Çocuğun Yurt Dışına Çıkışının Yasaklanması Talep Dilekçesi Örneği: TMK 169, HMK 389, 5682 ve 5717

Çocuğun yurt dışına kaçırılacağından somut olarak endişe eden ebeveyn, çocuk henüz Türkiye’deyken aile mahkemesinden yurt dışına çıkış yasağı isteyebilir. Boşanma davası açılmışsa dayanak TMK m.169’dur; dava yoksa ihtiyati tedbir (HMK m.389-390) ile TMK m.197/4 ve 346 kullanılır ve tedbirin uygulanmasının istendiği tarihten itibaren iki hafta içinde esas dava açılır (HMK m.397/1). Mahkemece yurt dışına çıkması yasaklanan kişinin bilgileri emniyete bildirilir; çıkışı engellenir, pasaport verilmez, verilmişse geri alınır (5682 s.K. m.22). Hukuk Genel Kurulu yasağın ancak tedbiren ve geçici olarak konabileceğini kabul eder. Aşağıda üç dilekçe örneği bulunuyor.

İçindekiler

• Kısa cevaplar
• Kanuni çerçeve
• Velayet kimde, kimin rızası gerekir?
• Pasaport Kanunu 17 ve 22
• Hangi yolla istenir?
• İhtiyati tedbirin şartları
• Ölçülülük ve süre
• Dilekçede istenecek tedbirler
• 1980 Lahey ve 5717 sayılı Kanun
• Karardan sonra: süreler ve itiraz
• Boşanmadan sonra kaçırma riski
• Deliller
• Dilekçe örnekleri
• Örnek senaryolar
• Yol haritası
• Sık yapılan hatalar
• Sıkça sorulan sorular

Kısa Cevaplar

Konunun soru cevap biçimindeki anlatımı için eşim çocukla yurt dışına kaçmaya hazırlanıyor, pasaport izni için çocuğun pasaportu ve yurt dışı izni dava dilekçesi yazılarımıza bakabilirsiniz.

Kanuni Çerçeve

Çocuk hakkında yurt dışına çıkış yasağı tek bir maddede düzenlenmemiştir. Talep, aile hukukundaki koruma hükümleri ile usul hukukundaki geçici hukuki korumanın birlikte uygulanmasıyla kurulur; kararın sınırda uygulanmasını ise Pasaport Kanunu sağlar. Anayasa her çocuğun, yüksek yararına açıkça aykırı olmadıkça, ana ve babasıyla kişisel ve doğrudan ilişki kurma ve sürdürme hakkını güvenceye alır (Anayasa m.41). Çocuk Haklarına Dair Sözleşme de taraf devletlere çocukların yasa dışı yollarla yurt dışına çıkarılmalarını ve geri dönememelerini önlemek için önlem alma yükümlülüğü yükler (ÇHS m.11).

Nafaka borçlusu gibi yetişkinler bakımından yurt dışına çıkma hürriyeti ancak suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle hâkim kararıyla sınırlanabilir (Anayasa m.23); bu farkı nafaka borcu yüzünden çıkış yasağı yazımızda ele aldık. Çocuğa yönelik tedbir ise çocuğun korunmasına hizmet eder ve bu amaçla sınırlıdır.

Velayet Kimde, Kimin Rızası Gerekir?

Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır; ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâlinde hâkim velayeti eşlerden birine verebilir; boşanmada velayet çocuğun kendisine bırakıldığı tarafa aittir (TMK m.336). Çocuğun nerede yaşayacağına karar vermek velayetin bir parçası olduğundan, yurt dışına götürme için kimin rızasının gerektiği velayetin kimde olduğuna göre değişir.

