Çocuğum Devlet Korumasına Alındı: Geri Almak İçin Ne Yapmalıyım? 5395 m.5-9, 14; 2828 m.22-24; TMK 346-351

Çocuğun devlet korumasına alınması iki aşamada gerçekleşir. Derhâl korunma gerektiren hâllerde Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı çocuğu bakım altına alır, en geç beş gün içinde çocuk hâkimine başvurur ve hâkim üç gün içinde karar verir; acil korunma kararı en fazla otuz gün sürer (5395 s.K. m.9). Bu sürede yapılan sosyal incelemeye göre çocuk ailesine teslim edilir veya koruyucu ve destekleyici tedbir istenir. Kanunun temel ilkesi, çocuğun öncelikle kendi aile ortamında korunması ve kurumda bakımın son çare olmasıdır (m.4/1-j, 5/1). Tehlike yoksa ya da ebeveyn desteklenerek tehlike giderilebilecekse çocuk ebeveyne teslim edilir (m.5/3). Ebeveyn tedbir kararına karşı kararı öğrendiği tarihten itibaren iki hafta içinde itiraz edebilir (m.14; CMK m.268), sonradan da tedbirin kaldırılmasını veya değiştirilmesini isteyebilir (m.8/3). Tedbirler en geç üç ayda bir incelenir. Koruma süresince hâkim kişisel ilişki kurulmasına karar verebilir; ebeveynin bakım ve eğitim giderlerine katılma yükümlülüğü ise devam eder.

İçindekiler

• Kısa cevaplar
• Çocuk nasıl koruma altına alınır?
• Önce aile, kurum son çare
• Ebeveynin hakları
• Tedbir kararına itiraz
• Çocuğu geri almak
• Çocuğu evde tutan destekler
• Koruma süresince görüşme
• Velayet, nafaka ve evlat edinme
• Diğer ebeveyn ve yakınlar
• Süreler
• Kararlar
• Dilekçe örnekleri
• Örnek senaryolar
• Yol haritası
• Sık yapılan hatalar
• Sıkça sorulan sorular

Kısa Cevaplar

5395 sayılı Kanunun genel yapısı için Çocuk Koruma Kanunu (5395) rehberimize, koruyucu ailenin evlat edinmeden farkı için koruyucu aile ve evlat edinme farkı yazımıza bakabilirsiniz.

Çocuk Devlet Korumasına Nasıl Alınır? Acil Korunma, Tedbir ve Korunma Kararı

Korunma ihtiyacı olan çocuk; bedensel, zihinsel, ahlaki, sosyal ve duygusal gelişimi ile kişisel güvenliği tehlikede olan, ihmal veya istismar edilen ya da suç mağduru çocuktur (5395 s.K. m.3/1-a). Okul, hastane, kolluk veya komşu bildirimiyle durumu öğrenen Bakanlık birimi, önce çocuğun acil korunmaya ihtiyacı olup olmadığını değerlendirir. Derhâl korunma gerektiren bir durum varsa çocuk bakım altına alınır; Kurum en geç beş gün içinde çocuk hâkimine başvurur ve hâkim üç gün içinde karar verir (m.9/1). Acil korunma kararı en fazla otuz gün için verilebilir (m.9/2).

2828 sayılı Kanuna göre de derhâl korunma tedbiri alınması zorunlu görülen çocuklar, mahkeme kararı alınıncaya kadar mahalli mülki amirin onayıyla kuruluşta veya aile yanında bakım altına alınır; Kurum derhâl korunmayı gerektiren bir durum olmadığı ve aileye teslimde sakınca bulunmadığı sonucuna varırsa çocuk, mülki idare amirinin onayıyla ailesine teslim edilebilir (2828 s.K. m.22/2-3). Otuz günlük sürede Kurum sosyal inceleme yapar; tedbir gerektiği sonucuna varırsa hâkimden koruyucu ve destekleyici tedbir kararı ister (5395 s.K. m.9/3).

