Velayeti Olmayan Ebeveynin Bilgi Alma Hakkı (TMK 324)

Boşanmada velayet bir ebeveyne verilse de, diğer ebeveynin çocuk üzerindeki hakları tamamen sona ermez. Velayeti olmayan ebeveynin çocuk hakkında bilgi alma hakkı vardır. Bu rehberde TMK 324 kapsamında bu hakkın kapsamını açıklıyoruz.

Bilgi Alma Hakkı Nedir?

TMK m.324’e göre ana ve babadan her biri, diğerinin çocuk ile kişisel ilişkisini zedelemekten ve çocuğun eğitilmesi ile yetiştirilmesini engellemekten kaçınmakla yükümlüdür; kişisel ilişki sebebiyle çocuğun huzuru tehlikeye girer veya hak kötüye kullanılırsa kişisel ilişki hakkı reddedilebilir ya da kaldırılabilir. Ancak bu madde, velayeti olmayan ebeveynin okul veya hastane gibi üçüncü kişilerden doğrudan bilgi alma hakkını düzenlememektedir. Türk Medeni Kanunu’nda bu hakkı açıkça tanıyan bir hüküm bulunmamakta; öğretide İsviçre Medenî Kanunu’ndaki karşılığının TMK’ya alınmamış olduğu belirtilerek bu hakkın kabul edilmesi gerektiği savunulmaktadır. Dolayısıyla bilgi alma yetkisinin ya velayet sahibinin muvafakatiyle ya da mahkeme kararıyla temellendirilmesi gerekir.

Hangi Konularda Bilgi Alınabilir?

• Çocuğun sağlık durumu ve gördüğü tedaviler
• Çocuğun eğitim durumu ve okul başarısı
• Çocuğun genel gelişimi ve önemli yaşam olayları

Uygulamada okullar ve sağlık kuruluşları, velayet belgesi ya da mahkeme kararı bulunmayan ebeveyne bilgi vermeyi genellikle reddetmektedir. Kamu Denetçiliği Kurumu 2026 yılında bu yönde bir erişim talebini reddederek; velayet hakkı kendisine verilmeyen ebeveynin bu bakımdan hukuken üçüncü kişi konumunda olduğunu, idarenin mahkeme kararı olmaksızın velayet hakkı tanınan tarafın iradesi aksine işlem yapma yetkisinin bulunmadığını belirtmiştir. Ayrıca çocuğun sağlık ve eğitim bilgileri kişisel veri niteliğindedir.

Velayet Sahibinin Yükümlülüğü

Velayeti elinde bulunduran ebeveyn, diğer ebeveynin çocukla ilişkisini ve bilgi alma hakkını engellememekle yükümlüdür. Çocuğun önemli durumları (ciddi hastalık, okul değişikliği gibi) hakkında diğer ebeveyni bilgilendirmek, çocuğun yararına uygun bir davranıştır. Bu yükümlülüğün ağır biçimde ihlali, velayetin değiştirilmesi sebebi dahi olabilir.

Bilgi Alma Hakkı Engellenirse Ne Yapılır?

Velayeti olmayan ebeveynin bilgi alma hakkı engelleniyorsa, mahkemeye başvurarak bu hakkının korunmasını talep edebilir. Sürekli ve kasıtlı engelleme, velayet sahibinin yükümlülüğünü ihlal ettiğini gösterir ve velayetin yeniden değerlendirilmesine yol açabilir. Çocuğun her iki ebeveynle de sağlıklı ilişki kurması esastır.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihat zaman içinde değişebildiğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve kanun metinlerini güncel hâliyle teyit etmeniz önerilir.

TMK m.324’ün Üç Fıkrası ve 2021’de Eklenen Yaptırım

Madde gerçekten de bir bilgi alma hakkı düzenlemez; ancak içerdiği hükümler bu ihtiyacın nasıl karşılanacağını doğrudan etkiler. Üstelik maddeye 2021’de yeni bir fıkra eklenmiştir.

Birinci fıkra — kaçınma yükümlülüğü: ana ve babadan her biri, diğerinin çocuk ile kişisel ilişkisini zedelemekten, çocuğun eğitilmesi ve yetiştirilmesini engellemekten kaçınmakla yükümlüdür.

