Yurt Dışında Verilen Velayet Kararının Türkiye’de Tanınması ve Uygulanması: MÖHUK 50-59, 1996 Lahey ve 5717

Yurt dışında verilen velayet kararı Türkiye’de kesin hüküm etkisi doğurması için tanınmalı, çocuk teslimi veya kişisel ilişki için icra edilecekse tenfiz edilmelidir (MÖHUK m.50, 58). Tanımada karşılıklılık aranmaz; tenfizde aranır. Kararı veren ülke 1996 Lahey Çocukların Korunması Sözleşmesi’ne tarafsa karar Türkiye’de kendiliğinden tanınır, icra için ise basit ve süratli bir usulle icra edilebilirlik kararı alınır (m.23, 26). Avrupa Konseyi’nin 1980 tarihli Lüksemburg Sözleşmesi de velayet ve kişisel ilişki kararlarının tanınmasını ve tenfizini düzenler. Yargıtay ortak velayet kararlarını kamu düzenine aykırı saymamaktadır. Tenfiz edilen karar Türk ilamı gibi icra edilir; çocuk teslimi 2021’den beri adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yürütülür.

İçindekiler

• Kısa cevaplar
• Tanıma mı, tenfiz mi?
• MÖHUK’a göre şartlar ve usul
• 1996 Lahey Sözleşmesi
• Lüksemburg Sözleşmesi
• Üç yolun karşılaştırması
• Kamu düzeni, ortak velayet ve çocuğun dinlenmesi
• Çocuk teslimi ve kişisel ilişkinin icrası
• Çocuk Türkiye’ye kaçırıldıysa
• Türkiye’de değiştirme, nüfus ve pasaport
• Yargıtay kararları
• Dilekçe örnekleri
• Örnek senaryolar
• Yol haritası
• Sık yapılan hatalar
• Sıkça sorulan sorular

Kısa Cevaplar

Tanıma ve tenfizin genel kuralları için tanıma ve tenfiz davası, çocuk kaçırma için 1980 Lahey Sözleşmesi yazılarımıza bakabilirsiniz.

Tanıma mı, Tenfiz mi, Sözleşme mi?

Yabancı mahkeme ilamının kesin delil veya kesin hüküm olarak kabul edilmesi, ilamın MÖHUK m.54’ün (b), (c) ve (ç) bentlerindeki şartları taşıdığına mahkemece karar verilmesine bağlıdır (m.58/1). Bu tanımadır: velayetin kimde olduğunun Türk makamları önünde ileri sürülmesi, nüfus kaydına işlenmesi ve Türkiye’de aynı konuda yeniden dava açılmasının önlenmesi için yeterlidir. Çocuğun teslimi veya kişisel ilişkinin zorla yerine getirilmesi ise ilamın icrasıdır ve tenfiz kararı gerektirir (m.50/1). Tanımada karşılıklılık aranmaz; tenfizde aranır (m.54/a).

Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası sözleşmelerin hükümleri saklıdır (MÖHUK m.1/2). Kararı veren ülke 1996 Lahey Çocukların Korunması Sözleşmesi’ne veya Lüksemburg Sözleşmesi’ne tarafsa önce bu sözleşmelere bakılır. İki sözleşme de kararın esasının incelenmesini yasaklar ve tanıma ile icra için daha sınırlı ret sebepleri öngörür.

Boşanma ile birlikte verilen velayet hükmünün durumu için yurt dışında boşandık, Türkiye’de geçerli mi yazımıza bakabilirsiniz. Nüfus Hizmetleri Kanunu 27/A maddesindeki idari tescil yalnız boşanmayı işler; velayet için bu yazıda anlatılan yollara başvurulur.

MÖHUK’a Göre Şartlar ve Usul

Tenfiz için yabancı ilamın o devletin kanunlarına göre kesinleşmiş olması gerekir (m.50/1). Dava, aleyhine tenfiz istenen kişinin Türkiye’deki yerleşim yeri, yoksa sakin olduğu yer, o da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden birinde açılır (m.51); aile hukukuna ilişkin kararlarda uygulamada aile mahkemesine başvurulur. Dilekçeye yabancı ilamın o ülke makamlarınca usulen onanmış aslı veya onaylı örneği, ilamın kesinleştiğini gösteren onaylı belge ve bunların onaylı tercümeleri eklenir (m.53).