Koruyucu ve destekleyici tedbir kararı çocuğun anası, babası, vasisi, bakım ve gözetiminden sorumlu kimse, Kurum ve Cumhuriyet savcısının istemi üzerine veya re’sen çocuk hâkimi tarafından alınır; karar öncesinde sosyal inceleme yaptırılabilir (5395 s.K. m.7/1-2). Tedbir kararları kural olarak duruşma yapılmadan verilir; hâkim zaruret görürse duruşma yapabilir ve yeterli idrak gücüne sahip çocuğun görüşü alınır (m.13). Tedbir, çocuk on sekiz yaşını doldurunca kendiliğinden sona erer; eğitimin devamı için çocuğun rızasıyla uzatılabilir (m.7).

Kanunun Temel İlkesi: Önce Aile, Kurum Son Çare

Koruyucu ve destekleyici tedbirler, çocuğun öncelikle kendi aile ortamında korunmasını sağlamaya yönelik danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık ve barınma konularındaki tedbirlerdir (5395 s.K. m.5/1). Kanunun temel ilkeleri arasında çocuk ve ailesinin bilgilendirilerek karar sürecine katılımının sağlanması ve tedbir kararı verilirken kurumda bakım ve kurumda tutmanın son çare olarak görülmesi yer alır (m.4/1-d, j). Bakım tedbiri ancak çocuğun bakımından sorumlu kimse herhangi bir nedenle görevini yerine getiremediğinde, çocuğun bakım yurdu veya koruyucu aile hizmetlerinden yararlandırılmasına ya da bu kurumlara yerleştirilmesine ilişkindir (m.5/1-c).

Kanun teslimi de açıkça düzenler: çocuğun tehlike altında bulunmadığı ya da tehlike altında bulunmakla birlikte veli, vasi veya bakım ve gözetiminden sorumlu kimsenin desteklenmesi suretiyle tehlikenin bertaraf edileceği anlaşılırsa çocuk bu kişilere teslim edilir (m.5/3). Türk Medeni Kanunu da aynı sırayı izler: hâkim önce uygun önlemleri alır (TMK m.346), çocuğun bedensel ve zihinsel gelişmesi tehlikeye düştüğünde veya çocuk manen terk edildiğinde onu ana ve babadan alarak bir aile yanına veya kuruma yerleştirebilir (m.347/1), velayetin kaldırılması ise ayrı ve daha ağır şartlara bağlıdır (m.348).

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de çocuğun bakım altına alınmasını kural olarak geçici bir önlem saymakta, aile birleşimini kolaylaştırma yükümlülüğünün bakım kararının verildiği andan itibaren, her zaman çocuğun yararına bağlı olarak doğduğunu kabul etmektedir (K. ve T./Finlandiya [BD], B. No: 25702/94, 12.07.2001, § 178). Bu ilke, tedbirin kaldırılması talebinde ebeveynin elindeki en güçlü argümanlardan biridir.

Bu Süreçte Ebeveynin Hakları

Çocuğu korunma altına alınan ebeveyn sürecin edilgen bir tarafı değildir. Kanun ebeveyne bilgilendirilme, karar sürecine katılma, tedbir isteme ve tedbirin kaldırılmasını isteme hakkı tanır. Bu hakların bilinmesi, özellikle otuz günlük acil korunma döneminde sosyal incelemeye etkin katılım bakımından belirleyicidir.

Sosyal inceleme sırasında evin, gelirin ve günlük düzenin uzman tarafından görülebilir olması önemlidir. Görüşmelere zamanında katılmak, istenen belgeleri vermek ve tehlikeyi gidermek için atılan adımları belgelemek, raporun içeriğini doğrudan etkiler. Sosyal inceleme raporunun nasıl hazırlandığını ve rapora itirazı sosyal inceleme raporu (SİR) yazımızda anlattık.

Tedbir Kararına İtiraz: Süre, Merci ve İçerik

Çocuk hâkimi tarafından alınan tedbir kararlarına karşı itiraz yolu açıktır; itiraz, Ceza Muhakemesi Kanununun itiraza ilişkin hükümlerine göre en yakın çocuk mahkemesine yapılır (5395 s.K. m.14). İtiraz, ilgililerin kararı öğrendiği günden itibaren iki hafta içinde kararı veren mercie verilecek dilekçeyle veya tutanağa geçirilmek koşuluyla zabıt kâtibine yapılacak beyanla yapılır (CMK m.268/1). Süre kısa olduğundan karar öğrenilir öğrenilmez dosya incelenmeli ve itiraz gerekçesi hazırlanmalıdır.