Fıkra iki ayrı yükümlülük getirir: kişisel ilişkiyi zedelememek ve çocuğun eğitilmesi ile yetiştirilmesini engellememek. İkinci ifade, bilgi paylaşımına ilişkin tartışmanın dayanağıdır: okul sürecine ilişkin bilgiyi sistematik biçimde saklamak, bu yükümlülüğün ihlali olarak değerlendirilebilir.

İkinci fıkra — hakkın kaldırılması: kişisel ilişki sebebiyle çocuğun huzuru tehlikeye girer veya ana ve baba bu haklarını birinci fıkrada öngörülen yükümlülüklerine aykırı olarak kullanırlar veya çocuk ile ciddî olarak ilgilenmezler ya da diğer önemli sebepler varsa, kişisel ilişki kurma hakkı reddedilebilir veya kendilerinden alınabilir.

Üçüncü fıkra — 7343 sayılı Kanun’un eklediği yaptırım. 24/11/2021 tarihli ve 7343 sayılı Kanun’un 38. maddesiyle maddeye şu fıkra eklenmiştir: velayet kendisine bırakılan ana veya baba, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir. Bu husus kişisel ilişki kurulmasına dair kararda taraflara ihtar edilir.

İki yenilik. Birincisi: kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmemek, artık doğrudan velayetin değiştirilmesi sebebi olarak kanunda gösterilmiştir. İkincisi: bu husus, kişisel ilişki kurulmasına dair kararda taraflara ihtar edilir — yani mahkeme bunu karara yazmakla yükümlüdür.

Sınır. Fıkra bir kayıt içerir: değişiklik çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla yapılabilir. Yani yaptırım otomatik değildir; ölçüt yine çocuğun üstün yararıdır.

Hakkın Niteliği: TMK m.323

Bilgi talebinin dayandırılacağı asıl hüküm, kişisel ilişki hakkını kuran maddedir.

TMK m.323: ana ve babadan her biri, velâyeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocuk ile uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir.

Kimin hakkı? Bu hak yalnız ebeveynin değil, çocuğun da hakkıdır ve ancak çocuğun üstün yararı gerektirdiğinde kısıtlanabilir veya kaldırılabilir.

Velayetin uzantısı değildir. Öğretide, çocukla kişisel ilişki kurma hakkının temellerinin kan bağına dayanan ana baba ilişkisinde aranmasının doğru olmadığı gibi, bu hakkı velayet hakkının uzantısı olarak nitelendirmenin de doğru olmadığı kabul edilir. Hak, ana baba ve çocuğun doğrudan doğruya kendi kişilikleri itibarıyla sahip oldukları bir haktır.

Neden önemli? Bu nitelendirme, velayeti olmayan ebeveynin talebinin “velayet hakkı yok, o hâlde yetkisi de yok” biçiminde reddedilemeyeceğini gösterir. Kişisel ilişki hakkı bağımsız bir haktır.

Yüküm-hak niteliği. m.323, m.322 ile birlikte ve Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin ilgili hükümleri karşısında değerlendirildiğinde, bir yüküm-hak olarak nitelendirilir. Yani ebeveyn için yalnız bir yetki değil, aynı zamanda bir sorumluluktur.

Kapsamı. Hak, evlilik içi, evlilik dışı ya da evlat edinilen çocukların tümü bakımından söz konusudur.

Uygulamadaki sınır. Kişisel ilişki kurma hakkı, velayet hakkı gibi kapsayıcı değildir; çocuğun yaşamına müdahale etme yetkisi vermez. Bilgi talebinin de bu çerçevede — müdahale değil, bilgilenme olarak — kurulması gerekir.

Yetki ve Rıza Kuralı: TMK m.326

Talebin nereye yöneltileceği ve düzenleme yapılmadan önce ne yapılabileceği bu maddede gösterilmiştir.

TMK m.326/1: kişisel ilişki kurulmasıyla ilgili bütün düzenlemelerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir.

Buradaki “de” sözcüğü belirleyicidir: bu yetki ek bir seçenektir, tek seçenek değil.

m.326/2: boşanmaya ve evlilik birliğinin korunmasına ilişkin yetki kuralları saklıdır. Yani boşanma dosyası devam ediyorsa TMK m.168‘deki kural işlemeye devam eder.