Velayet tek ebeveyndeyse Yargıtay, velayet hakkının niteliği gereği velayet sahibi annenin ortak çocukları yurt dışına götürme yetkisinin bulunduğunu ve bu amaçla açtığı izin davasında hukuki yararı olmadığını kabul etmiştir (Y2HD, 10.05.2023, E.2023/694, K.2023/2329). Çocuğun yurt içi ve yurt dışı seyahatlerinin diğer ebeveynin onayına bağlanması da velayet görevini aksatan bir sınırlama olarak görülmüştür (Y2HD, 21.03.2016, E.2016/4036, K.2016/5518). Bu nedenle velayet sahibi ebeveyne karşı yasak istemek, evlilik içindeki bir taleple aynı kolaylıkta değildir; somut kaçırma riski veya kişisel ilişkinin fiilen ortadan kalkması tehlikesi gösterilmelidir.

Velayet sahibinin çocukla taşınma isteği için velayet ve çocukla yurt dışına taşınma, izin konusu için çocukla yurt dışına çıkışta diğer ebeveynin izni şart mı yazılarımıza bakabilirsiniz.

Pasaport Kanunu 17 ve 22

Reşit olmayanların yalnız seyahat etmek üzere pasaport alabilmeleri için kanuni temsilcilerinin muvafakatini içeren ve resmî bir makamca tasdik edilmiş belge ibraz etmeleri gerekir (5682 s.K. m.17/C). Uygulama yönetmeliği de ergin olmayanların pasaport başvurusunda muvafakat belgesini başvuru evrakı arasında sayar ve muvafakatnameyi yetkili makam önünde veya konsoloslukta verilen yazılı beyan olarak tanımlar (Pasaport Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik m.4/1-m, 16/1-d; RG 14.08.2014, 29088).

Asıl koruma 22. maddededir. Yurt dışına çıkmaları mahkemelerce yasaklananlara pasaport veya seyahat vesikası verilmez. Bu durumda olanların açık kimlikleri ve tahdit sebebi ilgili dairelerce mahallin polis makamlarına bildirilir; polis bu bilgileri hudut kapısı bulunan emniyet müdürlüklerine, kişinin nüfusa kayıtlı olduğu il emniyet müdürlüğüne ve Emniyet Genel Müdürlüğüne iletir. Bunların yurt dışına çıkışları engellenir, pasaport verilmez, verilmişse geri alınır (5682 s.K. m.22). Karar alındıktan sonra bu bildirimin yapıldığını takip etmek, yasağın sınırda işlemesi için belirleyicidir.

Pasaport işlemlerinde diğer ebeveynin izni için çocuğa pasaport ve kimlik için diğer ebeveynin izni yazımıza bakabilirsiniz.

Hangi Yolla İstenir?

Doğru yol, boşanma davasının açılıp açılmadığına ve velayet durumuna göre belirlenir. Boşanma veya ayrılık davası açılmışsa ayrıca ihtiyati tedbir davası gerekmez; hâkim davanın devamı süresince çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re’sen alır (TMK m.169). Dava yoksa eşler ayrı yaşıyorsa hâkim ergin olmayan çocuklar hakkında gerekli önlemleri alır (TMK m.197/4); çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düştüğünde ana ve baba duruma çare bulamaz veya buna güçleri yetmezse hâkim çocuğun korunması için uygun önlemleri alır (TMK m.346/1). Acil durumda ihtiyati tedbir istenir (HMK m.389).

Eş çocuklarla evi terk ettiyse ilk adımlar için eşim çocukları alıp ailesinin yanına gitti, dava sürerken velayet için geçici tedbiren velayet yazılarımıza bakabilirsiniz.

İhtiyati Tedbirin Şartları

Mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından ya da tamamen imkânsız hâle geleceğinden veya gecikme sebebiyle bir sakınca ya da ciddi bir zararın doğacağından endişe edilmesi hâlinde ihtiyati tedbir kararı verilebilir (HMK m.389/1). Çocuğun yurt dışına çıkarılması velayet ve kişisel ilişki haklarının kullanılmasını fiilen imkânsız hâle getirebileceğinden bu şartla doğrudan bağlantılıdır.