İtirazın gücü, tehlikenin hiç bulunmadığını veya ebeveyn desteklenerek giderilebileceğini somut olarak göstermesine bağlıdır (5395 s.K. m.5/3). Kararın gerekçesinde hangi olgulara dayanıldığı, sosyal inceleme yapılıp yapılmadığı, ebeveynin dinlenip dinlenmediği ve kurumda bakımın son çare olup olmadığının değerlendirilip değerlendirilmediği ayrı ayrı denetlenmelidir. Daha hafif bir tedbirle, örneğin danışmanlık veya sağlık tedbiriyle tehlikenin giderilebileceğini gösteren her belge itirazı güçlendirir.

Çocuğu Geri Almak: Tedbirin Kaldırılması veya Değiştirilmesi

Hâkim veya mahkeme, denetim memurları, çocuğun velisi, vasisi, bakım ve gözetimini üstlenen kimseler, tedbir kararını yerine getiren kişi ve kuruluşun temsilcisi ile Cumhuriyet savcısının talebi üzerine veya re’sen, tedbirin sonuçlarını inceleyerek tedbiri kaldırabilir, süresini uzatabilir veya değiştirebilir (5395 s.K. m.8/3). Tedbirlerin uygulanması en geç üçer aylık sürelerle incelettirilir (m.8/2). 2828 sayılı Kanuna göre de korunma kararına sebep olan durum ortadan kalkmışsa karar, Kurum yetkililerinin önerisi üzerine mahkemece çocuk reşit olmadan kaldırılabilir (2828 s.K. m.24/1). Türk Medeni Kanunu da çocuğun korunmasına ilişkin önlemlerin yeni koşullara uydurulmasını ister (TMK m.351/1).

Kaldırma talebinde ebeveynin göstermesi gereken şey, tedbire yol açan tehlikenin ortadan kalktığı veya destekle giderilebileceğidir. Bu nedenle talep, sebebe göre hazırlanmış somut bir planla desteklenmelidir.

Talep, çocuğun bir anda eve dönmesi yerine kademeli bir geçiş öngörürse kabul edilme ihtimali artar: önce kişisel ilişkinin genişletilmesi, ardından hafta sonu kalışlar ve danışmanlık tedbiriyle birlikte teslim gibi (bizim değerlendirmemiz). Bağımlılık sorunu bulunan aileler için bağımlılık ve çocuğun korunması yazımız yol gösterir.

Çocuğu Evde Tutan Destekler: Danışmanlık, Eğitim, Sağlık ve Sosyal-Ekonomik Destek

Koruma sürecinde ebeveynin hâkimden isteyebileceği en önemli şey, kurumda bakım yerine çocuğun evde kalmasını sağlayacak hafif tedbirlerdir. Kanun, bir veya birden fazla tedbire birlikte karar verilebileceğini ve hâkimin çocuğun denetim altına alınmasına da karar verebileceğini öngörür (5395 s.K. m.7/3-4). Böylece çocuk evde kalırken aile danışmanlık ve denetim altında desteklenebilir.

Sorunun kaynağı ekonomikse sosyal ve ekonomik destek başvurusu, koruma sürecinin en etkili alternatifi olabilir. 2828 sayılı Kanun bu desteği ailesi veya yakını yanında bakımı desteklenen çocuklar ve gençler için tanımlar (m.3/ı); 7578 sayılı Kanun bu tanımı yeniden düzenlemiştir. Resmî Gazete metninin okunabilen bölümüne göre 7578 sayılı Kanun, çocuğun kuruluş bakımına alınmadan ailesi veya yakını yanında bakımının sürdürülmesi için aylık destek öngören yeni bir madde de eklemiştir; destek tutarı ve şartları yönetmelik ve il müdürlüğünden teyit edilmelidir. Bağımlılık sorununda sağlık tedbirinin içeriği için çocuğum uyuşturucu ile yakalandı yazımıza bakabilirsiniz.

