Aile Konutu Şerhinin Kaldırılması Dilekçesi Örneği: TMK 194, Tapuda Terkin ve Terkin Davası

Aile konutu şerhi, malik eşin konutu diğer eşin açık rızası olmadan devretmesini veya üzerindeki hakları sınırlamasını tapuda önler (TMK m.194). Şerh malik eşin tek taraflı isteğiyle kalkmaz. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğünün 2014/4 sayılı Genelgesine göre lehine şerh verilen eşin talebi, kesinleşmiş boşanma ilamı, ölüm, mahkeme kararı veya yeni aile konutuna şerh verilmesi hâlinde tapuda terkin yapılabilir. Evlilik sürerken konut aile konutu niteliğini yitirmişse malik eş aile mahkemesinde terkin davası açar. Boşanma davasının açılması ve eşlerin ayrı yaşaması bu niteliği tek başına ortadan kaldırmaz; boşanma kesinleşince nitelik sona erer. Aşağıda üç dilekçe örneği bulunuyor.

İçindekiler

• Kısa cevaplar
• Kanuni çerçeve
• Şerhin niteliği: koruma nereden gelir?
• Aile konutu niteliği ne zaman sona erer?
• Tapu müdürlüğünde terkin
• Terkin davası
• Boşanma sürecinde şerh
• Ölüm hâlinde şerh
• TMK 194/2: rızanın hâkimce sağlanması
• Haciz ve icra satışı
• Şerh kalktıktan sonra
• Anlaşmalı boşanmada şerh
• Şerh, TMK 199 ve ihtiyati tedbir
• Paylı mülkiyet ve birden fazla konut
• Deliller
• Dilekçe örnekleri
• Örnek senaryolar
• Yol haritası
• Sık yapılan hatalar
• Sıkça sorulan sorular

Kısa Cevaplar

Şerhin ne olduğu için aile konutu şerhi nedir, nasıl konulduğu için aile konutu şerhi tapuya nasıl konulur yazılarımıza bakabilirsiniz.

Kanuni Çerçeve

Eşlerden biri, diğer eşin açık rızası bulunmadıkça aile konutu ile ilgili kira sözleşmesini feshedemez, aile konutunu devredemez veya aile konutu üzerindeki hakları sınırlayamaz (TMK m.194/1). Rızayı sağlayamayan veya haklı bir sebep olmaksızın rızası esirgenen eş, hâkimin müdahalesini isteyebilir (TMK m.194/2). Aile konutu olarak özgülenen taşınmazın maliki olmayan eş, tapu kütüğüne konutla ilgili gerekli şerhin verilmesini isteyebilir (TMK m.194/3). Aile konutu kiralanmışsa sözleşmenin tarafı olmayan eş, kiralayana bildirimle sözleşmenin tarafı hâline gelir (TMK m.194/4).

Kanun şerhin nasıl kaldırılacağını düzenlemez. Tapudaki uygulama Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğünün 11.06.2014 tarihli ve 2014/4 (1756) sayılı Genelgesine dayanır; Genelge şerhin kimlerin talebiyle verileceğini ve hangi hâllerde terkin edileceğini sayar. Uyuşmazlık çıkarsa aile hukukundan doğan bir dava olarak aile mahkemesinde görülür (4787 s.K. m.4).

Kiralık aile konutunda şerh yerine kira sözleşmesine ilişkin kurallar uygulanır; bunun için aile konutu olarak kullanılan kiralık taşınmaz yazımıza bakabilirsiniz.

Şerhin Niteliği: Koruma Nereden Gelir?

Şerhin kaldırılmasıyla korumanın kalkması aynı şey değildir. Hukuk Genel Kurulu, aile konutunun rızasız satışında üçüncü kişinin iyiniyetli olup olmamasının önemi bulunmadığını ve açık rızanın ispat yükünün tasarrufta bulunana ait olduğunu kabul etmiştir (YHGK, 25.10.2022, E.2019/2-765, K.2022/1369). Koruma şerhten değil taşınmazın aile konutu olma niteliğinden doğar; şerh bu niteliği herkese duyuran bir kayıttır.