Talep eden, dilekçesinde dayandığı tedbir sebebini ve türünü açıkça belirtmek ve davanın esası yönünden haklılığını yaklaşık olarak ispat etmek zorundadır (HMK m.390/3). Derhâl korunma zorunluluğu bulunan hâllerde mahkeme karşı tarafı dinlemeden karar verebilir (HMK m.390/2). Teminat kural olarak gerekir; talep resmî belgeye veya kesin delile dayanıyorsa mahkeme gerekçe göstererek teminat almayabilir (HMK m.392/1). Dava açılmadan önce tedbir alınmışsa uygulamanın istendiği tarihten itibaren iki hafta içinde esas dava açılmalıdır (HMK m.397/1).

Ölçülülük ve Süre

Hukuk Genel Kurulu, babası Türk, annesi yabancı uyruklu olan çocuk hakkında aile mahkemesinin koyduğu çıkış yasağını incelemiş; yasağın annenin velayet görevini aksattığını ve çocuğun anayasal seyahat özgürlüğünü sınırladığını, bu özgürlüğün ancak “tedbiren geçici bir süre sınırlandırılabil”eceğini belirtmiştir. Kurul, ana ve baba yararı ile çocuk yararı çatışırsa çocuğun yararına üstünlük tanınacağını da vurgulamış ve kararı bozmuştur (YHGK, 20.03.2013, E.2012/2-799, K.2013/389).

Bu karar dilekçenin iki biçimde kurulmasını gerektirir: risk somut olgularla gösterilmeli ve tedbir süreli ve ölçülü istenmelidir. Yalnız diğer ebeveynin yabancı uyruklu olması yeterli görülmemiştir. Dava sonuna kadar veya belirli bir süre için yasak, belirli ülke ve tarihlerle sınırlı seyahat izni, pasaportun mahkemede tutulması gibi seçenekler talebi güçlendirir.

Yasağın sonradan değiştirilmesi için tedbir kararının kaldırılması veya değiştirilmesi dilekçesi yazımıza bakabilirsiniz.

Dilekçede İstenecek Tedbirler

Yalnız “çıkış yasağı” istemek her zaman yetmez. 5717 sayılı Kanun, Türkiye’ye kaçırılan çocuklar için açılan iade ve kişisel ilişki dosyalarında mahkemenin kendiliğinden veya istem üzerine alabileceği tedbirleri tek tek sayar: çocuğun yurt dışına çıkışının geçici olarak durdurulması; çocuk adına pasaport başvurusunun veya yenilenmesinin durdurulması; okul, muhtarlık veya nüfus kayıtlarında değişiklik yapılmasının durdurulması; dava süresince pasaport veya kimlik belgelerine el konulması; çocuğun belirli aralıklarla kontrol edilmesi ve bu amaca yönelik diğer tedbirler (5717 s.K. m.24).

Bu hüküm doğrudan Lahey dosyaları içindir; ancak sayılan tedbir türleri TMK ve HMK kapsamındaki talebi somutlaştırmak için doğru bir modeldir. Çift vatandaş çocuk için yabancı pasaportun ayrıca belirtilmesi gerekir; Türk makamlarının vereceği yasak yabancı devletin verdiği belgeyi kendiliğinden kapsamayabilir.

1980 Lahey ve 5717 Sayılı Kanun

Önleyici tedbirin neden önemli olduğu, çocuk götürüldükten sonraki süreçte görülür. 1980 tarihli Lahey Sözleşmesi Türkiye’de 5717 sayılı Kanunla uygulanır. Sözleşmenin öngördüğü yükümlülükler Merkezî Makam tarafından mahallî Cumhuriyet başsavcılıkları aracılığıyla yerine getirilir (5717 s.K. m.4). Kanunun uygulanmasından doğan dava ve işlerde görevli mahkeme aile mahkemesidir (m.6); bu dava ve işler basit yargılama usulüne göre öncelikle ve acele görülür (m.9). İade başvurusundan sonra verilmiş bir velayet kararı tek başına iadenin reddi sebebi değildir (m.13); iade davası sürerken açılan velayet davası bekletilir (m.14).