Koruma Süresince Çocukla Görüşme

Çocuğun korunma altında olması ebeveyn ile çocuk arasındaki ilişkiyi kendiliğinden sona erdirmez. Mahkeme, korunma ihtiyacı olan çocuk hakkında koruyucu ve destekleyici tedbir kararının yanında Türk Medeni Kanunu hükümlerine göre velayet, vesayet, kayyım, nafaka ve kişisel ilişki kurulması hususlarında da karar vermeye yetkilidir (5395 s.K. m.7/7). Acil korunma döneminde de hâkim, çocuğun üstün yararını gözeterek çocuğun bulunduğu yerin gizli tutulmasına ve gerekli görmesi hâlinde kişisel ilişkinin kurulmasına veya sınırlandırılmasına karar verebilir (m.9/6).

Aile birleşimini hedefleyen bir süreçte düzenli görüşme hayati önemdedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, bakım kararının uygulanmasında kardeşlerin birbirinden ayrılmasını, çocukların aileden uzak yerlere yerleştirilmesini ve ziyaret kısıtlamalarını yeterli gerekçeye dayanmadığı için aile hayatına saygı hakkının ihlali saymıştır (Olsson/İsveç (No. 1), B. No: 10465/83, 24.03.1988).

Görüşmelere düzenli katılmak, ileride tedbirin kaldırılması talebinde ebeveynin ilgisini gösteren en güçlü delillerden biridir. Görüşmenin uzman eşliğinde yapılması gerekiyorsa gözetim altında görüşme kararı yazımızdaki kurallar uygulanabilir; talep dilekçesinin genel yapısı için çocukla kişisel ilişki dilekçesi örneği yazımıza bakabilirsiniz.

Velayet, Nafaka ve Evlat Edinme Riski

Çocuğun bir aile yanına veya kuruma yerleştirilmesi (TMK m.347) ile velayetin kaldırılması (TMK m.348) ayrı kurumlardır. Bakım tedbiri çocuğun nerede kalacağını belirler; velayetin kaldırılması ise ayrı şartlara ve ayrı bir karara bağlıdır. Yargıtay, velayetin kaldırılması şartları ispatlanmadan bir çocuk hakkında velayetin kaldırılıp bakım tedbiri uygulanmasına ve vesayet makamına ihbara karar verilmesini, çocuğun velayetinin diğer ebeveyne verilmesi gerektiği gerekçesiyle bozmuştur (2. HD, 24.02.2016, E.2016/1902, K.2016/3287). Velayetin kaldırılmasına yol açan sebep ortadan kalkarsa hâkim kendiliğinden veya ana ya da babanın istemi üzerine velayeti geri verir (TMK m.351/2).

Ebeveynin mali yükümlülüğü ise devam eder. Velayet kaldırılsa bile ana ve babanın çocuğun bakım ve eğitim giderlerini karşılama yükümlülüğü sürer; ana, baba ve çocuğun ödeme gücü yoksa giderler Devletçe karşılanır (TMK m.350; yerleştirme için m.347/3). Yargıtay, velayeti kaldırılan ve düzenli geliri bulunan babanın kurum yararına nafakayla sorumlu tutulması gerektiğine karar vermiştir (2. HD, 26.03.2009, E.2008/18028, K.2009/5646). Giderlerin kapsamı için iştirak nafakası neleri kapsar yazımıza bakabilirsiniz.

En ağır risk evlat edinmedir. Küçüğün evlat edinilmesi kural olarak ana ve babasının rızasını gerektirir (TMK m.309/1); ancak ana veya baba küçüğe karşı özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmemişse rızası aranmaz ve bu konuda mahkeme karar verir (TMK m.311-312). Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Büyük Dairesi, aile birleşimini kolaylaştıracak önlemlerde ivediliğin önemini vurgulamış, salt zamanın geçmesinin evlat edinmeye yerleştirmeyi haklı kılmayacağını belirterek ihlal kararı vermiştir (Strand Lobben ve Diğerleri/Norveç [BD], B. No: 37283/13, 10.09.2019, § 208, 212).

Evlat edinme riskini azaltmanın yolu, koruma süresince çocukla bağı kesmemek, görüşmelere düzenli katılmak ve tedbirin kaldırılması için somut adımları belgelemektir. Rızanın aranmadığı hâller için evlat edinmede biyolojik anne babanın rızası yazımıza bakabilirsiniz.

Diğer Ebeveyn veya Yakınlar Çocuğu Alabilir mi?

