Velayet Sahibi Çocuğu Sürekli Bakıcıya veya Anneanneye Bırakıyor: Velayet Değişir mi? (TMK 183, 339, 348)

Velayet sahibinin çalışırken çocuğu bakıcıya, kreşe veya anneanneye bırakması tek başına velayetin değiştirilmesi sebebi değildir; Yargıtay, çalışan annenin çocukları servisten bizzat almamasını velayet değişikliği için yeterli görmemiştir (2. HD, E.2016/16629, K.2017/1767). Belirleyici olan, velayet görevinin fiilen kimin elinde olduğudur. Ebeveyn bakım ve gözetimi uzun süreli ve düzenli biçimde başkasına devretmişse, örneğin başka bir ülkeye yerleşip çocuğu yıllarca anneanne ve dedeye bırakmışsa, velayet diğer ebeveyne verilebilir (2. HD, E.2009/13668, K.2010/3771). Değişiklik için durumdaki değişikliğin esaslı, önemli ve sürekli olması gerekir (TMK m.183; YHGK, E.2013/1926, K.2015/1139). Velayet anneanneye veya bakıcıya verilemez (TMK m.335). Çocuğa fiilen bakan ebeveyn ise velayet davası açmadan, çocuk adına diğerine karşı iştirak nafakası isteyebilir (TMK m.329/1).

İçindekiler

• Kısa cevaplar
• Velayet kime ne yükler?
• Bakıcı, kreş ve büyükanne desteği
• Velayet görevini fiilen devretmek
• TMK 183: velayetin değiştirilmesi
• TMK 348: velayetin kaldırılması
• Koruma önlemleri ve yerleştirme
• Anneanne ve bakıcının hukuki konumu
• Deliller ve sosyal inceleme
• Çocuğun görüşü
• Anayasa Mahkemesi ve gerekçe
• Fiilen bakan tarafın nafaka hakkı
• Velayet sahibinin savunması
• Dilekçe örnekleri
• Örnek senaryolar
• Yol haritası
• Sık yapılan hatalar
• Sıkça sorulan sorular

Kısa Cevaplar

Velayet davasında mahkemenin genel olarak hangi ölçütlere baktığını velayet davası nasıl kazanılır yazımızda, değişiklik davasının usulünü ise velayetin değiştirilmesi davası nasıl açılır yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.

Velayet Kime Ne Yükler? TMK 335, 336, 339 ve 340

Ergin olmayan çocuk ana ve babasının velayeti altındadır ve yasal sebep olmadıkça velayet ana ve babadan alınamaz (TMK m.335). Evlilik sürerken velayet birlikte kullanılır; boşanmada ise velayet, çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir (TMK m.336).

Bu yükümlülüklerin özü TMK 339. maddesinin birinci fıkrasındadır: “Ana ve baba, çocuğun bakım ve eğitimi konusunda onun menfaatini göz önünde tutarak gerekli kararları alır ve uygularlar.” TMK 340. maddesi de ana ve babaya, çocuğu olanakları ölçüsünde yetiştirme ve onun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaki ve sosyal gelişmesini sağlama ve koruma görevi yükler. Çocuğun bakım, eğitim ve korunma giderleri ana ve baba tarafından karşılanır (TMK m.327/1).

Bu hükümlerin dikkatle okunması gerekir. Kanun velayet sahibinden çocuğa günün her saatinde bizzat bakmasını değil, bakım ve eğitim konusunda çocuğun menfaatine uygun kararları almasını ve bu kararları uygulamasını ister. Çalışan bir ebeveynin bakıcı tutması, çocuğu kreşe vermesi veya anneanne ile babaanneden yardım alması, bu kararların doğal bir parçasıdır. Sorun, kararı alan ve uygulayan kişinin artık velayet sahibi olmaktan çıkmasıyla başlar.

Bakıcı, Kreş veya Büyükanne Desteği Tek Başına Velayet Sebebi mi?