Varış ülkesi Sözleşmeye taraf değilse bu yol hiç kullanılamayabilir. Taraf ülkelerde de iade, götürmeden itibaren bir yıl geçmesi ve çocuğun yeni çevresine uyumu, rıza veya ciddi risk gibi itirazlarla uzayabilir. Bu nedenle yurt dışı çıkış yasağı, iade yolundan çok daha etkili bir korumadır.

Çocuk götürüldüyse eşim çocuğu iznimi almadan yurt dışına götürdü, Lahey Sözleşmesi ile çocuğun iadesi ve AİHM X/Letonya kararı yazılarımıza bakabilirsiniz.

Karardan Sonra: Süreler ve İtiraz

İhtiyati tedbir kararının uygulanması, kararın verildiği tarihten itibaren bir hafta içinde istenmelidir; aksi hâlde tedbir kendiliğinden kalkar (HMK m.393/1). Dava açılmadan alınan tedbirde esas dava iki hafta içinde açılmalıdır (HMK m.397/1). Karşı taraf, dinlenmeden verilen tedbire uygulamadan veya uygulama tutanağının tebliğinden itibaren bir hafta içinde; tedbirin şartları, yetki ve teminat yönünden itiraz edebilir (HMK m.394/2). İtiraz üzerine verilen karara karşı kanun yolu öncelikli ve kesindir (HMK m.394/5).

Boşanma davasındaki TMK 169 önlemi ise dava süresince geçerlidir ve ancak esas hükümle birlikte kanun yoluna götürülebilir (Y2HD, 12.03.2014, E.2014/3684, K.2014/5551). Durum değişirse yasağın kaldırılması veya belirli bir seyahat için izin istenebilir. Haksız tedbirden doğan zarar için tazminat davası bir yıllık zamanaşımına tabidir (HMK m.399).

Boşanmadan Sonra Kaçırma Riski

Kaçırma riski boşanmadan sonra iki biçimde ortaya çıkar. Birincisinde velayeti bulunmayan ebeveyn kişisel ilişki sırasında çocuğu yurt dışına götürmeye hazırlanır. Bu durumda velayet sahibi, kişisel ilişkinin yurt içinde ve belirli koşullarla yapılmasını ve çocuk hakkında çıkış yasağını isteyebilir. Velayet yetkisi elinden alınmış ana veya babanın on altı yaşını bitirmemiş çocuğu kaçırması veya alıkoyması ayrıca suç oluşturur (TCK m.234/1).

İkincisinde velayet sahibi çocukla yurt dışına taşınmak ister. Yargıtay velayet sahibinin çocuğu yurt dışına götürme yetkisini kabul ettiğinden (Y2HD, K.2023/2329), diğer ebeveynin talebi yalnız “izin vermiyorum” biçiminde kurulamaz. Kişisel ilişkinin fiilen ortadan kalkacağı, çocuğun yararının tehlikeye düşeceği somut olgularla gösterilmeli; talep durumların değişmesi üzerine velayetin veya kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi davasıyla birlikte ileri sürülmelidir (TMK m.183). Kişisel ilişkiyi sürekli engelleyen ebeveynden velayetin alınabileceği de kabul edilmektedir (YHGK, 01.04.2015, E.2013/2-1926, K.2015/1139).

Velayet değişikliği için velayet değişikliği davası, ceza boyutu için çocuğun kaçırılması ve alıkonulması suçu yazılarımıza bakabilirsiniz.

