir: her işlem komisyon doğurur; işlem sıklığı arttıkça kuruluşun geliri artar, müşterinin portföyü ise komisyon yüküyle erir. Kazanç beklentisi olmaksızın yapılan işlemler bu nedenle çıkar çatışmasının en tipik görünümüdür. Portföy yönetiminde yerindelik testi olumsuz sonuçlanmışsa hizmet hiç sunulamaz; uygunluk ve yerindelik kuralları için uygunluk ve yerindelik testi yazımıza bakabilirsiniz.

Aşırı İşlemin Göstergeleri

Tek başına hiçbir gösterge sonuç doğurmaz; değerlendirme bütünsel yapılır. En güçlü göstergeler komisyonun portföye oranı ile profil uyumsuzluğudur. Bu davaların teknik yönü ağırdır; hem ihlalin tespiti hem zararın hesabı bilirkişi incelemesi gerektirir. Aylık hesap ekstrelerinde tüm komisyon, ücret ve vergilerin açıkça gösterilmesi zorunlu olduğundan (III-45.1 m.17/2-c), komisyon analizi için ekstreler temel veri kaynağıdır.

Portföy Yönetimi ve Danışmanlıkta Özel Durum

Bireysel portföy yöneticiliğinde kuruluş, müşteri adına ve hesabına kendi takdiriyle işlem yapar; bu nedenle “talimat yoktu” itirazı yerini “yetki kötüye kullanıldı” itirazına bırakır. Portföy yöneticiliği ve yatırım danışmanlığı hizmetinden önce yerindelik testi yapılması zorunludur ve test sonucunda hizmetin müşteriye uygun olmadığı anlaşılırsa bu hizmet sunulamaz; müşteri gerekli bilgileri vermezse de hizmet sunulamaz (III-37.1 m.40/1, 40/5-6; danışmanlık için m.48/1). Dolayısıyla “uzun vadeli, düşük riskli” profil çıkan bir müşterinin portföyünde yoğun kısa vadeli ve kaldıraçlı işlemler yapılması, doğrudan yerindelik kurallarına ve sadakat borcuna aykırılık tartışmasını doğurur. Yatırım danışmanlığında ise tavsiyenin müşterinin profiline uygun olup olmadığı ve komisyon doğuran işlemlere yönlendirme yapılıp yapılmadığı incelenir. Portföy yönetim şirketlerinin rejimi için portföy yönetim şirketi faaliyet izni yazımıza bakabilirsiniz.

Kaldıraçlı İşlemlerde Yetkisiz Kapatma ve Teminat

Kaldıraçlı işlemlerde yetkisiz işlem iddiası çoğu zaman pozisyonun müşteriye haber verilmeden kapatılması veya teminat tamamlama çağrısının hiç yapılmaması şeklinde ortaya çıkar. Tezgâhüstü işlemlerde teminat tamamlama veya benzeri yükümlülüklerin nasıl uygulanacağı, ispat yükü kuruluşta olmak üzere müşteriye yazılı olarak açıklanmalıdır; çerçeve sözleşmede hüküm varsa ayrıca açıklama gerekmez (III-45.1 m.12/6). Kaldıraçlı işlem bildirimlerinde de sessiz kabul kaydı hükümsüzdür (m.18/4). Genel müşteriye ve talebe dayalı profesyonel müşteriye teminatını aşan zarar ettirecek şekilde işlem yaptırılamaz ve piyasa koşullarından doğan teminat üstü zarar bu müşterilerden istenemez (III-37.1 m.19/1-d, m.24/1-c). Sözleşmedeki kapatma kuralı ile fiilî uygulama arasındaki fark, bu dosyaların en güçlü delilidir. Kaldıraç rejimi için kredili işlemler ve teminat yazımıza bakabilirsiniz.

Somut İhlal Nasıl Gösterilir?

Sessiz Kalma ve İtiraz Süresi

Yetkisiz işlem iddialarında en sık karşılaşılan savunma “müşteri ekstresini aldı, itiraz etmedi” savunmasıdır. Mevzuat bu savunmanın sözleşmeye dayalı biçimini açıkça sınırlar: hesap ekstresinde yer alan bilgilerin belirli süre geçtikten sonra müşteri tarafından kabul edilmiş sayılacağına ilişkin sorumsuzluk kayıtlarına çerçeve sözleşmelerde ve diğer belgelerde yer verilemez ve bu tür kayıtlar hükümsüz sayılır (III-45.1 m.17/5). Aynı kural türev ve kaldıraçlı işlem bildirimleri için de öngörülmüştür (m.18/4, m.19/6).