Tenfiz için karşılıklılık bulunması, ilamın Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine giren bir konuda verilmemiş olması, kamu düzenine açıkça aykırı olmaması ve aleyhine tenfiz istenen kişinin usulüne uygun davet edilmiş ve savunma hakkının sağlanmış olması gerekir (m.54). Dilekçe duruşma günüyle birlikte karşı tarafa tebliğ edilir ve dava basit yargılama usulüyle görülür (m.55). Mahkeme ilamın kısmen veya tamamen tenfizine karar verebilir (m.56); tenfiz edilen ilam Türk mahkemesi ilamı gibi icra olunur ve kanun yoluna başvurma yerine getirmeyi durdurur (m.57). Kesin hüküm etkisi ilamın kesinleştiği andan başlar (m.59).

Kamu düzeni itirazının sınırları için tenfizde kamu düzeni itirazı yazımıza bakabilirsiniz.

1996 Lahey Çocukların Korunması Sözleşmesi

Sözleşme 18 yaşından küçük çocuklara uygulanır ve velayet sorumluluğu ile kişisel ilişkiye ilişkin tedbirleri kapsar. Çocuğun mutad meskeninin bulunduğu devletin makamları yetkilidir (m.5/1); çocuk haksız olarak götürülmüş veya alıkonulmuşsa önceki devletin makamları, çocuk başka bir devlette mutad mesken edininceye kadar yetkisini korur (m.7/1). Bir akit devlette alınan tedbirler diğer akit devletlerde kendiliğinden tanınır (m.23/1). İlgili her kişi bir tedbirin tanınıp tanınmayacağı hakkında karar istenmesini talep edebilir (m.24).

Tanıma ancak sınırlı hâllerde reddedilebilir: yetki sözleşmedeki sebeplere dayanmıyorsa, acele durumlar dışında çocuğa dinlenme imkânı tanınmamışsa, velayet sorumluluğunu zedelendiğini ileri süren kişi dinlenmemişse, tedbir çocuğun üstün yararı da gözetilerek kamu düzenine açıkça aykırıysa, çocuğun mutad meskeninin bulunduğu akit olmayan devlette alınan sonraki bir tedbirle bağdaşmıyorsa veya yerleştirme usulüne uyulmamışsa (m.23/2). İcra için tedbir, talep üzerine basit ve süratli bir usulle icra edilebilir ilan edilir ve yalnız bu sebeplerle reddedilebilir (m.26); esas incelenmez (m.27) ve icra, çocuğun üstün yararı gözetilerek o devletin kendi tedbiri gibi yapılır (m.28).

Sözleşme, tanıma ve icra bakımından tedbirin alındığı devlet ile talep edilen devlet arasında yürürlüğe girdikten sonra alınan tedbirlere uygulanır (m.53/2); 1 Şubat 2017’den önce verilen kararlarda MÖHUK veya Lüksemburg Sözleşmesi esas alınır. Sözleşme kendiliğinden tanımayı öngörse de nüfus kaydı ve resmî işlemler için m.24’e göre Türk mahkemesinden tanıma kararı alınması güvenli yoldur (bizim değerlendirmemiz). ABD kararları için ABD’de boşanma ve Türkiye’de tanınması yazımıza bakabilirsiniz.

Lüksemburg Sözleşmesi: Velayet Kararlarının Tanınması ve Tenfizi

Çocukların Velayetine İlişkin Kararların Tanınması ve Tenfizi ile Çocukların Velayetinin İadesine Dair Avrupa Sözleşmesi 20 Mayıs 1980’de Lüksemburg’da imzaya açılmıştır. Türkiye 8 Şubat 2000’de onaylamış, sözleşme Türkiye için 1 Haziran 2000’de yürürlüğe girmiştir; merkezî makam Adalet Bakanlığı Uluslararası Hukuk ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü olarak bildirilmiştir (10.04.2000 tarihli beyan). Velayete ilişkin karar, çocuğun bakımına ilişkin kararları ve kişisel ilişki haklarını kapsar (m.1/c).