Çocuk bir ebeveynin yanındayken ihmal nedeniyle korunma altına alındıysa, ayrı yaşayan diğer ebeveyn kurumda bakımdan önce düşünülmesi gereken seçenektir. Kanun çocuğun veliye teslimini öngördüğü gibi (5395 s.K. m.5/3) mahkemeye velayet konusunda karar verme yetkisi de tanır (m.7/7). Boşanmış ebeveynler bakımından velayetin değiştirilmesi de istenebilir (TMK m.183).

Büyükanne, büyükbaba veya teyze gibi yakınlar ise velayet sahibi olamaz; çocuk onların yanına ancak bir koruma önlemi olarak yerleştirilebilir ya da yakın vasi olarak atanabilir. Hâkim çocuğu ana ve babadan alarak bir aile yanına yerleştirebilir (TMK m.347/1); 2828 sayılı Kanun da acil hâlde çocuğun aile yanında bakım altına alınabileceğini ve yakını yanında bakımın sosyal ve ekonomik destekle desteklenebileceğini öngörür (m.22/2, 3/ı). Velayetin yalnız ana ve babaya ait olduğu Yargıtay kararlarında da vurgulanmaktadır (2. HD, E.2021/3898, K.2021/5281).

Yakınların başvurusu, sosyal inceleme sırasında Kuruma ve hâkime somut bir bakım planıyla sunulmalıdır. Velayet ve vasilik arasındaki farkı kayyım ve vasi farkı yazımızda anlattık.

Koruma Sürecindeki Süreler

2828 sayılı Kanun, korunma kararının reşit olduktan sonra çocuğun rızasıyla devamını eğitim durumuna göre belirli yaşlara kadar mümkün kılar (m.24/1). Bu sürelerden en kritik olanı iki haftalık itiraz süresidir; kaçırılırsa ancak tedbirin kaldırılması talebi yoluna gidilebilir.

Çocuğun Korunmasına İlişkin Kararlar

Anayasa Mahkemesinin H.S.A. kararı, 5395 sayılı Kanundaki tedbirlerin de temel haklara müdahale olduğunu ve kanunla öngörülebilir bir dayanağa sahip olması gerektiğini göstermesi bakımından önemlidir. Tedbir kararına itirazda, uygulanan önlemin kanunda öngörülen tedbirlerden biri olup olmadığı ve ölçülü olup olmadığı birlikte denetlenmelidir (bizim değerlendirmemiz).

Dilekçe Örnekleri

1. Koruyucu ve destekleyici tedbir (bakım tedbiri) kararına itiraz

2. Bakım tedbirinin kaldırılması ve çocuğun teslimi talebi

3. Diğer ebeveynin çocuğun kendisine teslimi ve velayet talebi

Örnek Senaryolar

Senaryo 1: Ekonomik zorluk ve ihmal bildirimi. Okul, altı yaşındaki çocuğun sık sık aç geldiğini ve devamsızlık yaptığını bildirmiştir. Anne işini kaybetmiş, kira borcu nedeniyle evden çıkmak üzeredir. Çocuk acil korunma kararıyla bakım altına alınmıştır.

Senaryo 2: Bakım tedbiri sekiz aydır sürüyor. Babanın bağımlılığı nedeniyle iki çocuk ayrı ayrı kurumlara yerleştirilmiştir. Baba tedaviyi tamamlamış, görüşmelere düzenli katılmaktadır. İtiraz süresi çoktan geçmiştir.

Adım Adım Yol Haritası

1. Kararı ve tebliğ tarihini öğrenin. Acil korunma mı, tedbir kararı mı? İki haftalık itiraz süresini hesaplayın.
2. Dosyayı inceleyin. Bildirim, sosyal inceleme raporu ve kararın gerekçesi.
3. Sosyal incelemeye etkin katılın. Ev, gelir ve günlük düzeni gösterin.
4. Tehlikeyi gidermeye başlayın ve belgeleyin. Konut, iş, tedavi, okul kaydı.
5. Hafif tedbirleri önerin. Danışmanlık, eğitim, sağlık, denetim ve ekonomik destek.
6. Süresinde itiraz edin. Gerekçeyi somut belgelerle destekleyin.
7. Kişisel ilişki isteyin ve görüşmelere düzenli katılın. Bağın korunması geri dönüşün temelidir.
8. Üç aylık incelemeleri takip edin ve kaldırma talebinde bulunun. Kademeli teslim planıyla.