Bu, sessiz kalmanın hiçbir sonucu olmadığı anlamına gelmez. Hesabında tanımadığı işlemi gören ve buna rağmen uzun süre itiraz etmeyen müşteri, zararın doğmasında veya artmasında etkili olmuşsa hâkim tazminatı indirebilir (TBK m.52). Ayrıca işlemi bilerek sürdürmek, zımni onay ve dürüstlük kuralı tartışmalarını doğurur. Pratik kural değişmez: hesabınızda tanımadığınız bir işlem görürseniz aynı gün yazılı itiraz edin.

Kuruluşun Olası Savunmaları ve Cevapları

Yardımcı kişilerin fiilinden doğan sorumluluk kural olarak önceden anlaşmayla kaldırılabilse de, uzmanlık gerektiren ve ancak yetkili makamların verdiği izinle yürütülebilen hizmetlerde bu sorumluluk sözleşmeyle kaldırılamaz (TBK m.116/3); SPK iznine tabi aracılık faaliyeti bu kapsamdadır. Tablodaki savunmaların ortak noktası, ispat yükünün yer değiştirmesine yönelik olmalarıdır. Mevzuat bu kaymayı büyük ölçüde engellediğinden, dosyada öncelikle kuruluşun kayıt ve ispat yükümlülüklerini yerine getirip getirmediği sorgulanmalıdır. SPK incelemesi sürecinde kuruluşa yöneltilen bilgi ve belge talepleri için SPK incelemesinde bilgi-belge talebi ve idari yaptırım boyutu için piyasa bozucu eylemler yazılarımıza bakabilirsiniz.

Gerçekçi Beklenti: Her Zarar Tazmin Edilmez

Uygulamada pek çok talep beklentinin yanlış kurulması nedeniyle sonuçsuz kalır. Fiyat hareketinden doğan kayıp yatırım riskidir ve kendiliğinden tazmin gerektirmez. Talep; talimatın yokluğu, talimata aykırılık, özen ve sadakat borcunun ihlali, profile aykırı hizmet veya bildirim yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi gibi somut bir aykırılığa dayanmalıdır. İmzalı risk bildirimi ve çerçeve sözleşme aleyhe güçlü delildir; kuruluşun diğer kurumlarla aynı fiyatı verme yükümlülüğü yoktur ve “başka kurumda daha iyi fiyat vardı” argümanı tek başına yetmez. SPK incelemesinde aykırılık bulunmaması da talebi zayıflatır. Buna karşılık kuruluşun kayıt tutma ve ispat yükümlülüklerini yerine getirmemiş olması, dosyayı müşteri lehine çevirebilir.

Tazminat: Zararın Hesabı ve Süreler

Yetkisiz işlemde zarar genellikle işlem yapılmasaydı portföyün bulunacağı durum ile fiilî durum arasındaki fark ve ödenen komisyonlar üzerinden hesaplanır. Aşırı işlemde ise makul bir işlem sıklığında ödenecek komisyon ile fiilen ödenen komisyon arasındaki fark ve profile uygun stratejiyle ulaşılacak sonuçla fiilî sonuç arasındaki fark tartışılır. Tazminat talebi ile birlikte, kuruluşun işlem sırasında elde ettiği komisyonların iadesi de vekilin hesap verme ve vekâletle ilişkili olarak aldıklarını verme borcu çerçevesinde istenebilir (TBK m.508). Kuruluş ödeme güçlüğüne düşerse nakit ve sermaye piyasası aracı teslim yükümlülükleri için Yatırımcı Tazmin Merkezi devreye girer (SPKn m.82-83); ayrıntı için Yatırımcı Tazmin Merkezi yazımıza bakabilirsiniz.

Delil Seti ve Kayıt Talebi

Yatırım kuruluşları emir formları, elektronik emirler, faks ve ses kayıtları dâhil tüm belgeleri on yıl saklamak zorundadır; ihtilaflı belge ve kayıtlar ise bu süreyle sınırlı olmaksızın ihtilaf sonuçlanıncaya kadar muhafaza edilir ve kayıtlarda silinemez, değiştirilemez bir yapı zorunludur (III-45.1 m.27/1, 27/4-5). Bu kurallar sayesinde yatırımcı, itiraz ettiği işleme ait emir kaydını ve ses kaydını kuruluştan isteyebilir. Kayıt verilmezse dava öncesinde mahkemeden delil tespiti istenebilir (HMK m.400). Ayrıca e-Devlet üzerinden MKK kaydıyla kuruluş ekstresini karşılaştırmak, bağımsız bir doğrulama sağlar; bunun için e-Devlet ve MKK ile yatırım takibi yazımıza bakabilirsiniz.