Deliller

Mahkeme yasağı soyut bir endişeye değil somut riske dayandırır. Delillerin tarih sırasıyla sunulması ve her delilin hangi riski gösterdiğinin dilekçede belirtilmesi, karşı taraf dinlenmeden karar verilmesini kolaylaştırır.

Mesaj ve ses kayıtlarının delil değeri için ihtiyati tedbir rehberi ve çocuğumun pasaportunu eşim vermiyor yazılarımıza bakabilirsiniz.

Dilekçe Örnekleri

1. Boşanma davası içinde ara karar olarak çıkış yasağı ve pasaport tedbirleri talebi (TMK 169)

2. Dava açılmadan önce ihtiyati tedbir yoluyla çıkış yasağı talebi (HMK 389-390; TMK 197/4, 346)

3. Boşanmadan sonra kişisel ilişkinin yurt içinde düzenlenmesi ve çıkış yasağı talebi (TMK 183, 346; HMK 389)

Pasaport izni davası için çocuğun pasaportu ve yurt dışı izni dava dilekçesi, yurt dışı tatil izni için çocukla yurt dışında görüşme ve tatil izni yazılarımıza bakabilirsiniz.

Örnek Senaryolar

Senaryo 1: Dava sürerken bilet. Boşanma davası sürerken baba, çocuk adına tek yön bilet alıyor.

Senaryo 2: Dava yokken rezervasyon. Ayrı yaşayan anne üç gün sonra çocukla yurt dışına uçacak; dava açılmamış.

Senaryo 3: Taşınmak isteyen velayet sahibi. Boşanmada velayet anneye verilmiş; anne iş için yurt dışına taşınmak istiyor, baba yasak talep ediyor.

Yol Haritası

1. Delilleri toplayın. Bilet, vize, mesaj, iş ve okul kayıtlarını tarih sırasıyla saklayın.
2. Velayet durumunu belirleyin. Evlilik sürüyor mu, velayet kimde (TMK m.336)?
3. Yolu seçin. Dava varsa TMK 169; yoksa HMK 389 ile TMK 197/4 ve 346.
4. Tedbirleri birlikte isteyin. Çıkış yasağı, pasaport verilmemesi, mevcut ve yabancı pasaportların teslimi.
5. Aciliyeti açıklayın. Karşı taraf dinlenmeden karar için uçuş tarihini yazın (HMK m.390/2).
6. Uygulamayı isteyin. Bir hafta içinde ve emniyete bildirimi takip edin (HMK m.393/1; 5682 s.K. m.22).
7. Esas davayı açın. Dava öncesi tedbirde iki hafta içinde (HMK m.397/1).
8. Götürüldüyse beklemeyin. Lahey iade başvurusunu gecikmeden yapın (5717 s.K. m.4, 5).

Sık Yapılan Hatalar

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuğa yurt dışı çıkış yasağı hangi mahkemeden istenir?

Aile mahkemesinden istenir. Boşanma davası varsa aynı dosyada ara karar olarak (TMK m.169), yoksa ihtiyati tedbir ve çocuğun korunması hükümleri yoluyla (HMK m.389; TMK m.197/4, 346) talepte bulunulur.

Boşanma davası açmadan yasak alınabilir mi?

Evet. Ancak dava açılmadan alınan ihtiyati tedbirde, uygulamanın istendiği tarihten itibaren iki hafta içinde esas dava açılmalıdır (HMK m.397/1).

Mahkeme karşı tarafı dinlemeden karar verir mi?

Derhâl korunma zorunluluğu varsa verebilir (HMK m.390/2). Uçuş tarihi ve rezervasyon gibi olgular bu zorunluluğu gösterir.

Ne kadar delil gerekir?

Tedbir sebebi ve haklılık yaklaşık olarak ispat edilir (HMK m.390/3). Bilet, vize randevusu, mesaj ve okul kaydının alınması gibi somut olgular gerekir.

Teminat yatırmam gerekir mi?