Bunun iki sonucu vardır. Birincisi, evlilik sürerken ve konut fiilen aile konutu iken şerh bir şekilde kalksa da malik eş diğer eşin rızası olmadan konutu devredemez. İkincisi, şerhi kaldırmak isteyen malik eşin asıl ispat etmesi gereken şey taşınmazın artık aile konutu olmadığıdır. Rızasız işlemlere karşı açılacak davalar için aile konutu şerhi ve rızasız tasarrufun iptali yazımıza bakabilirsiniz.

Aile Konutu Niteliği Ne Zaman Sona Erer?

Yargıtay’ın yerleşik çizgisi şöyledir: boşanma veya ayrılık davasının açılması konutun aile konutu niteliğini ortadan kaldırmaz (Y2HD, 30.11.2017, E.2016/10780, K.2017/13734). Boşanma kararı kesinleşince ise taşınmaz bu niteliği kaybeder ve şerhin terkini gerekir (Y2HD, 23.11.2023, E.2023/815, K.2023/5554). Daire 2026 tarihli kararında da evlilik boşanma ile sona erdiğinde taşınmazın aile konutu olma niteliğini kaybettiğini belirtmiştir (Y2HD, 01.06.2026, E.2026/3109, K.2026/5688).

Evlilik sürerken niteliğin sona erdiğini göstermek daha zordur. Eşlerin ortak iradesiyle aile konutu olarak özgülenmemiş bir taşınmazdaki şerhin terkinine karar verilmesi gerektiği kabul edilmiştir (Y2HD, 05.07.2012, E.2011/20323, K.2012/18869). Buna karşılık lehine şerh verilen eş konutta oturmaya devam ediyorsa terkin talebi reddedilir (Y2HD, 19.11.2015, E.2015/11032, K.2015/21826). Eşlerin Türkiye’de başka konutu yoksa, yalnız ziyaretlerde kullanılan ev de aile konutu sayılabilir (Y2HD, 06.11.2017, E.2016/9817, K.2017/12231).

Tapu Müdürlüğünde Terkin

Dava açmadan önce tapuda terkinin mümkün olup olmadığına bakılmalıdır. İkincil kaynaklarda aktarıldığına göre 2014/4 sayılı Genelge şerhin şu hâllerde terkin edileceğini öngörür: şerh malik olmayan eşin talebiyle verilmişse onun talebiyle; eşlerin birlikte talebiyle verilmişse ikisinin veya lehine şerh verilenin talebiyle; ölüm hâlinde sağ kalan eşin tek yanlı talebiyle; terkine ilişkin mahkeme kararının ibrazıyla; kesinleşmiş boşanma veya evliliğin iptali ilamının ibrazında, ilam şerhin devamına ilişkin bir hüküm içermiyorsa malik eşin talebiyle; yeni bir aile konutu edinilip ona şerh verildiğinin belgelenmesiyle ve mahkeme veya icra müdürlüğü yazısıyla.

Boşanma davası sürerken verilmiş ve henüz kesinleşmemiş bir boşanma kararı terkin için yetmez; tapu müdürlüğü kesinleşme şerhli ilamı arar. Başvurudan önce tapu kaydı ve şerhin dayanağı olan belge incelenmelidir: şerhin malik olmayan eşin, malik eşin veya iki eşin birlikte talebiyle verilmiş olması, terkin için kimin talebinin gerektiğini belirler. Kesinleşme şerhinin nasıl alınacağı için boşanma kararının kesinleşme şerhi yazımıza bakabilirsiniz.

Terkin Davası

Tapuda terkin yolu kapalıysa malik eş aile mahkemesinde aile konutu şerhinin terkini davası açar. Davalı, lehine şerh verilen eştir. Tapu sicil müdürlüğünün bu davada pasif husumet ehliyeti yoktur; müdürlük aleyhine açılan dava reddedilir (Y2HD, 23.06.2015, E.2015/7272, K.2015/13288). Davacı, konutun aile konutu niteliğini yitirdiğini veya hiç kazanmadığını ispat eder.