Süreç: Ne Zaman Ne Yapmalı?

İşlemi fark eder etmez yazılı itiraz yapılmalı ve tüm kayıtlar talep edilmelidir. Kuruluşun iç inceleme sonucu ve cevabı dosyanın parçasıdır. Mevzuata aykırılık SPK’ya bildirilebilir; Kurul’un idari süreci kişisel alacağı tahsil etmez, ancak inceleme tespitleri dava için değerli olabilir. Aykırılık tespit edilirse kuruluşa idari para cezası uygulanabilir ve temsilcinin lisansı hakkında işlem yapılabilir. Sonuç alınamazsa tazminat davası açılır. Başvuru yolları için yatırımcı şikâyeti ve başvuru yolları yazımıza bakabilirsiniz.

Uygulamadan İki Senaryo

Emekli yatırımcının “takip edilen” hesabı. Emekli bir öğretmen, birikimini “siz takip edin” diyerek müşteri temsilcisine bırakıyor ve mobil uygulama şifresini veriyor. Altı ayda hesabında 400’den fazla işlem yapılıyor, ödenen komisyon ortalama portföy değerinin yüzde 18’ine ulaşıyor ve portföy yüzde 35 eriyor. Hesapta portföy yönetim sözleşmesi ve noter vekâleti yoktur; bu nedenle işlemler yazılı talimata dayanmaz, temsilcinin hesabı kullanması piyasa bozucu eylemdir (VI-104.1 m.7/2) ve sözlü talimat iddiasının ispatı kuruluştadır (III-45.1 m.8/3). Komisyon oranı ve profil uyumsuzluğu aşırı işlem göstergesidir. Şifrenin verilmiş olması ise tazminatta indirim tartışmasını doğurur (TBK m.52).

İki ay sonra fark edilen satış. Bir yatırımcı iki ay sonra ekstresini incelediğinde elindeki payların tamamının satıldığını ve yerine riskli bir varantın alındığını görüyor; kuruluş “ekstre gönderildi, 15 gün içinde itiraz edilmediği için işlemler kabul edildi” diyor. Çerçeve sözleşmedeki bu kayıt hükümsüzdür (III-45.1 m.17/5) ve ekstrenin gerçekten gönderildiğini ispat yükü kuruluştadır (m.17/4). Yatırımcı derhal yazılı itiraz edip emir ve ses kayıtlarını istemeli; kayıtlar talimatı göstermiyorsa satış tarihindeki pay değeri ile mevcut durum arasındaki fark ve komisyonlar tazminat konusu olur.

Ceza Boyutu Doğar mı?

Yetkisiz işlem ve aşırı işlem kural olarak hukuki uyuşmazlık alanındadır. Ancak yatırım kuruluşuna tevdi edilen sermaye piyasası araçları ve nakdin kendisinin veya başkasının menfaatine satılması, kullanılması veya gizlenmesi güveni kötüye kullanmanın nitelikli hâlidir ve bu durumda ceza üç yıldan az olamaz (SPKn m.110/1-a). Aldatma kastıyla hesap ele geçirme veya sahte talimat hâllerinde dolandırıcılık ve bilişim suçları, işlem örüntüsünün piyasayı etkilemesi hâlinde piyasa dolandırıcılığı gündeme gelir. Sermaye piyasası suçlarında soruşturma Kurul’un yazılı başvurusuna bağlıdır (SPKn m.115). Ceza süreci tazminat doğurmaz; maddi talepler ayrıca ileri sürülmelidir. Ayrım ölçütleri için hukuki uyuşmazlık mı, dolandırıcılık mı ve piyasa suçları için işlem bazlı piyasa dolandırıcılığı yazılarımıza bakabilirsiniz.

Hukukçular Evi Bu Süreçte Ne Yapar?

Yetkisiz işlem ve portföy eritme dosyalarında sonuç, kayıtların zamanında talep edilmesine, ispat kurallarının doğru kullanılmasına ve zararın teknik olarak hesaplanmasına bağlıdır. Aracı kuruma itiraz ve kayıt talebi, delil tespiti, SPK başvurusu, bilirkişi incelemesine hazırlık, tazminat davası ve gerektiğinde ceza şikâyeti süreçlerinde destek veriyoruz. Hukukçular Evi Ankara’ya 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.

✓ Bu yazıdaki III-45.1 m.8, 16-19, 27; III-39.1 m.11, 25, 26, 33; III-37.1 m.19, 24, 30, 40, 48; VI-104.1 m.7; SPKn m.81, 82-83, 110, 115; TBK m.52, 112, 116, 146, 505, 506, 508; TMK m.2 ve HMK m.400 hükümleri mevzuat.gov.tr metinlerinden kontrol edilmiştir. Yazı reklam yasağına aykırı vaat veya garanti içermez.