Kural olarak gerekir; talep resmî belgeye veya kesin delile dayanıyorsa mahkeme gerekçe göstererek teminat almayabilir (HMK m.392/1). Dilekçede teminatsız karar açıkça istenmelidir.

Yasak sınır kapısına nasıl ulaşır?

Kişinin bilgileri ve tahdit sebebi polis makamlarına bildirilir; bunlar hudut kapısı bulunan emniyet müdürlüklerine ve Emniyet Genel Müdürlüğüne iletilir; çıkış engellenir (5682 s.K. m.22).

Çocuğun mevcut pasaportu ne olur?

Mahkemece çıkışı yasaklanana pasaport verilmez, verilmişse geri alınır (5682 s.K. m.22). Dilekçede pasaportun teslimi ayrıca istenmelidir.

Çocuğa pasaport çıkarmak için kimin izni gerekir?

Reşit olmayanın pasaportu için kanuni temsilcinin muvafakatini içeren ve resmî makamca tasdik edilmiş belge gerekir (5682 s.K. m.17/C). Evlilik sürüyorsa velayet birlikte kullanılır (TMK m.336/1).

Eşimin yabancı uyruklu olması yeterli mi?

Tek başına yeterli değildir. Hukuk Genel Kurulu yasağın ancak tedbiren ve geçici olabileceğini kabul etmiştir (YHGK, E.2012/2-799, K.2013/389). Somut risk gösterilmelidir.

Yasak süresiz konabilir mi?

Hayır. Seyahat özgürlüğü ancak tedbiren ve geçici bir süre sınırlanabilir (YHGK, K.2013/389). Talep dava sonuna kadar veya belirli bir süre için kurulmalıdır.

Velayet annedeyse baba çocuğun yurt dışına götürülmesini engelleyebilir mi?

Yargıtay velayet sahibi annenin çocuğu yurt dışına götürme yetkisini kabul etmiştir (Y2HD, E.2023/694, K.2023/2329). Baba ancak kişisel ilişkinin fiilen ortadan kalkacağı gibi somut bir tehlikeyi göstererek yeniden düzenleme ve tedbir isteyebilir (TMK m.183, 346).

Velayeti olmayan ebeveyn çocuğu yurt dışına kaçırırsa?

Velayet yetkisi elinden alınmış ana veya babanın on altı yaşını bitirmemiş çocuğu cebir veya tehdit kullanmaksızın kaçırması veya alıkoyması üç aydan bir yıla kadar hapis cezası gerektirir (TCK m.234/1). Ayrıca Lahey iade başvurusu yapılabilir.

Çocuk götürüldüyse ne yapmalıyım?

Lahey Sözleşmesine taraf ülkeye götürüldüyse Merkezî Makama iade başvurusu yapılır; Merkezî Makam Cumhuriyet başsavcılıkları aracılığıyla çalışır (5717 s.K. m.4, 5). Gecikmeden başvurmak önemlidir.

Türkiye’ye kaçırılan çocuk için hangi tedbirler alınır?

İade veya kişisel ilişki davası sonuçlanıncaya kadar çıkışın geçici olarak durdurulması, pasaport işlemlerinin durdurulması, kayıtların dondurulması, belgelere el konulması ve periyodik kontrol gibi tedbirler alınabilir (5717 s.K. m.24).

Yasak konduktan sonra çocukla tatile çıkılabilir mi?

Yasak sürerken çıkış engellenir. Belirli ülke ve tarihle sınırlı bir seyahat için mahkemeden izin veya yasağın kaldırılması istenebilir.

Yasağa karşı ne zaman itiraz edilir?

Karşı taraf dinlenmeden verilen ihtiyati tedbire, uygulamadan veya tutanağın tebliğinden itibaren bir hafta içinde itiraz edilir (HMK m.394/2). Boşanma davasındaki TMK 169 önlemi ise esas hükümle birlikte kanun yoluna götürülür.