Hayır. Yargıtay, velayeti annede olan çocuklar için açılan bir değişiklik davasında, annenin çalıştığı için çocukları servisten bizzat almamasının tek başına velayetin değiştirilmesi için yeterli olmadığını, annenin başka bir erkekle yeniden evlenmesinin de tek başına velayetin değiştirilmesini gerektirmediğini belirtmiştir. Sosyal inceleme raporunda annenin velayet görevini yerine getirmediğine dair bir tespit bulunmadığından, velayetin babaya verilmesine ilişkin hüküm bozulmuştur (2. HD, 21.02.2017, E.2016/16629, K.2017/1767).

Bu karar, uygulamada sık karşılaşılan bir yanılgıyı düzeltir. Diğer ebeveynin “çocuğa ben bakarım, o ise bakıcıya bırakıyor” demesi, velayet için tek başına bir üstünlük sağlamaz. Hukuk Genel Kurulu da tarafların ekonomik durumlarındaki farkın velayetin belirlenmesinde tek başına belirleyici olmadığını kabul etmiştir (YHGK, 22.01.2014, E.2013/2085, K.2014/30). Mahkemenin sorduğu soru, mevcut düzenin çocuğa zarar verip vermediği ve velayet sahibinin bakım ile eğitimin yönetimini elinde tutup tutmadığıdır.

Aşağıdaki tablo kanunda sayılmış ölçütler değil, Yargıtay kararlarının olgularından derlediğimiz bir değerlendirme çerçevesidir.

Velayet sahibinin yeniden evlenmesi ve çocuğun bir kısım bakımının yeni eşin ailesince üstlenilmesi de benzer şekilde ele alınır. Bu konuyu boşandığım eşim yeniden evlendi ve üvey anne ve üvey babanın hakları yazılarımızda ayrıca inceledik.

Velayet Görevini Fiilen Başkasına Devretmek

Bakıcı veya büyükanne desteği olağan sınırları aştığında tablo değişir. Velayet sahibi başka bir şehre ya da ülkeye yerleşip çocuğu uzun süre anneanne, babaanne veya başka bir yakına bırakmışsa, velayet görevini kanunun beklediği şekilde yerine getirmediği sonucuna varılabilir. Yargıtay, annenin çocuğu anneanne ve dedesine bırakarak yurt dışına yerleştiği ve iki yıl boyunca velayet görevini yerine getirmediği bir dosyada velayetin babaya verilmesi gerektiğini kabul etmiştir (2. HD, 01.03.2010, E.2009/13668, K.2010/3771).

Aynı ölçüt babalar için de geçerlidir. İkincil kaynakların aktardığına göre Hukuk Genel Kurulu, velayet kendisindeyken dört aylık çocuğu babaanneye bırakan babanın velayet görevini fiilen yerine getirmediğini kabul etmiş ve velayetin anneye verilmesi gerektiği sonucuna varmıştır; babanın maddi durumunun daha iyi olması tek başına sonucu değiştirmemiştir (YHGK, E.2017/2410, K.2021/346). Hukuk Genel Kurulunun başka bir kararında da, yurt dışında bulunması nedeniyle velayet görevini fiilen üçüncü kişiye devreden ebeveyne, diğer ebeveynin yanında kalmanın çocuğun gelişimine engel olduğuna dair ciddi bir delil bulunmadıkça velayetin verilemeyeceği belirtilmiştir (YHGK, 07.02.2019, E.2017/2446, K.2019/80; ikincil kaynak).

Bu kararların ortak noktası şudur: Diğer ebeveyn hazır ve elverişliyken çocuğun sürekli olarak üçüncü bir kişiye bırakılması, velayet sahibinin aleyhine değerlendirilmektedir. Kanun, velayeti ana ve babaya tanımıştır; büyükanne ne kadar özenli olursa olsun, çocuğu yetiştirme sorumluluğu ana ve babanındır. TMK 348. maddesi de ana ve babanın başka bir yerde bulunması nedeniyle velayet görevini gereği gibi yerine getirememesini, velayetin kaldırılması sebepleri arasında açıkça saymıştır.