Hukuki yarar dava şartıdır (HMK m.114/1-h). Yargıtay şerh konulması davasında önce tapu müdürlüğüne başvurulmamışsa hukuki yarar bulunmadığını kabul etmiştir (Y2HD, 27.04.2016, E.2016/296, K.2016/8504). Bu karar terkine ilişkin değildir; ancak kesinleşmiş boşanma ilamı gibi tapuda doğrudan terkin imkânı varken dava açılması aynı tartışmayı doğurabilir. Bu nedenle önce tapu yolunun denenmesi güvenlidir.

İspat yükü, kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir (HMK m.190/1). Terkin davasında bu, konutun aile konutu niteliğini yitirdiğini veya hiç kazanmadığını malik eşin ispat edeceği anlamına gelir. Mahkeme genellikle adres kayıtlarını, abonelik bilgilerini ve tanık beyanlarını birlikte değerlendirir; gerekirse yerinde keşif yapılabilir. Davalı eşin konutta oturduğu ispatlanırsa terkin talebi reddedilir (Y2HD, K.2015/21826).

Boşanma Sürecinde Şerh

Boşanma davası sürerken şerh kural olarak kalkmaz. Davanın açılması konutun aile konutu niteliğini ortadan kaldırmadığından (Y2HD, K.2017/13734) malik eşin bu aşamada terkin istemesi sonuç vermez; diğer eş konutta oturuyorsa talep reddedilir (Y2HD, K.2015/21826). Dava sürerken konutun kullanımına ilişkin önlemler TMK m.169 kapsamında ayrıca düzenlenebilir; bunun için dava sürerken konutun kullanımı yazımıza bakabilirsiniz.

Boşanma kesinleşince nitelik sona erer ve şerh kesinleşme şerhli ilamla tapuda terkin ettirilebilir. Bu noktada malik olmayan eşin konut üzerindeki mal rejimi alacağı korunmasız kalabilir. Katılma alacağını güvenceye almak isteyen eş, boşanma kesinleşmeden önce tapuya ihtiyati tedbir konulmasını istemelidir; aile konutu şerhi bu işlevi görmez. Bunun için boşanmada tapuya ihtiyati tedbir dilekçesi ve katılma alacağı dilekçesi yazılarımıza bakabilirsiniz.

Ölüm Hâlinde Şerh

Evlilik ölümle sona erdiğinde aile konutu koruması da sona erer. Genelgeye göre şerh, sağ kalan eşin tek yanlı talebiyle tapuda terkin edilebilir. Malik eş ölmüşse sağ kalan eşin konut üzerindeki korunması başka hükümlerle sağlanır: sağ kalan eş katılma alacağına mahsuben intifa veya oturma hakkı (TMK m.240) ya da miras payına mahsuben mülkiyet hakkı (TMK m.652) isteyebilir. Bu nedenle sağ kalan eşin şerhin terkinini istemeden önce bu haklarını değerlendirmesi gerekir.

TMK 194/2: Rızanın Hâkimce Sağlanması

Malik eşin amacı çoğu zaman şerhi kaldırmak değil, konutu satmak veya üzerine ipotek kurmaktır. Konut hâlâ aile konutuysa şerhin kaldırılması zaten bu amaca ulaştırmaz. Kanunun öngördüğü yol, rızayı sağlayamayan veya haklı bir sebep olmaksızın rızası esirgenen eşin hâkimin müdahalesini istemesidir (TMK m.194/2). Bu yolda tartışılan şey, rızanın esirgenmesinin haklı olup olmadığıdır: ailenin barınma ihtiyacının başka bir konutla karşılanıp karşılanmadığı, satış bedelinin ailenin ihtiyacına harcanıp harcanmayacağı gibi somut olgular belirleyicidir.

Talep dilekçesinde yapılacak işlemin türü ve koşulları açıkça gösterilmelidir: satış mı, ipotek mi; alıcı veya alacaklı kim; bedel ne kadar ve nereye kullanılacak; aile için yeni barınma imkânı nedir? Hâkimin vereceği karar yalnız bu işlem için rızanın yerine geçer; şerhi kaldırmaz ve konutun aile konutu niteliğini sona erdirmez. Bu nedenle sonraki başka bir işlem için yeniden rıza gerekir.

