Birikmiş Nafaka ile İşleyecek Nafaka Farkı: Tahsil ve Zamanaşımı

İki kalem, iki ayrı hukuki rejim

Nafaka alacağı tek bir yığın değildir. Aynı icra dosyasında yan yana duran iki farklı hukuki nitelik vardır ve bunları ayırmadan ne doğru talep kurulabilir ne de doğru savunma yapılabilir.

Cari (işleyen) nafaka

Her ay yeniden doğan, güncel dönem nafakasıdır. Aile hukukundan kaynaklanan ve öncelikli korumaya tabi bir alacaktır. Tazyik hapsi yaptırımının konusu budur.

Birikmiş (geçmiş) nafaka

Vadesi gelmiş ancak ödenmemiş, geçmiş aylara ait borçların toplamıdır. Yargıtay uygulamasında birikmiş nafaka alacakları “adi alacak” hükmünde kabul edilir. Yargıtay 16. Hukuk Dairesi’nin 19.09.2011 tarihli, 2011/1865 E. ve 2011/4409 K. ile 01.03.2010 tarihli, 2010/435 E. ve 2010/1603 K. sayılı kararlarında bu nitelendirme açıkça yapılmıştır.

Bu nitelendirmenin doğrudan sonuçları vardır: birikmiş nafaka, cari nafakanın sahip olduğu ayrıcalıklı konumdan yararlanmaz, haciz sıralamasında diğer alacaklarla birlikte değerlendirilir ve tazyik hapsinin dayanağını tek başına oluşturmaz.

Tazyik hapsi neden yalnızca cari nafakaya bağlı?

İİK 344’e göre nafakaya ilişkin kararların gereğini yerine getirmeyen borçlunun, alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir. Ancak bu yaptırım, geçmişteki borcu cezalandırmak için değil, işleyen nafakanın ödenmesini sağlamak için öngörülmüştür.

Yargıtay uygulamasında ilke şöyle ifade edilmiştir: birikmiş nafaka alacağı adi alacak hükmünde olup bu alacağa ilişkin ödememe İİK 344’te belirtilen suçu oluşturmaz; borçlu sanığın icra emrinin tebliğinden şikâyet tarihine kadarki sürede en az bir aylık cari nafaka borcunun bulunması gerekir.

Borçlu tarafın savunma imkânı

İİK 344’ün son cümlesi, borçlunun nafakanın kaldırılması veya azaltılması talebiyle dava açmış olması hâlinde, ileri sürdüğü sebepler göz önünde bulundurularak tazyik hapsinin uygulanmasının bu davanın sonuna bırakılabileceğini öngörür. Bu bir takdir yetkisidir, otomatik durdurma değildir. Ayrıca hapsin infazına başlandıktan sonra dahi kararın gereği yerine getirilirse borçlu tahliye edilir.

Tahsilde ayrımın yarattığı somut farklar

Maaş ve emekli aylığı haczinde oran farkı

Nafaka alacakları, haczedilmezlik kurallarının istisnasıdır. 5510 sayılı Kanun’un 93. maddesine göre gelir, aylık ve ödenekler, aynı Kanun’un 88. maddesine göre takip ve tahsili gereken alacaklar ile nafaka borçları dışında haczedilemez. Yani emekli aylığı, nafaka alacağı için haczedilebilir.

Ancak burada da cari/birikmiş ayrımı devreye girer. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 2014/19253 E. ve 2016/3557 K. sayılı kararında ortaya konan uygulamaya göre; birikmiş nafaka alacağı için maaştan dörtte bir oranında kesinti yapılabilirken, işleyecek nafakanın tamamı için kesinti yapılabilir. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 2015/11028 E. ve 2015/13315 K. sayılı kararı da birikmiş nafaka bakımından emekli aylığının dörtte birine kadar hacze işaret eder.

Takip talebindeki kritik ibare

Uygulamada en pahalıya mal olan hata burada yapılır: takip talebine “takip tarihinden itibaren işleyecek nafakaların da tahsili” ibaresi eklenmezse, aynı dosyadan yalnızca o ana kadar birikmiş tutar tahsil edilir. Sonraki aylar için ya dosyaya ek talep açmak ya da yeni takip başlatmak gerekir. Bu ibare, hem tahsilin sürekliliğini hem de tazyik hapsi şikâyetinin dayanağını korur.

Takip türü

Nihai kararda hükmedilen nafaka ilam niteliğindedir ve ilamlı takibe konu edilir; kesinleşme beklenmez. Buna karşılık ara kararla hükmedilen tedbir nafakası ilam niteliğinde olmadığından ilamsız (genel haciz) takip yolu izlenir. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 11.10.2018 tarihli, 2018/13828 E. ve 2018/9636 K. sayılı kararında da tedbir nafakasına ilişkin ara kararın ilam olmadığı gibi İİK 38 anlamında ilam mahiyetini haiz belgelerden de sayılmadığı belirtilmiştir.

Zamanaşımı: birikmiş nafakada süre kaç yıl?

Bu konuda kaynaklarda farklı ifadelere rastlanır; bu nedenle ayrımı net kurmak gerekir.

Karışıklığın kaynağı

Mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu’nun 126. maddesinde “nafaka” beş yıllık zamanaşımına tabi alacaklar arasında açıkça sayılmıştı. Yürürlükteki 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 147. maddesinde ise nafaka ayrıca sayılmamış; birinci bentte “kira bedelleri, anapara faizleri ve ücret gibi diğer dönemsel edimler” ifadesi kullanılmıştır. Eski düzenlemeden gelen alışkanlık, beş yıl yönündeki ifadelerin sürmesine yol açmaktadır.

Uygulamadaki hâkim kabul: on yıl

Nafaka bir mahkeme ilamına bağlanmış alacaktır. TBK 156/2 uyarınca alacağın bir ilamla belirlenmesi hâlinde yeni zamanaşımı süresi on yıldır. Uygulamada birikmiş nafaka alacakları bakımından esas alınan süre bu on yıllık süredir: takip tarihinden geriye doğru on yıldan eski dönemlere ait taksitler zamanaşımı def’ine konu olur.

Nafaka ilamı bakımından önemli bir istisna

İİK 39 uyarınca mahkeme ilamları ile ilam hükmündeki kararlar son işlem tarihinden itibaren on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Nafaka ilamları bu kuralın istisnasıdır. Nafaka alacağı zaman geçtikçe yeniden doğduğundan, ilamın kendisi on yıl geçse bile geçerliliğini korur. Zamanaşımına uğrayan, ilam değil yalnızca on yıldan eski birikmiş taksitlerdir.

Zamanaşımı def’idir

Hâkim veya icra müdürü zamanaşımını kendiliğinden dikkate almaz; borçlunun ileri sürmesi gerekir. Bu, alacaklı bakımından bir rahatlama değil bir belirsizlik kaynağıdır: borçlu bunu ileri sürerse eski dönem kalıcı olarak kaybedilir. Faiziyle büyüyen alacakta on yılı aşan kısım bu şekilde silinebildiğinden, birikmiş nafaka fark edildiğinde takibi geciktirmemek gerekir.