Birkaç haftalık bir iş seyahati veya hastane yatışı nedeniyle çocuğun büyükannede kalması ile çocuğun yıllardır büyükannenin evinde yaşaması aynı şey değildir.

TMK 183: Velayetin Değiştirilmesi ve “Esaslı, Önemli, Sürekli” Değişiklik

Boşanma kararından sonra velayet düzenlemesinin değiştirilmesinin dayanağı TMK 183. maddesidir. Bu maddeye göre ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların “zorunlu kılması hâlinde” hâkim, re’sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır. Maddede sayılan olgular örnek niteliğindedir; velayet sahibinin çocuğu sürekli olarak başkasına bırakması da yeni bir olgu olarak ileri sürülebilir.

Ancak her değişiklik yeterli değildir. Hukuk Genel Kurulu, velayetin değiştirilmesi için durumda esaslı bir değişiklik bulunmasını, bu değişikliğin “önemli ve sürekli olması”nı da aramıştır (YHGK, 01.04.2015, E.2013/1926, K.2015/1139). Aynı kararda velayet sahibinin çocukla diğer ebeveyn arasındaki kişisel ilişkiyi engellemesi velayetin kötüye kullanılması olarak değerlendirilmiş ve velayet diğer ebeveyne verilmiştir.

İspat yükü, kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran taraftadır (HMK m.190/1). Yargıtay, anlaşmalı boşanmadan kısa süre sonra açılan bir davada boşanma ile dava tarihi arasında velayetin değiştirilmesini gerektiren bir değişiklik ve velayet sahibinin görevini yerine getirmediğine dair delil bulunmadığı gerekçesiyle velayetin değiştirilmesine ilişkin hükmü bozmuştur (2. HD, 08.12.2016, E.2016/18220, K.2016/15713). Bu nedenle davayı açan ebeveynin, çocuğun fiilen kimin yanında yaşadığını ve bu düzenin ne zamandan beri sürdüğünü belgelerle göstermesi gerekir.

Dava dilekçesinin nasıl kurulacağını velayetin değiştirilmesi dava dilekçesi örneği, durum değişikliğinin hangi hâllerde kabul edildiğini durum değişti, velayeti ben istiyorum yazılarımızda ele aldık.

TMK 348: Velayetin Kaldırılması ve Değiştirmeden Farkı

Velayetin kaldırılması, değiştirilmesinden daha ağır bir önlemdir. TMK 348. maddesine göre diğer koruma önlemlerinden sonuç alınamaz veya bunlar baştan yetersiz görülürse hâkim, ana ve baba deneyimsizlikleri, hastalıkları, başka bir yerde bulunmaları veya benzeri sebeplerden biriyle velayet görevini gereği gibi yerine getiremezlerse ya da çocuğa yeterli ilgi göstermez veya ona karşı yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklarlarsa velayeti kaldırır. Velayet ana ve babanın her ikisinden kaldırılırsa çocuğa vasi atanır (TMK m.348/2). Velayetin kaldırılması, ana ve babayı çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılma yükümlülüğünden kurtarmaz (TMK m.350).

Çocuğu sürekli bakıcıya veya anneanneye bırakan velayet sahibi bakımından uygulamada çoğu zaman velayetin değiştirilmesi yolu kullanılır. Yargıtay, kaldırma şartları oluşmadığında koşulları varsa velayetin TMK 183 uyarınca değiştirilmesi gerektiğini belirtmiş (2. HD, 04.05.2017, E.2017/1818, K.2017/5451; ikincil kaynak), Hukuk Genel Kurulu da çocuğun mevcut ortamda iyi durumda olduğu sabitse velayetin kaldırılmasının son çare olduğunu ve koşullarının gerçekleşmediğini kabul etmiştir (YHGK, 16.05.2007, E.2007/251, K.2007/277; ikincil kaynak).

