Nişan Bozulursa Yüzük ve Takılar Geri İstenebilir mi? (TMK 122)

Nişanın bozulması, hem duygusal hem de maddi sonuçlar doğurur. Verilen değerli takıların ve hediyelerin akıbeti, tarafların en çok merak ettiği konudur. Türk Medeni Kanunu bu durumu açıkça düzenler. Bu rehberde nişan hediyelerinin iadesini adım adım açıklıyoruz.

Nişan bozulduğunda geri istenebilecek hediyeler ile düğünde takılan ziynetlerin kime ait olduğu ayrı kurallara tabidir; düğün takıları için Yargıtay’ın 2024’te değişen kuralını ana rehberimiz düğün takıları kime kalır yazısında anlattık.

Hangi Hediyeler Geri İstenebilir?

Türk Medeni Kanunu’nun 122. maddesine göre, nişanlılık evlenme dışındaki bir sebeple (bozulma veya ölüm) sona ererse, nişanlıların birbirlerine veya ana-babanın ya da onlar gibi davrananların verdiği ‘alışılmışın dışındaki’ hediyeler geri istenebilir. Altın, bilezik, kolye, saat, değerli takılar gibi kalıcı ve değerli eşyalar bu kapsamdadır.

İade Edilmeyen Hediyeler

Giymekle, kullanmakla eskiyen ve tüketilen eşyalar (elbise, ayakkabı, parfüm gibi) olağan hediye sayılır ve iadesi istenemez. Ayrıca yerleşik Yargıtay uygulamasına göre nişan yüzüğü ve tek taş yüzük, nişanın sembolü olduğundan kural olarak iade kapsamı dışında değerlendirilir. Diğer tüm ziynet eşyaları ise alışılmışın dışında kabul edilir.

Kusur Aranmaz

Önemli bir nokta: hediyelerin iadesinde kusur şartı aranmaz. Yani nişanı kim bozarsa bozsun, verdiği alışılmışın dışındaki hediyeleri geri isteyebilir. Hediye aynen mevcutsa aynen, değilse mislen (aynı değerde) veya sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre bedeli olarak geri verilir. Hediyenin verildiği her türlü delille ispatlanabilir.

Süre ve Yetkili Mahkeme

Nişanın bozulmasından doğan dava hakları, nişanlılığın sona erdiği tarihten itibaren bir yıllık zamanaşımı süresine tabidir (TMK 123). Bu süre içinde dava açılmalıdır. Görevli mahkeme aile mahkemesidir; yetkili mahkeme ise davalının yerleşim yeri mahkemesidir. Şartlar varsa hediye iadesiyle birlikte maddi ve manevi tazminat da talep edilebilir.

Nişanlanmanın Kurulması ve Sınırı: m.118-119

Nişanlanma, Türk Medenî Kanunu’nun 118 ile 123. maddeleri arasında düzenlenmiştir. Hediye iadesi tartışması, bu bloğun bütünü içinde anlam kazanır.

Kurulması — TMK m.118/1: nişanlanma, evlenme vaadiyle olur.

Şekil şartı yoktur. Kanun nişanlanma için bir şekil aramaz; sözlü olarak da kurulabilir. Ancak ispat kolaylığı bakımından yazılı beyanlar, davetiye, fotoğraf ve tanıklar uygulamada belirleyicidir.

Ehliyet — TMK m.118/2: nişanlanma, yasal temsilcilerinin rızası olmadıkça küçüğü veya kısıtlıyı bağlamaz.

Temel sınır — TMK m.119: nişanlılık, evlenmeye zorlamak için dava hakkı vermez. Evlenmeden kaçınma hâli için öngörülen cayma tazminatı veya ceza şartı dava edilemez; ancak yapılan ödemeler de geri istenemez.

Üç kural birden. Madde; evlenmeye zorlama davası açılamayacağını, cayma tazminatı ve ceza şartının dava edilemeyeceğini ve ödenmişse geri istenemeyeceğini birlikte düzenler.

Hukukî niteliği. Alacaklıya, borçluyu dava yoluyla ifaya zorlama yetkisi tanınmadığından; evlenmeden kaçınma amacıyla kararlaştırılan cayma tazminatı ya da cezaî şarttan doğan borcun eksik borç niteliğinde olduğu kabul edilmektedir.

Sözleşmeye konulamaz. Nişan sözleşmesinde, evlilik gerçekleşmediği takdirde belirli bir miktar para ödeneceği ya da bir taşınmazın tescil edileceği yönündeki hükümler geçerli değildir ve dava konusu edilemez.