Sıkça Sorulan Sorular

Yetkisiz işlem nedir?

Yatırım hesabında müşterinin talimatı olmaksızın alım satım işlemi yapılmasıdır; vekil açık talimata uymakla yükümlüdür (TBK m.505).

Yetkisiz işlemde ispat yükü kimde?

Sözlü emre dayanan işlemlerde emrin varlığını yatırım kuruluşu ispat eder (III-45.1 m.8/3); çerçeve sözleşmeye emirlerin ispatını müşteriye yükleyen hüküm konulamaz (III-39.1 m.26/5).

Portföy eritme (churning) nedir?

Kuruluşun veya temsilcinin, komisyon için müşterinin profiline aykırı biçimde gereğinden sık ve müşteri yararına olmayan işlemler yapmasıdır; sadakat ve özen borcunun ağır ihlalidir (TBK m.506; III-37.1 m.19/1-a).

Ekstreye süresinde itiraz etmediysem hakkımı kaybettim mi?

Hayır. Ekstre bilgilerinin belli süre sonra kabul edilmiş sayılacağına dair sözleşme kayıtları hükümsüzdür (III-45.1 m.17/5). Ancak geç itiraz, tazminatta indirim sebebi olabilir (TBK m.52).

Aracı kurum ekstreyi ne zaman göndermek zorunda?

Aylık dönemler itibarıyla dönemi izleyen beş iş günü içinde; gönderildiğini kuruluş ispat eder (III-45.1 m.17/1, 17/4).

Müşteri temsilcisi benim adıma işlem yapabilir mi?

Noter vekâletnamesiyle yetkilendirme olmadan başkasının hesabını kullanmak piyasa bozucu eylemdir (VI-104.1 m.7/2); temsilcinin yazılı yetki olmadan işlem yapması ağır bir aykırılıktır.

Şifremi temsilciye verdiysem ne olur?

Temsilcinin yetkisiz işlemlerinden kuruluş sorumlu olmaya devam edebilir; ancak şifre paylaşımı müterafik kusur olarak tazminatta indirim sebebi yapılabilir (TBK m.52).

Emir ve ses kayıtlarını isteyebilir miyim?

Evet. Kuruluşlar emir formları, elektronik emirler ve ses kayıtlarını on yıl, ihtilaflı olanları ihtilaf bitene kadar saklamak zorundadır (III-45.1 m.27/1, 27/4); verilmezse delil tespiti istenebilir (HMK m.400).

Yetkisiz işlem tazminatında zamanaşımı kaç yıl?

Sözleşmeden doğan alacaklarda genel zamanaşımı on yıldır (TBK m.146); yine de itirazın ilk fark edildiği anda yapılması gerekir.

Piyasa düşüşünden doğan zarar tazmin edilir mi?

Hayır. Fiyat hareketinden doğan kayıp yatırım riskidir; tazminat için talimatsızlık, talimata aykırılık veya özen borcu ihlali gibi somut bir aykırılık gerekir.

Portföy eritmeyi nasıl ispat ederim?

Portföy devir hızı, komisyonun portföye oranı, kısa süreli al-sat döngüleri ve profil uyumsuzluğu gibi göstergeler ekstrelerle ortaya konur; genellikle bilirkişi incelemesi gerekir.

Aracı kurum batarsa zararımı kim öder?

Kuruluşun nakit veya araç teslim yükümlülüklerini yerine getirememesi hâlinde Yatırımcı Tazmin Merkezi devreye girer (SPKn m.82-83).

Yetkisiz işlem suç mu?

Kural olarak hukuki uyuşmazlıktır; ancak tevdi edilen araç ve nakdin kendi menfaatine kullanılması güveni kötüye kullanmanın nitelikli hâlidir (SPKn m.110/1-a); aldatma varsa dolandırıcılık gündeme gelir.

Temsilcinin yaptığından aracı kurum sorumlu mu?

Evet. Borcun ifasında kullanılan yardımcı kişilerin fiillerinden borçlu sorumludur (TBK m.116); temsilcinin yetkisiz işlemleri kuruluşun sorumluluğunu doğurur.

Risk bildirimini imzalamam kuruluşu korur mu?

Risk bildirimi piyasa risklerini kapsar; talimatsız işlem veya özen borcu ihlalinden doğan zararı kapsamaz (III-39.1 m.25).

SPK’ya şikâyet zararımı öder mi?

Hayır. Kurul idari yaptırım uygular; kişisel alacak için tazminat davası gerekir. Ancak inceleme tespitleri davada değerli delildir.