Bir bölge adliye mahkemesi de çocuğu geri almak için çaba gösteren annenin görevini ağır biçimde savsakladığının söylenemeyeceğini belirtmiştir (Adana BAM 2. HD, 25.11.2021, E.2021/1691, K.2021/2105; bağlayıcı içtihat değildir).

İki dava arasındaki ayrımı velayetin kaldırılması ve değiştirilmesi farkı, kaldırmanın hangi hâllerde gündeme geldiğini velayetin kaldırılması hangi hâllerde gündeme gelir yazılarımızda ayrıntılı olarak anlattık.

Acil Durumlar: Koruma Önlemleri ve Aile Yanına Yerleştirme (TMK 346, 347)

Çocuğun bırakıldığı kişi, örneğin yaşlı ve hasta bir büyükanne, bakımı sağlayamıyorsa mesele yalnızca velayetin kime ait olacağı değildir. Çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düştüğü takdirde, ana ve baba duruma çare bulamaz veya buna güçleri yetmezse hâkim, çocuğun korunması için uygun önlemleri alır (TMK m.346/1).

Çocuğun bedensel ve zihinsel gelişmesi tehlikeye düştüğü takdirde hâkim, çocuğu ana ve babadan alarak bir aile yanına veya bir kuruma yerleştirebilir (TMK m.347/1). Yerleştirme velayeti kaldırmaz; ana ve baba velayet sahibi olmaya devam eder, ancak çocuk onların yanında kalmaz. Çocuk zaten fiilen büyükannenin yanında yaşıyor ve diğer ebeveyn de velayeti üstlenmeye elverişli değilse, mahkeme bu fiilî durumu TMK 347 ile hukuki bir zemine oturtabilir. Bu yolun ayrıntılarını çocuk büyükanne veya büyükbabaya verilebilir mi yazımızda anlattık.

Dava sürerken çocuğun geçici olarak kimin yanında kalacağına ilişkin tedbir de istenebilir. Mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından veya gecikme sebebiyle ciddi bir zararın doğacağından endişe edilmesi hâllerinde ihtiyati tedbir kararı verilebilir (HMK m.389/1).

Çocuğun ihmal edildiğini düşündüğünüz durumlarda kimlere bildirimde bulunabileceğinizi aile içinde çocuğa şiddet ve ihmal yazımızda, devlet korumasına alınan çocuğun geri alınmasını çocuğum devlet korumasına alındı yazımızda ele aldık.

Anneanne, Babaanne veya Bakıcının Hukuki Konumu

Çocuğa yıllardır bakan büyükannenin velayet isteyip isteyemeyeceği sık sorulur. Velayet yalnızca ana ve babaya ait bir haktır ve yükümlülüktür (TMK m.335). Büyükanne, büyükbaba veya bakıcıya velayet verilmesi mümkün değildir. Buna karşılık velayet ana ve babanın her ikisinden kaldırılırsa çocuğa vasi atanır (TMK m.348/2); haklı sebepler engel olmadıkça vasiliğe öncelikle yakın hısımlardan biri atanır ve bu atamada yerleşim yerlerinin yakınlığı ile kişisel ilişkiler göz önünde tutulur (TMK m.414).

Büyükannenin çocukla bağı, velayet davasında da önemsizdir denemez. Mahkeme çocuğun alıştığı çevreyi, okulunu ve bağlarını gözetir; olağanüstü durumlarda ve çocuğun menfaatine uygun düşmek koşuluyla kişisel ilişki kurma hakkı diğer kişilere, özellikle hısımlara da tanınabilir (TMK m.325). Velayet diğer ebeveyne geçtiğinde, çocuğu yıllarca büyütmüş büyükannenin torunla görüşmesi bu yolla düzenlenebilir; ayrıntısı büyükanne ve büyükbabanın torunla görüşme hakkı yazımızdadır.