Nişanlı kanunda ayrıca korunur. Nişanlılık bazı usul hükümlerinde açıkça sonuç doğurur: hukuk yargılamasında iki taraftan birinin nişanlısı tanıklıktan çekinebilir (HMK m.248/1-a); ceza yargılamasında da şüpheli veya sanığın nişanlısı aynı hakka sahiptir (CMK m.45/1-a).

Maddî Tazminat: TMK m.120

Hediye iadesinden ayrı ve çoğu zaman daha kapsamlı bir talep imkânı bu maddede düzenlenmiştir.

Şartlar. Nişanlılardan biri haklı bir sebep olmaksızın nişanı bozduğu veya nişan taraflardan birine yükletilebilen bir sebeple bozulduğu takdirde; kusuru olan taraf diğerine tazminat vermekle yükümlüdür.

İki ayrı hâl. Madde hem haklı sebep olmaksızın bozma hem de bozulmaya sebebiyet verme hâlini kapsar. İkinci hâlde nişanı fiilen bozan taraf, tazminat isteyen taraf olabilir.

Kapsam. Tazminat; dürüstlük kuralları çerçevesinde ve evlenme amacıyla yaptığı harcamalar ile katlandığı maddî fedakârlıklar karşılığında belirlenir. Ayrıca aynı kural nişan giderleri hakkında da uygulanır.

Hangi zarar karşılanır? Talep edilecek maddî tazminat müspet zararın değil, evliliğin gerçekleşmemesi nedeniyle ortaya çıkan menfi zararın karşılanmasına ilişkindir. Yani evlenmiş olsaydı elde edilecek kazançlar değil, evlenmeye güvenilerek yapılan harcamalar istenebilir.

Somut kalemler. Düğün ve nişan organizasyonu giderleri, ev eşyası alımları, konut için yapılan ödemeler, işten ayrılma gibi maddî fedakârlıklar bu kapsamda değerlendirilir.

Ana babanın bağımsız hakkı. Maddenin son fıkrası uyarınca; tazminat istemeye hakkı olan tarafın ana ve babası veya onlar gibi davranan kimseler de, aynı koşullar altında yaptıkları harcamalar için uygun bir tazminat isteyebilirler.

Bu fıkra sıkça atlanır. Düğün ve nişan masraflarını çoğu zaman aileler üstlenir. Kanun, bu kişilere kendi adlarına dava açma hakkı tanımıştır; talebin nişanlı üzerinden kurulması zorunlu değildir.

Takdir — TMK m.4: kanunun takdir yetkisi tanıdığı veya durumun gereklerini ya da haklı sebepleri göz önünde tutmayı emrettiği konularda hâkim, hukuka ve hakkaniyete göre karar verir.

Manevî Tazminat: TMK m.121

Üçüncü bir talep kalemi, kişilik hakkına yönelen zararı hedef alır.

TMK m.121: nişanın bozulması yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf, kusurlu olan diğer taraftan manevî tazminat olarak uygun miktarda bir para ödenmesini isteyebilir.

Ölçüt farklıdır. Maddî tazminatta ölçüt harcamalar; manevî tazminatta ise kişilik hakkına yönelmiş saldırıdır. Nişanın bozulmuş olması tek başına yeterli değildir.

Kusur şarttır. Madde “kusurlu olan diğer taraftan” demektedir. Kusursuz tarafa karşı manevî tazminata hükmedilemez.

Hangi hâllerde gündeme gelir? Nişanın küçük düşürücü biçimde ya da onur kırıcı beyanlarla sona erdirilmesi, karşı tarafın toplum içinde itibarını zedeleyen davranışlar bu kapsamda değerlendirilir.

Genel hükümlerle ilişkisi. Kişilik hakkının korunmasına ilişkin TMK m.24 ve m.25 ile TBK m.58 de bu alanda tamamlayıcı işlev görür. TBK m.58 uyarınca kişilik hakkının zedelenmesinden zarar gören, uğradığı manevî zarara karşılık manevî tazminat adı altında bir miktar para ödenmesini isteyebilir.

Ana babaya tanınmamıştır. m.120‘deki bağımsız talep hakkı yalnız maddî tazminat içindir. Manevî tazminat bakımından böyle bir genişletme öngörülmemiştir; talep, kişilik hakkı saldırıya uğrayan tarafa aittir.