Rızasız ipotek ve satışın sonuçları için aile konutuna eşin rızası olmadan ipotek ve aile konutu tapu iptali ve tescil dilekçesi yazılarımıza bakabilirsiniz.

Haciz ve İcra Satışı

TMK m.194 malik eşin kendi iradesiyle yaptığı işlemleri sınırlar; alacaklıların haczine ve cebrî satışa engel değildir. Bu nedenle aile konutu şerhi bulunan taşınmaz haczedilebilir. Genelgeye göre icra müdürlüğü yazısıyla şerhin terkini mümkündür. Borçlunun haline münasip evinin haczedilemeyeceğine ilişkin meskeniyet itirazı ise İcra ve İflas Kanununa dayanan ayrı bir korumadır (İİK m.82).

Ayrıntı için aile konutu haczedilebilir mi ve hacizli veya ipotekli ev boşanmada nasıl paylaşılır yazılarımıza bakabilirsiniz.

Şerh Kalktıktan Sonra

Şerhin terkini malik eşe serbestçe tasarruf imkânı verir; ancak geçmişte rızasız yapılmış işlemlerin akıbeti ayrı bir sorudur. Yargıtay, aile konutuna ilişkin rızasız işlemin evlilik sürerken geçersiz olduğunu ve rızası alınmayan eşin bunu evlilik devam ettiği sürece ileri sürebileceğini; evlilik boşanma ile sona erdiğinde ise işlemin yapıldığı tarihten geçerli hâle geldiğini kabul etmiş ve bu nedenle tapu iptali davasında karar verilmesine yer olmadığına hükmedilmesi gerektiğini belirtmiştir (Y2HD, 01.06.2026, E.2026/3109, K.2026/5688).

Bu sonuç rızası alınmayan eş için açık bir uyarı içerir: rızasız ipotek veya satışa karşı dava, evlilik devam ederken açılmalı ve boşanma kesinleşmeden önce mal rejimi alacağı ayrıca güvenceye alınmalıdır.

Üçüncü kişilere etkisi için aile konutu şerhinin üçüncü kişiye etkisi yazımıza bakabilirsiniz.

Anlaşmalı Boşanmada Şerh

Anlaşmalı boşanmada konutun akıbeti çoğu zaman protokolde düzenlenir. Boşanmanın fer’î sonuçlarına ilişkin anlaşmalar hâkim onaylamadıkça geçerli olmaz (TMK m.184/5). Protokolde konutun kime kalacağı, devrin ne zaman yapılacağı ve aile konutu şerhinin terkinine hangi eşin muvafakat edeceği açıkça yazılmalıdır. Genelgeye göre kesinleşmiş boşanma ilamı ibraz edildiğinde, ilam şerhin devamına ilişkin bir hüküm içermiyorsa malik eşin talebiyle terkin yapılabilir. Konut diğer eşe devredilecekse önce devrin yapılması, şerhin terkininin buna bağlanması malik olmayan eşi korur.

Protokolün yazımı için anlaşmalı boşanma protokolü örneği, devrin yapılmaması hâlinde izlenecek yol için protokoldeki tapu devri yapılmazsa yazılarımıza bakabilirsiniz.

Aile Konutu Şerhi, TMK 199 Şerhi ve İhtiyati Tedbir

Tapudaki her kısıtlama aynı yolla kaldırılmaz. Aile konutu şerhi TMK m.194’e dayanır ve konutun niteliğine bağlıdır. Evlilik birliğinin korunması kapsamında belirli mallar üzerinde tasarruf yetkisinin sınırlanmasına ilişkin şerh TMK m.199’a dayanır; durum değişince hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine önlemleri yeni duruma uyarlar veya sebebi kalmayınca kaldırır (TMK m.200). Boşanma davasında mal rejimi alacağı için konulan ihtiyati tedbir ise HMK m.389 vd. hükümlerine tabidir; itiraz bir haftalık süreye bağlıdır (HMK m.394/2), durum değişince teminatsız kaldırma istenebilir (HMK m.396/1).