Bakıcı ise velayet sahibiyle kurduğu iş ilişkisi çerçevesinde çocuğa bakar; çocuğu temsil yetkisi yoktur. Çocuğun yasal temsilcisi velayet sahibidir (TMK m.342). Okul, sağlık ve resmî işlemlerde kararın kime ait olduğu bu nedenle önemlidir: Kararları fiilen bakıcı veya büyükanne alıyorsa, bu durum velayet görevinin devredildiğine dair bir işaret olarak değerlendirilebilir.

Deliller ve Sosyal İnceleme: Fiilî Bakımı Nasıl İspat Edersiniz?

Velayet davalarında aile mahkemesi, psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı uzmanlardan yararlanır (4787 s.K. m.5). Uzman incelemesi yapılmadan verilen kararlar Yargıtay’ca bozulmaktadır. Çocuğun dava sırasında babasının yanında kaldığı ve fiilen babaanne tarafından bakıldığı bir dosyada, uzman incelemesi yaptırılmadan velayetin anneye verilmesi bozma sebebi sayılmıştır (2. HD, 16.11.2011, E.2010/18862, K.2011/18702). Yani babaanne veya anneanne desteği, mahkemenin kendiliğinden bir sonuç çıkaracağı bir olgu değil, uzman eliyle incelenmesi gereken bir durumdur.

Delil toplarken çocuğun mahremiyetine ve hukuka uygunluğa dikkat edilmelidir. Hukuka aykırı olarak elde edilmiş deliller mahkemece göz önünde tutulamaz (HMK m.189/2); rıza dışı ses kaydı veya başkasının telefonuna girmek ceza sorumluluğu da doğurabilir (TCK m.133, 243, 244).

Sosyal inceleme raporunun içeriği ve rapora itiraz yolları için sosyal inceleme raporu (SİR), psikolojik değerlendirme için velayet davasında psikolojik değerlendirme yazılarımıza bakabilirsiniz.

Çocuğun Görüşü: TMK 339/3 ve Çocuk Haklarına Dair Sözleşme

Ana ve baba, olgunluğu ölçüsünde çocuğa hayatını düzenleme olanağı tanır ve önemli konularda onun düşüncesini olabildiğince göz önünde tutar (TMK m.339/3). Çocuk Haklarına Dair Sözleşme de görüşlerini oluşturma yeteneğine sahip çocuğa, kendisini etkileyen her konuda görüşünü serbestçe ifade etme hakkı tanır; çocuğa, kendisini etkileyen adli ve idari kovuşturmada dinlenme fırsatı verilir (ÇHS m.12).

Yıllardır anneannesinin yanında yaşayan çocuk, o evden ve okulundan ayrılmak istemediğini söyleyebilir. Bu görüş tek başına bağlayıcı değildir, ancak üstün yararına aykırı olduğu anlaşılmadıkça ciddi bir ölçüttür. Yargıtay, idrak çağındaki çocuğun dinlenmediği ve sosyal inceleme raporu alınmadığı kararları bozmaktadır (2. HD, 19.02.2018, E.2016/9550, K.2018/2107; ikincil kaynak).

Çocuğun dinlenmesine ilişkin ayrıntılar velayet davalarında çocuğun görüşü, çocuğa kayyım ve avukat atanması boşanma davasında çocuğa kayyım ve avukat atanması yazılarımızdadır.

Anayasa Mahkemesi: Fiilî Bakım ve Uzman Raporu Tartışılmadan Karar Verilemez

Anayasa Mahkemesi, velayet kararlarını Anayasa’nın 20. maddesindeki aile hayatına saygı hakkı yönünden inceler. İkincil kaynakların aktardığı bir bireysel başvuru kararında olay şöyledir: Anne evden ayrılmış, çocuk babası ve babaannesiyle yaşamaya devam etmiş, ilk derece mahkemesi velayeti babaya vermiştir. İstinaf mahkemesi ise bilirkişi raporunu tartışmadan, çocuğun anne bakımına muhtaç olduğu gerekçesiyle velayeti anneye vermiştir. Anayasa Mahkemesi, “Velayetin tespitinde çocuğunun yaşının ve anne bakımına muhtaç olmasının önemli bir unsur olduğu yadsınamaz.” demekle birlikte, somut olgular ve uzman raporu tartışılmadan verilen kararın aile hayatına saygı hakkını ihlal ettiğine karar vermiştir (AYM, B. No: 2020/21844, 31.01.2023; RG 20.04.2023, 32169).