Sık Yapılan Hatalar

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuğum devlet korumasına alındı, ne yapmalıyım?

Önce kararın türünü ve tebliğ tarihini öğrenin. Acil korunma kararı en fazla otuz gün sürer ve bu sürede sosyal inceleme yapılır (5395 s.K. m.9). İncelemeye etkin katılın ve tedbir kararına iki hafta içinde itiraz edin.

Çocuk mahkeme kararı olmadan alınabilir mi?

Derhâl korunma gerektiren hâllerde çocuk önce bakım altına alınır; Kurum en geç beş gün içinde hâkime başvurur ve hâkim üç gün içinde karar verir (5395 s.K. m.9/1; 2828 s.K. m.22/2).

Acil korunma kararı ne kadar sürer?

En fazla otuz gün (5395 s.K. m.9/2). Bu sürede çocuk ya teslim edilir ya da koruyucu ve destekleyici tedbir istenir.

Tedbir kararına nasıl itiraz edilir?

Kararı öğrendiğiniz günden itibaren iki hafta içinde, kararı veren mercie dilekçeyle; itiraz en yakın çocuk mahkemesince incelenir (5395 s.K. m.14; CMK m.268/1).

İtiraz süresini kaçırdım, çocuğumu geri alamaz mıyım?

Alabilirsiniz. Veli ve vasi her zaman tedbirin kaldırılmasını veya değiştirilmesini isteyebilir (5395 s.K. m.8/3).

Tedbir ne kadar sürer?

Çocuk on sekiz yaşını doldurunca kendiliğinden sona erer; ancak en geç üç ayda bir incelenir ve şartlar değişince kaldırılabilir (5395 s.K. m.7, 8/2-3).

Çocuğum hangi durumda bana teslim edilir?

Tehlike yoksa veya siz desteklenerek tehlike giderilebilecekse (5395 s.K. m.5/3).

Kurumda bakım yerine başka seçenek var mı?

Evet; danışmanlık, eğitim, sağlık ve barınma tedbirleri ile denetim ve sosyal-ekonomik destek. Kurumda bakım son çaredir (5395 s.K. m.4/1-j, 5/1).

Koruma altındaki çocuğumla görüşebilir miyim?

Hâkim kişisel ilişki kurulmasına veya sınırlandırılmasına karar verebilir (5395 s.K. m.7/7, 9/6). Görüşme talebinde bulunun ve düzenli katılın.

Velayetim kalkar mı?

Bakım tedbiri tek başına velayeti kaldırmaz; velayetin kaldırılması TMK m.348’deki ayrı şartlara bağlıdır. Sebep ortadan kalkarsa velayet geri verilir (TMK m.351/2).

Koruma süresince nafaka öder miyim?

Evet; bakım ve eğitim giderlerine katılma yükümlülüğü sürer, ödeme gücü yoksa Devlet karşılar (TMK m.347/3, 350; 2. HD, E.2008/18028).

Çocuğum evlat edinilebilir mi?

Kural olarak rızanız gerekir (TMK m.309); ancak özen yükümlülüğünüzü yeterince yerine getirmezseniz rızanız aranmayabilir (TMK m.311-312).

Babaannem veya teyzem çocuğu alabilir mi?

Velayet alamazlar; ancak hâkim çocuğu bir aile yanına yerleştirebilir veya yakın vasi atanabilir (TMK m.347/1, 404).

Diğer ebeveyn çocuğu alabilir mi?

Evet; mahkeme velayet konusunda da karar verebilir ve kurumda bakım son çare olduğundan diğer ebeveyn öncelikli seçenektir (5395 s.K. m.7/7, 4/1-j).

Kararı hangi mahkeme verir?

Çocuk hâkimi; çocuk mahkemeleri her il merkezinde kurulur (5395 s.K. m.7, 25/1). Şiddet iddiası bulunan dosyalarda 6284 sayılı Kanun kapsamında aile mahkemesi de tedbir verebilir.

Avukat tutamıyorum, ne yapabilirim?

Baronun adli yardım bürosuna başvurabilirsiniz (Av.K. m.176). Harç ve giderler için de adli yardım istenebilir.