Bu kısıtlamaların ayrıntısı için tasarruf yetkisinin sınırlanması dilekçesi ve tedbir kararının kaldırılması dilekçesi yazılarımıza bakabilirsiniz.

Paylı Mülkiyette ve Birden Fazla Taşınmazda Şerh

Aile konutu eşlerden birinin payına sahip olduğu paylı bir taşınmazsa şerh o paya verilir. İkincil kaynaklarda aktarıldığına göre Genelge paylı mülkiyette eşlerden birinin talebiyle verilen şerhin, eşlerin ikisinin veya lehine şerh verilenin talebiyle terkin edileceğini öngörür. Yargıtay, davalıların talebiyle paylardan birine verilen ve davalıların hâlen oturduğu konuttaki şerhin terkini talebinin reddi gerektiğini belirtmiştir (Y2HD, K.2015/21826).

Eşlerin birden fazla konutu varsa hangisinin aile konutu olduğu fiilî yaşama göre belirlenir. Yeni bir aile konutu edinilip ona şerh verildiğinde eski konuttaki şerhin tapuda terkini Genelgede ayrıca düzenlenmiştir.

Deliller

Terkin davasında da cevapta da tartışma aynı soruda düğümlenir: taşınmaz eşlerin birlikte yaşadığı konut mu, değil mi? Bu nedenle fiilî kullanımı gösteren kayıtlar belirleyicidir.

Dilekçe Örnekleri

1. Boşanma kesinleştikten sonra tapu müdürlüğüne şerhin terkini talebi

2. Evlilik sürerken aile konutu niteliği sona erdiği için şerhin terkini davası

3. Terkin davasına cevap dilekçesi (lehine şerh verilen eş)

Şerhin ilk kez istenmesi için aile konutu şerhi talebi dilekçesi yazımıza bakabilirsiniz.

Örnek Senaryolar

Senaryo 1: Kesinleşmiş boşanma. Boşanma bir yıl önce kesinleşmiş; eski eşin lehine şerh hâlâ tapuda duruyor ve malik eş evi satmak istiyor.

Senaryo 2: Birlikte taşınan eşler. Eşler yeni bir eve taşınmış, eski ev kiraya verilmiş; şerhi koyduran eş terkine yanaşmıyor.

Senaryo 3: Dava sürerken satış isteği. Boşanma davası sürüyor, kadın çocukla evde oturuyor; koca şerhin kaldırılmasını istiyor.

Yol Haritası

1. Tapu kaydını alın. Şerhin kimin talebiyle ve hangi tarihte verildiğini görün.
2. Evliliğin durumunu belirleyin. Boşanma kesinleşti mi, ölüm mü var, evlilik sürüyor mu?
3. Tapu yolunu deneyin. Genelgedeki terkin hâllerinden biri varsa tapu müdürlüğüne başvurun.
4. Kesinleşme şerhini alın. Kesinleşmemiş ilamla terkin yapılmaz.
5. Niteliği ispatlayın. Dava gerekiyorsa taşınma, kira, adres ve abonelik kayıtlarını toplayın.
6. Doğru hasmı seçin. Davayı lehine şerh verilen eşe yöneltin (Y2HD, K.2015/13288).
7. Amacınızı netleştirin. Satış için rıza gerekiyorsa TMK 194/2 yolunu değerlendirin.
8. Karşı taraf iseniz alacağınızı koruyun. Boşanma kesinleşmeden tapuya ihtiyati tedbir isteyin.

Sık Yapılan Hatalar

Sıkça Sorulan Sorular

Aile konutu şerhini malik eş tek başına kaldırabilir mi?

Hayır. Genelgeye göre şerh, lehine şerh verilen eşin talebi, kesinleşmiş boşanma ilamı, ölüm, mahkeme kararı veya yeni aile konutuna şerh verilmesi gibi hâllerde terkin edilir. Bunların dışında aile mahkemesinde dava açmak gerekir.

Boşanma kesinleşince şerh kendiliğinden kalkar mı?