Bu karar, babaanne veya anneanne desteğiyle çocuğa bakan ebeveynler bakımından iki yönlü bir sonuç doğurur. Bir yandan büyükanne desteği tek başına velayetin aleyhe değerlendirilmesi için yeterli değildir; öte yandan mahkeme, çocuğun fiilen kiminle ve nasıl yaşadığını, uzman raporunu ve çocuğun bağlarını gerekçesinde tartışmak zorundadır. Anne bakım ilkesinin bugünkü yerini velayetin belirlenmesinde anne bakım ilkesi yazımızda ayrıca inceledik.

Çocuğa Fiilen Bakan Ebeveynin Nafaka Hakkı: TMK 329/1

Velayet sahibi çocuğu bırakıp gitmiş, çocuk diğer ebeveynin yanına geçmişse, diğer ebeveyn velayet davasının sonucunu beklemek zorunda değildir. Kanun açıktır: “Küçüğe fiilen bakan ana veya baba, diğerine karşı çocuk adına nafaka davası açabilir.” (TMK m.329/1).

Yargıtay, velayetin babada olduğu, babanın yurt dışında bulunduğu ve çocuğa dört yıldır annenin baktığı bir dosyada, “İştirak nafakası velayetin fiilen (eylemli olarak) kullanılmasına bağlı bir haktır.” diyerek, çocuğa bakan annenin velayetin kaldırılması davası açmak zorunda olmadan doğrudan iştirak nafakası isteyebileceğini kabul etmiştir. Kararda, çocuğun velayet sahibinin yanına dönmesi hâlinde nafakanın kaldırılacağı da belirtilmiştir (Y3HD, 11.10.2010, E.2010/14433, K.2010/16126). Hukuk Genel Kurulu da fiilen bakan ebeveynin çocuk adına iştirak nafakası davası açabileceğini ve iştirak nafakasının kamu düzenine ilişkin olduğunu vurgulamıştır (YHGK, 17.11.2022, E.2020/95, K.2022/1550; ikincil kaynak).

Tersi durumda da aynı ilke işler: Velayeti annede olup fiilen babanın yanında kalan çocuk yönünden anneye nafaka verilmemiştir (Adana BAM 2. HD, 06.11.2018, E.2018/1602, K.2018/1025; ikincil kaynak, bağlayıcı içtihat değildir). Durumların değişmesi hâlinde hâkim, istem üzerine nafakanın miktarını yeniden belirler veya nafakayı kaldırır (TMK m.331).

Kanun bu dava hakkını “ana veya baba”ya tanımıştır. Çocuğa bakan büyükanne TMK 329/1’e dayanarak kendi adına nafaka davası açamaz; çocuğun temsilinde engel veya menfaat çatışması varsa kayyım atanması gündeme gelir (TMK m.426).

İştirak nafakasının hangi giderleri kapsadığını iştirak nafakası neleri kapsar yazımızda anlattık; yaklaşık bir hesap için iştirak nafakası hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz.

Velayet Sahibinin Savunması ve Bakım Düzenini Düzeltmek

Velayeti elinde bulunduran ve çalışmak zorunda olan ebeveyn için iyi haber şudur: Bakıcı, kreş veya büyükanne desteği almak, kendi başına velayeti kaybetmek anlamına gelmez (2. HD, E.2016/16629, K.2017/1767). Savunmanın ağırlık merkezi, velayet görevinin fiilen kendi elinde olduğunu göstermektir: Çocuk geceleri ve hafta sonları kiminle kalıyor, okul ve sağlık kararlarını kim alıyor, veli toplantılarına kim gidiyor?