Üç talep birlikte istenebilir. Maddî tazminat (m.120), manevî tazminat (m.121) ve hediyelerin iadesi (m.122) aynı dilekçede ileri sürülebilir; bunlar birbirinin alternatifi değildir.

TMK m.122: Ölçüt, Taraflar ve Sebepsiz Zenginleşme

Hediye iadesinin kendi maddesi de, göründüğünden daha geniş bir çevreyi kapsar.

TMK m.122: nişanlılık evlenme dışındaki bir sebeple sona ererse, nişanlıların birbirlerine veya ana ve babanın ya da onlar gibi davrananların, diğer nişanlıya vermiş oldukları alışılmışın dışındaki hediyeler, verenler tarafından geri istenebilir. Hediye aynen veya mislen geri verilemiyorsa, sebepsiz zenginleşme hükümleri uygulanır.

Birinci koşul — evlenme dışında sona erme. Nişanlılık evlenme ile sona ermişse iade gündeme gelmez. Madde, ölüm ve bozma gibi diğer sona erme hâllerini kapsar.

İkinci koşul — alışılmışın dışında olmak. Kanun, hediyelerin alışılmışın dışında olması şartını aramış; olağan hediyelerin iadesinin istenemeyeceğini öngörmüştür.

Yüzük istisnası. Yargıtay uygulamasında nişan yüzükleri alışılmış (mutad) hediye olarak değerlendirilmekte ve bu nedenle iadesi istenememektedir.

Ölçüt tek boyutlu değildir. Bir hediyenin alışılmış sayılıp sayılmayacağı; tarafların ekonomik ve sosyal durumu, yöresel örf ve âdet ile hediyenin niteliği birlikte değerlendirilerek belirlenir.

Kusur aranmaz. m.122, m.120 ve m.121‘den farklı olarak kusur şartı içermez. Nişanı bozan taraf da verdiği alışılmışın dışındaki hediyeleri geri isteyebilir.

Taraf çevresi geniştir. İade hakkı yalnız nişanlılara değil; ana ve babaya ya da onlar gibi davrananlara da tanınmıştır. “Verenler tarafından” ifadesi gereği dava, hediyeyi veren kişi tarafından açılır.

Üç kademeli iade. Madde önce aynen, mümkün değilse mislen iadeyi öngörür; bu da mümkün değilse sebepsiz zenginleşme hükümleri uygulanır ve bedel istenir.

Talep terditli kurulmalı — HMK m.111. Davacı, aynı davalıya karşı birden fazla talebini, aralarında aslilik-ferilik ilişkisi kurmak suretiyle, aynı dava dilekçesinde ileri sürebilir. Aslî talep aynen iade, fer’î talep bedelin tahsili olarak yazılmalıdır.

Zamanaşımı, Görev, Yetki ve İspat

Talebin ne zaman ve nereye yöneltileceği, sonucu doğrudan belirler.

Zamanaşımı — TMK m.123: nişanlılığın sona ermesinden doğan dava hakları, sona ermenin üzerinden bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.

Kapsamı geniştir. Bu süre yalnız hediye iadesini değil; m.120 maddî tazminat ve m.121 manevî tazminat taleplerini de kapsar.

Başlangıcı. Süre, nişanın sona erdiği tarihten işlemeye başlar. Bu tarihin ispatı bakımından yazışmalar, tanık beyanları ve davetlerin iptaline ilişkin kayıtlar önem taşır.

Niteliği. Madde “zamanaşımına uğrar” demektedir; bu bir hak düşürücü süre değildir. Sonuç olarak mahkeme bunu re’sen gözetemez; borçlunun zamanaşımı def’ini ileri sürmesi gerekir.

Ne zaman ileri sürülmeli? 7251 sayılı Kanun’la değişen HMK m.141 uyarınca dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra savunma genişletilemez; bundan sonra yeni bir savunma ancak ıslah yoluyla veya davacının açık muvafakatiyle ileri sürülebilir. Bu nedenle zamanaşımı def’i cevap dilekçesinde ortaya konmalıdır.

Görev. Nişanlılıktan doğan davalar aile mahkemesinde görülür; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar ve kararında bu sıfatı belirtir. Görev kamu düzenindendir ve re’sen gözetilir.

Yetki — HMK m.6/1: genel yetkili mahkeme, davalı gerçek veya tüzel kişinin davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir.