Nitelik sona erer (Y2HD, E.2023/815, K.2023/5554); ancak sicilden silinmesi için kesinleşme şerhli ilamla tapu müdürlüğüne başvurmak gerekir.

Boşanma davası sürerken şerh kaldırılabilir mi?

Kural olarak hayır. Boşanma davasının açılması konutun aile konutu niteliğini ortadan kaldırmaz (Y2HD, E.2016/10780, K.2017/13734).

Eşimle ayrı yaşıyoruz; şerhi kaldırtabilir miyim?

Ayrı yaşama tek başına yetmez. Lehine şerh verilen eş konutta oturuyorsa terkin talebi reddedilir (Y2HD, E.2015/11032, K.2015/21826).

Yeni bir eve taşındık; eski evdeki şerh ne olur?

Genelgeye göre yeni aile konutu edinilip ona şerh verildiği belgelenirse eski konuttaki şerh malik eşin talebiyle terkin edilebilir. Diğer eş yanaşmıyorsa terkin davası açılır.

Terkin davasını kime karşı açmalıyım?

Lehine şerh verilen eşe karşı. Tapu sicil müdürlüğünün bu davada pasif husumet ehliyeti yoktur (Y2HD, E.2015/7272, K.2015/13288).

Terkin davasına hangi mahkeme bakar?

Aile hukukundan doğan bir dava olduğu için aile mahkemesi bakar (4787 s.K. m.4).

Hiç oturmadığımız eve şerh konuldu; ne yapabilirim?

Eşlerin ortak iradesiyle aile konutu olarak özgülenmemiş taşınmazdaki şerhin terkinine karar verilmesi gerektiği kabul edilmiştir (Y2HD, E.2011/20323, K.2012/18869).

Yalnız tatillerde kullandığımız ev aile konutu sayılır mı?

Duruma göre sayılabilir. Eşlerin Türkiye’de başka konutu yoksa ziyaretlerde kullanılan ev de aile konutu kabul edilmiştir (Y2HD, E.2016/9817, K.2017/12231).

Eşim öldü; şerh nasıl kalkar?

Genelgeye göre sağ kalan eşin tek yanlı talebiyle terkin edilir. Sağ kalan eşin TMK m.240 ve 652’deki hakları ayrıca değerlendirilmelidir.

Şerh kalkarsa eşimin rızası olmadan evi satabilir miyim?

Evlilik sürüyor ve konut fiilen aile konutuysa hayır. Koruma şerhten değil niteliğinden doğar; rızasız satış geçersizdir ve üçüncü kişinin iyiniyeti önemli değildir (YHGK, E.2019/2-765, K.2022/1369).

Eşim haklı bir sebep olmadan satışa rıza vermiyor; ne yapabilirim?

Hâkimin müdahalesini isteyebilirsiniz (TMK m.194/2). Bu yolda konutun aile konutu olduğu kabul edilir; tartışma rızanın esirgenmesinin haklı olup olmadığıdır.

Aile konutu şerhi haczi engeller mi?

Hayır. TMK m.194 malik eşin kendi iradesiyle yaptığı işlemleri sınırlar; alacaklının haczine engel değildir. Meskeniyet itirazı İİK m.82’ye dayanan ayrı bir korumadır.

Rızam olmadan konulan ipotek boşanmadan sonra ne olur?

Yargıtay’a göre evlilik boşanma ile sona erdiğinde rızasız işlem yapıldığı tarihten geçerli hâle gelir (Y2HD, E.2026/3109, K.2026/5688). Bu nedenle dava evlilik sürerken açılmalıdır.

Şerh kalkmadan önce katılma alacağımı nasıl korurum?

Aile konutu şerhi mal rejimi alacağını güvenceye almaz. Boşanma kesinleşmeden önce tapuya ihtiyati tedbir istenmelidir (HMK m.389).

Kesinleşmemiş boşanma kararıyla tapuya gidebilir miyim?

Hayır. Genelge kesinleşmiş boşanma veya evliliğin iptali ilamını arar; kararın kesinleşme şerhi alınmalıdır.