Sonuç. Velayeti olmayan ebeveyn, düzenleme talebini ya boşanma dosyasının görüldüğü mahkemeye ya da çocuğun oturduğu yer mahkemesine yöneltebilir. Çocuk taşınmışsa bu ikinci seçenek pratik kolaylık sağlar.

m.326/3 — kritik rıza kuralı: çocuk ile kişisel ilişkiye yönelik bir düzenleme yapılıncaya kadar, velâyet hakkına sahip veya çocuk kendisine bırakılmış kişinin rızası dışında kişisel ilişki kurulamaz.

Bu fıkra çok önemlidir. Mahkeme kararı bulunmadığı sürece, velayeti olmayan ebeveyn kendi başına hareket edemez. Okula giderek bilgi istemek, çocuğu okuldan almak ya da kendi belirlediği bir takvimle görüşmek bu kurala aykırıdır.

Doğru yol. Bu nedenle çözüm, fiilî girişimlerde değil hükümde aranmalıdır: kişisel ilişki kararının kapsamına, bilgilenmeye ilişkin düzenlemenin de açıkça yazdırılması gerekir.

Görev. Bu davalar aile mahkemesinde görülür; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar ve kararında bu sıfatı belirtir.

Üçüncü Kişilerin Durumu: TMK m.325

Aynı ihtiyaç büyükanne ve büyükbaba bakımından da doğar; kanun bunu ayrı ve daha dar bir çerçevede düzenlemiştir.

TMK m.325/1: olağanüstü hâller mevcutsa, çocuğun menfaatine uygun düştüğü ölçüde çocuk ile kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkı diğer kişilere, özellikle hısımlarına da tanınabilir.

İki şart birlikte aranır: olağanüstü hâlin varlığı ve ilişkinin çocuğun menfaatine uygunluğu.

“Olağanüstü hâl” dar yorumlanır. İçtihatta bu kavram sınırlı tutulmuştur. Kapsamda kabul edilen hâller arasında; ebeveynlerden birinin ölümü, gaipliği, velayetinin kaldırılmış olması veya çocuğun uzun süre büyükanne ve büyükbabası yanında büyümüş olması sayılabilir. Buna karşılık salt torun sevgisi ve akrabalık bağı yeterli değildir.

Ek bir değerlendirme ölçütü. Ebeveynin çocukla kurulan kişisel ilişkisi zaten devam ediyorsa, büyükanne ve büyükbabanın torunu o görüşme günlerinde görme imkânı bulunduğu da değerlendirmede gözetilir.

Sınırlamalar kıyasen uygulanır — m.325/2: ana ve baba için öngörülen sınırlamalar üçüncü kişiler için kıyas yoluyla uygulanır. Yani büyükanne veya büyükbaba da çocuğun huzurunu tehlikeye atarsa ya da velayet sahibine karşı çocuğu kışkırtırsa, hakkı reddedilir veya kaldırılır.

Bilgi talebi bakımından sonuç. Üçüncü kişilerin bilgi talebi, ebeveyne göre çok daha dar bir zemine dayanır; önce olağanüstü hâl ortaya konmalıdır.

En Etkili Çözüm: Talebi Hükme Yazdırmak

Bu tablodan çıkan pratik sonuç nettir: idarî kurumlarla tartışmak yerine, ihtiyacı mahkeme kararının kapsamına sokmak gerekir.

Dava sürüyorsa. Kişisel ilişki talebi yazılırken yalnız gün ve saat değil, bilgilenmeye ilişkin düzenleme de istenmelidir: çocuğun okul bilgilerine, sağlık durumuna ve yerleşim yeri değişikliğine ilişkin bilgilerin paylaşılması ve — uygunsa — velayeti olmayan ebeveynin bu kurumlardan doğrudan bilgi alabilmesi.

Talebin dayanağı. Dilekçede m.323‘teki “uygun kişisel ilişki” ifadesi ile m.324/1‘deki “çocuğun eğitilmesi ve yetiştirilmesini engellemekten kaçınma” yükümlülüğü birlikte gösterilmelidir.

Karar kesinleşmişse — TMK m.183. Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, re’sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır. Maddedeki “gibi” sözcüğü sayımın sınırlayıcı olmadığını gösterir; bilgi paylaşımının sistematik biçimde engellenmesi de bu kapsamda değerlendirilebilir.

Kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi. Mevcut düzenleme ihtiyacı karşılamıyorsa, yeniden düzenleme talebiyle dava açılabilir. Yetki bakımından m.326 uygulanır.

Danışmanlık tedbiri. Çocuk teslimi ve kişisel ilişki işlemlerinin yürütüldüğü mevzuatta, işlemlerin çocuğun üstün yararını koruyacak şekilde yerine getirilebilmesi amacıyla, müdürlüğün önerisi üzerine aile mahkemesince çocuk, hak sahibi veya yükümlü hakkında danışmanlık tedbiri uygulanmasına karar verilebileceği öngörülmüştür. İletişim sorunlarının sürdüğü dosyalarda bu yol da gündeme getirilebilir.

Velayet değişikliği son çaredir. m.324/3’teki yaptırım mevcut olmakla birlikte, kararın ölçütü yine çocuğun menfaatidir. Bu nedenle önce kayıt üretmek gerekir: taleplerin yazılı yapılması, cevapsız bırakılmaların belgelenmesi ve engellemenin süreklilik kazandığının gösterilmesi.

Sıkça Sorulan Sorular

Bilgi alma hakkı TMK 324’te mi düzenlenmiş?

Hayır. TMK 324, kişisel ilişkinin sınırlarını ve engelleme yasağını düzenler; üçüncü kişilerden bilgi alma hakkına ilişkin bir hüküm içermez. Türk Medeni Kanunu’nda bu hakkı açıkça düzenleyen bir madde bulunmamaktadır.

Öğretide farklı bir görüş var mı?

Var. Öğretide, İsviçre Medenî Kanunu’ndaki karşılığının Türk Medeni Kanunu’na alınmamış olmasına rağmen velayet hakkı olmayan tarafın çocuğun sağlığı için doktordan, eğitimi için öğretmeninden bilgi alabilmesinin kabul edilmesi gerektiği savunulmaktadır. Ancak bu bir öneridir, yürürlükteki kural değil.

Okul bilgi vermezse hukuka aykırı davranmış olur mu?

Kural olarak hayır. Kamu Denetçiliği Kurumu 2026 yılında bu yönde bir başvuruyu reddetmiş; idarenin mahkeme kararı olmaksızın velayet hakkı tanınan tarafın iradesi aksine işlem yapma yetkisinin bulunmadığını belirtmiştir.

Neden bu kadar katı davranılıyor?

İki sebep var. Birincisi velayetin karar yetkisini velayet sahibine vermesi. İkincisi çocuğun eğitim ve sağlık bilgilerinin kişisel veri niteliğinde olması; sağlık verileri ayrıca özel nitelikli kişisel veri kapsamındadır.

En etkili çözüm nedir?

Bilgi alma yetkisinin baştan mahkeme kararında düzenletilmesi. Karara bağlanmış bir yetki kurumlar nezdinde doğrudan sonuç doğurur; idare mahkeme kararına uymak zorundadır. Bu talep dava sırasında ileri sürülmezse sonradan ayrıca dava açmak gerekir.

Boşanma davasında tam olarak ne istemeliyim?

Üç hususu: çocuğun eğitim ve sağlık durumu hakkında bilgi alma yetkisi, okul veli toplantılarına katılım ve acil sağlık durumlarında haberdar edilme. Bunların hükümde açıkça yer alması sonradan tartışma konusu olmalarını önler.

Karar zaten kesinleşti, ne yapabilirim?

Önce velayet sahibinden yazılı muvafakat almayı deneyin; anlaşmazlık yoksa en hızlı çözümdür. Sonuç alamazsanız kişisel ilişkiye karar veren aile mahkemesine başvurun ve talebi somutlaştırın: hangi bilgi, hangi kurumdan, hangi sıklıkla.

Bilgi vermeyi reddeden velayet sahibi velayetini kaybeder mi?

Tek başına kaybetmez. Ancak Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 2017/2-1890 E., 2019/1123 K. sayılı kararına göre kişisel ilişkiyi sürekli ve nedensiz engelleme velayetin değiştirilmesi sebebidir. Bilgi paylaşımının reddi, böyle bir davranış örüntüsünün parçasıysa aleyhe değerlendirilir.