Büyükanne desteği bir dönem yoğunlaştıysa, bunun nedenini ve geçici olduğunu ortaya koymak gerekir. İş değişikliği, hastalık veya taşınma gibi olaylar nedeniyle çocuğun bir süre büyükannede kalması, esaslı, önemli ve sürekli bir değişiklik sayılmaz (YHGK, E.2013/1926, K.2015/1139). Velayet sahibinin yeniden evlenmesi de tek başına değişiklik sebebi değildir (YHGK, 17.09.2008, E.2008/557, K.2008/546; ikincil kaynak).

Savunmayı zayıflatan en önemli davranış, kişisel ilişkinin engellenmesidir. Ana ve babadan her biri, çocuğun diğer tarafla ilişkisini bozan veya eğitilmesini zorlaştıran her şeyden kaçınmakla yükümlüdür (TMK m.324/1). Hukuk Genel Kurulu, kişisel ilişkinin engellenmesini velayetin kötüye kullanılması olarak değerlendirmiştir (YHGK, E.2013/1926, K.2015/1139). Çocuğa telefonla ve görüntülü ulaşılmasını engellemek de bu kapsamda değerlendirilebilir; ayrıntısı çocukla telefon ve görüntülü görüşme hakkı yazımızdadır.

Çocuğun gün içinde nerede kaldığını ve kararları kimin verdiğini netleştiren bir bakım düzeni, olası bir davada da güçlü bir delildir. Velayet anlaşmazlığındaki duygusal süreci çocuğumu kaybetmek istemiyorum yazımızda ele aldık.

Dilekçe Örnekleri

1. Çocuğu sürekli anneanneye bırakan velayet sahibine karşı velayetin değiştirilmesi davası (TMK 183, 339)

2. Çocuğa fiilen bakan ebeveynin, velayet sahibine karşı iştirak nafakası davası (TMK 329/1)

3. Çalışan velayet sahibinin, velayetin değiştirilmesi davasına cevap dilekçesi (TMK 183, 339)

Örnek Senaryolar

Senaryo 1: Çalışan anne ve gündüz anneanne. Velayet annededir. Anne tam gün çalışmakta, çocuk okuldan sonra akşama kadar anneannesinde kalmaktadır. Baba bu nedenle velayet istemektedir.

Senaryo 2: Baba yurt dışında, çocuk babaannede. Velayet babadadır. Baba üç yıldır yurt dışında çalışmakta, çocuk babaannesiyle yaşamakta ve babasını yılda birkaç hafta görmektedir. Anne velayet istemektedir.

Senaryo 3: Anne başka şehirde, 12 yaşındaki çocuk anneannede kalmak istiyor. Velayet annededir. Anne yeniden evlenip başka şehre taşınmış, çocuk anneannesinde kalmıştır. Baba velayet istemektedir.

Adım Adım Yol Haritası

1. Bakım düzenini netleştirin. Çocuk gece nerede kalıyor, kararları kim alıyor, ne zamandan beri?
2. Belgeleri toplayın. Okul, sağlık, adres ve yazışma kayıtları.
3. Hukuka aykırı delilden kaçının. Gizli kayıt ve hesaplara girme yerine resmî kayıtlar (HMK m.189/2).
4. Doğru talebi seçin. Çoğu dosyada TMK 183; ağır hâllerde TMK 348.
5. Nafakayı unutmayın. Çocuk sizdeyse TMK 329/1 ile hemen nafaka isteyin.
6. Tedbir isteyin. Dava süresince geçici düzen için HMK 389.
7. Uzman incelemesi ve çocuğun görüşü. 4787 m.5 ve TMK 339/3.
8. Büyükannenin bağını koruyun. Gerekirse TMK 325 ile görüşme düzeni.

Sık Yapılan Hatalar

Sıkça Sorulan Sorular

Velayet sahibi çocuğu bakıcıya bırakıyorsa velayet değişir mi?

Tek başına hayır. Yargıtay, çalışan annenin çocukları servisten bizzat almamasını velayet değişikliği için yeterli görmemiştir (2. HD, E.2016/16629, K.2017/1767).