Ek seçenek tartışmalıdır — HMK m.10. Sözleşmeden doğan davalar sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde de açılabilir; ancak bu kuralın hediye iadesine uygulanıp uygulanamayacağı tartışmalı olduğundan, yetki itirazı riskini önlemek için davanın davalının yerleşim yerinde açılması güvenli yoldur.

Belge tanımı — HMK m.199. Uyuşmazlık konusu vakıaları ispata elverişli yazılı veya basılı metin, senet, çizim, plan, kroki, fotoğraf, film, görüntü veya ses kaydı gibi veriler ile elektronik ortamdaki veriler bu Kanuna göre belgedir.

Nişan ve düğün kayıtları. Bu tanım gereği, törende çekilen fotoğraf ve video kayıtları doğrudan belge niteliğindedir ve takıların cinsini, adedini ve kime takıldığını göstermesi bakımından en güçlü delillerdendir.

Tanık dinlenebilir — HMK m.203/1. Madde, senetle ispat zorunluluğunun istisnalarını sayar. Bunlar arasında (b) bendi uyarınca işin niteliğine ve tarafların durumlarına göre, senede bağlanmaması teamül olarak yerleşmiş bulunan hukukî işlemler de yer alır. Nişan hediyeleri bu kapsamdadır.

Tanık listesi — HMK m.240. Tanık gösteren taraf, tanık dinletmek istediği vakıayı ve tanıkların adı ve soyadı ile tebliğe elverişli adreslerini içeren listeyi sunar; listede gösterilmemiş olan kimseler dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez.

Nişan Ölümle Sona Ererse: Hediyeler, Tazminat ve Mirasçılar

TMK m.122 yalnız nişanın bozulmasını değil, nişanlılığın evlenme dışındaki her sebeple sona ermesini kapsar. Nişanlılardan birinin ölümü de bu sebeplerden biridir; dolayısıyla alışılmışın dışındaki hediyelerin iadesi ölüm hâlinde de istenebilir. Hediyeyi veren kişi sağ ise talebi kendisi ileri sürer. Hediyeyi veren ölmüşse, iade alacağı terekenin bir parçası olarak kural olarak mirasçılarına geçer (TMK m.599); talep bu durumda mirasçılar tarafından birlikte ileri sürülür. Hediyeyi alan nişanlı ölmüşse talep onun mirasçılarına yöneltilir; mirasçılar terekenin borçlarından müteselsilen sorumludur (TMK m.641/2).

Ölüm hâlinde tazminat tablosu ise değişir. TMK m.120 ve m.121’deki maddî ve manevî tazminat, nişanın haklı bir sebep olmaksızın bozulmasına veya taraflardan birine yükletilebilen bir sebeple sona ermesine bağlıdır. Ölüm kimseye yükletilebilecek bir bozma sebebi olmadığından, ölüm üzerine sona eren nişanda bu iki tazminat kural olarak gündeme gelmez; geriye yalnız hediye iadesi kalır. Bir yıllık zamanaşımı süresi de ölüm tarihinden itibaren işler (TMK m.123).

Hangi Ödeme Hangi Hükme Tabidir?

Nişan sürecinde yapılan ödemelerin hepsi aynı hükme bağlı değildir. Dilekçede her kalemin doğru maddeye dayandırılması, bir kalemin reddedilip karşı taraf lehine vekâlet ücreti doğurmasını önler:

Başlık parası tartışması bu tablonun dışında, kendine özgü bir içtihada bağlıdır; ayrıntısı için başlık parası rehberimize, düğün ve nişan giderlerinin hesabı için düğün ve nişan masrafları rehberimize bakabilirsiniz.

Dava Dilekçesinde Talep Sonucu: Kısmi Dava ve HMK m.109/4

Takıların bugünkü değeri dava açılırken çoğu zaman tam bilinmez. Eskiden bu ihtimalde belirsiz alacak davası açılabiliyordu; 7589 sayılı Kanun’la (12. Yargı Paketi) HMK m.107 yürürlükten kaldırıldı. Artık izlenecek yol kısmi davadır: talep edilen bedel şimdilik belirli bir tutar olarak gösterilir, bilirkişi raporundan sonra talep HMK m.109/4 uyarınca tahkikatın sonuna kadar ve bir defaya mahsus olarak artırılır. Kısmi davada nispi harç talep edilen tutar üzerinden alınır; talep artırıldığında artırılan kısım için harç tamamlanır. Nişan hediyelerinin iadesi dava şartı arabuluculuk kapsamında olmadığından dava doğrudan aile mahkemesinde açılabilir. Değişikliğin ayrıntısı için 12. Yargı Paketi rehberimize bakabilirsiniz.

Talep sonucu, TMK m.122/2’deki sıraya ve HMK m.111’deki terditli dava imkânına uygun olarak şöyle kurulabilir:

Listeye nişan yüzüğünün yazılmaması ve her kalemin gram ve ayarla gösterilmesi, bilirkişi incelemesini kolaylaştırır ve reddedilen kısım üzerinden vekâlet ücreti riskini ortadan kaldırır.

Sıkça Sorulan Sorular

Nişan bozulunca takılar geri istenebilir mi?

Evet. TMK m.122 uyarınca alışılmışın dışındaki hediyeler geri istenebilir. Yargıtay uygulamasında bilezik, gerdanlık, kolye, künye, altın set ve çeyrek-tam altınlar mutad dışı sayılır ve iadesi gerekir.

Nişan yüzüğü geri verilir mi?

Hayır. Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin yerleşik uygulamasına göre nişan yüzüğü dışında kalan tüm altın, takı ve ziynet eşyaları mutad dışı sayılırken, nişan yüzüğünün kendisi mutad hediye kabul edilir ve iadesine karar verilemez.

Tek taş yüzük için durum farklı mı?

Aynı değerlendirme yapılır. Belirleyici olan taşın değeri değil, eşyanın nişanın sembolü olarak verilmiş olmasıdır. Talep listesine yüzük konursa bu kalem reddedilir ve reddedilen kısım üzerinden vekâlet ücreti riski doğar.

Bir hediyenin mutad olup olmadığı neye göre belirlenir?

İki ölçüt birlikte değerlendirilir: eşyanın giyilmekle, kullanılmakla eskiyen ve tüketilen nitelikte olup olmadığı ile maddi değerinin günün koşullarına göre fazla olup olmadığı. İkincisi tarafların malî ve sosyal durumlarıyla ölçülür.

Nişanı bozan taraf da hediye isteyebilir mi?

Evet. Mutad dışı hediyelerin geri alınmasına ilişkin davalarda kusur aranmaz; nişanı kim bozarsa bozsun verdiği alışılmışın dışındaki hediyelerin iadesini isteyebilir. Kusur yalnızca tazminat taleplerinde önem taşır.

Takılar bozdurulmuşsa ne olur?

Talep ortadan kalkmaz, bedele döner. TMK m.122/2 uyarınca hediye aynen veya mislen geri verilemiyorsa sebepsiz zenginleşme hükümleri uygulanır. Dilekçede aynen, mislen ve bedel talebi kademeli olarak kurulmalıdır.

Takıları nasıl ispatlarım?

Her türlü delille. Yargıtay uygulamasında en güçlü delil nişan fotoğrafları ve videolarıdır; bilirkişi bu görüntüleri inceleyerek takılan altınların listesini çıkarır. Kuyumcu fişleri, banka kayıtları ve tanık beyanları destekleyicidir.

Hediye iadesi davası ne kadar sürede açılır?

TMK m.123 uyarınca nişanlılığın sona ermesinden itibaren bir yıl. Süre hak düşürücü değil zamanaşımı niteliğindedir; ileri sürülmedikçe hâkim resen dikkate alamaz, ancak def’i ileri sürülürse dava reddedilir.

Nişanlım vefat ederse verdiğim takıları geri isteyebilir miyim?

Evet. TMK m.122 nişanlılığın evlenme dışındaki her sebeple sona ermesini kapsar; ölüm de bu sebeplerdendir. Alışılmışın dışındaki hediyeler ölüm tarihinden itibaren bir yıl içinde geri istenebilir (TMK m.123). Ölüm hâlinde m.120-121 tazminatları ise kural olarak gündeme gelmez.

Takıların değerini bilmiyorsam belirsiz alacak davası açabilir miyim?

Hayır. 7589 sayılı Kanun’la HMK m.107 yürürlükten kaldırıldı. Bunun yerine kısmi dava açılır ve bilirkişi raporundan sonra talep HMK m.109/4 uyarınca tahkikatın sonuna kadar bir defaya mahsus artırılır.

Hediye iadesi ile tazminatı aynı davada isteyebilir miyim?

Evet. Hediye iadesi (TMK m.122), maddî tazminat (m.120) ve manevî tazminat (m.121) aynı dilekçede ileri sürülebilir. Hediye iadesinde kusur aranmaz; tazminat taleplerinde ise karşı tarafın kusuru ispatlanmalıdır.