Çocuğu sürekli anneanneye bırakan anneden velayet alınabilir mi?

Bakım uzun süre ve düzenli biçimde anneanneye devredilmişse evet. Yargıtay, çocuğu anneanne ve dedeye bırakıp yurt dışına yerleşen anne bakımından velayetin babaya verilmesini kabul etmiştir (2. HD, E.2009/13668, K.2010/3771).

Çocuğu babaanneye bırakan babadan velayet alınır mı?

İkincil kaynaklara göre Hukuk Genel Kurulu, dört aylık çocuğu babaanneye bırakan babanın velayet görevini fiilen yerine getirmediğini kabul ederek velayetin anneye verilmesi gerektiğine karar vermiştir (YHGK, E.2017/2410, K.2021/346).

Velayetin değiştirilmesi için ne gerekir?

Boşanmadan sonra esaslı, önemli ve sürekli bir değişiklik gerekir (TMK m.183; YHGK, E.2013/1926, K.2015/1139).

Anneanne veya babaanne velayet alabilir mi?

Hayır. Velayet yalnızca ana ve babaya aittir (TMK m.335). Velayet iki ebeveynden de kaldırılırsa büyükanne vasi olarak atanabilir (TMK m.348/2, 414).

Velayet sahibinin çalışması aleyhine delil olur mu?

Hayır. Çalışmak ve bu sürede çocuğu güvenilir bir bakıma emanet etmek velayet görevinin bir parçasıdır (TMK m.339/1).

Velayet sahibinin yeniden evlenmesi velayeti değiştirir mi?

Tek başına hayır; yeni evliliğin çocuğa etkisi araştırılır (YHGK, E.2008/557, K.2008/546; Y2HD, E.2016/16629).

Çocuk benim yanımda ama velayet eski eşimde. Nafaka isteyebilir miyim?

Evet. Küçüğe fiilen bakan ana veya baba, diğerine karşı çocuk adına nafaka davası açabilir (TMK m.329/1; Y3HD, E.2010/14433).

Nafaka için önce velayeti mi almam gerekir?

Hayır. Yargıtay, çocuğa bakan ebeveynin velayetin kaldırılması davası açmadan doğrudan iştirak nafakası isteyebileceğini kabul etmiştir (Y3HD, E.2010/14433, K.2010/16126).

Velayetin değiştirilmesi ile kaldırılması arasındaki fark nedir?

Değiştirmede velayet diğer ebeveyne geçer (TMK m.183); kaldırma ise daha ağır bir önlemdir ve diğer önlemlerin yetersiz kaldığı ağır hâllerde uygulanır (TMK m.348).

Sosyal inceleme raporu şart mı?

Uzman incelemesi yapılmadan verilen velayet kararları bozulmaktadır (4787 s.K. m.5; 2. HD, E.2010/18862, K.2011/18702).

Çocuğun görüşü dikkate alınır mı?

Evet; olgunluğu ölçüsünde dikkate alınır, ancak üstün yararına aykırıysa bağlayıcı değildir (TMK m.339/3; ÇHS m.12).

Delil olarak gizli ses kaydı kullanabilir miyim?

Hukuka aykırı elde edilen deliller mahkemece göz önünde tutulamaz (HMK m.189/2) ve rıza dışı kayıt ceza sorumluluğu doğurabilir (TCK m.133).

Dava sürerken çocuk kimde kalır?

Mahkeme, talep üzerine dava süresince çocuğun kimin yanında kalacağına ilişkin tedbir kararı verebilir (HMK m.389).

Velayet babaya geçerse anneanne torununu görebilir mi?

Olağanüstü durumlarda ve çocuğun menfaatine uygunsa kişisel ilişki hısımlara da tanınabilir (TMK m.325).

Çocuğa bakan kişi yetersizse ne olur?

Hâkim uygun önlemleri alır; gerekirse çocuğu bir aile yanına veya kuruma yerleştirebilir (TMK m.346/1, 347/1).