Bir akit devlette verilen velayet kararı tanınır ve menşe devlette icra edilebilirse diğer akit devletlerde de icra edilebilir hâle getirilir (m.7). Haksız götürmede talep götürme tarihinden itibaren altı ay içinde yapılmışsa iade daha kolay şartlara bağlıdır (m.8). Tanıma ve tenfiz; gıyabi kararda davalıya dava açan belgenin usulüne uygun tebliğ edilmemesi, kararı veren makamın yetkisinin sözleşmedeki esaslara dayanmaması veya kararın önceden icra edilebilir hâle gelmiş bir velayet kararıyla bağdaşmaması hâllerinde reddedilebilir (m.9/1); yabancı karar hiçbir durumda esastan incelenemez (m.9/3). Diğer durumlarda kararın etkilerinin aile hukukunun temel ilkeleriyle açıkça bağdaşmaması veya değişen koşullar nedeniyle artık çocuğun yararına olmaması da ret sebebidir (m.10/1). Her devlet basit ve süratli bir usul uygular (m.14) ve mümkünse çocuğun görüşünü alır (m.15).

AB üyesi devletler kendi aralarında AB tüzüğünü uyguladığından sözleşme bugün daha çok AB üyesi olmayan devletlerle ilişkilerde işlemektedir; Türkiye ile AB ülkeleri arasında uygulanmaya devam eder (bizim değerlendirmemiz).

Üç Yolun Karşılaştırması

Aynı velayet kararı, hangi ülkeden geldiğine göre farklı şartlara tabidir. MÖHUK’a göre tenfiz için ilamın kesinleşmiş olması aranırken, 1996 Lahey Sözleşmesi tedbirin alındığı devlette icra edilebilir olmasını (m.26/1), Lüksemburg Sözleşmesi de kararın menşe devlette icra edilebilir olmasını (m.7) yeterli görür. Bu fark özellikle hemen uygulanabilir olan ancak kanun yolu açık bulunan velayet kararlarında önemlidir.

Kamu Düzeni, Ortak Velayet ve Çocuğun Dinlenmesi

Yargıtay uzun süre boşanmadan sonra ortak velayeti öngören yabancı kararları Türk hukukuna aykırı bularak tenfiz etmemiştir. 2017’de bu yaklaşım değişmiş; Daire, eşlerin hak ve sorumluluklarda eşitliğini öngören 7 No.lu Protokol’ün 5. maddesine ve Anayasa’nın 90. maddesine dayanarak ortak velayetin Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmadığını kabul etmiştir (2. HD, 20.02.2017, E.2016/15771, K.2017/1737). Aynı yönde bir başka karar da aktarılmaktadır (2. HD, 04.12.2017, E.2016/18674, K.2017/13800).

Kamu düzeni denetimi kararın sonucuna yöneliktir; yabancı mahkemenin usulü, delilleri ve hukuku doğru uygulayıp uygulamadığı incelenmez. Gerekçe içermemesi tek başına kamu düzenine aykırılık sayılmaz (YİBBGK, 10.02.2012, E.2010/1, K.2012/1; 2. HD, 17.02.2014, E.2013/16635, K.2014/3011). Velayet kararlarında ise çocuğun dinlenip dinlenmediği önemlidir: 1996 Lahey Sözleşmesi acele durumlar dışında çocuğa dinlenme imkânı tanınmamasını ret sebebi sayar (m.23/2-b). Türk hukukunda da Yargıtay, idrak çağındaki çocuğun görüşünün velayet düzenlemesinde dikkate alınması gerektiğini ve velayetin kamu düzenine ilişkin olduğunu vurgulamaktadır (2. HD, 01.12.2021, E.2021/9109, K.2021/8993).

Ortak velayetin Türk hukukundaki yeri için ortak velayet Türk hukukunda mümkün mü yazımıza bakabilirsiniz.

Çocuk Teslimi ve Kişisel İlişkinin İcrası

Tenfiz kararı verilen yabancı ilam Türk mahkemesi ilamı gibi icra olunur (MÖHUK m.57); 1996 Lahey Sözleşmesi’ne göre icra edilebilir ilan edilen tedbir de çocuğun üstün yararı gözetilerek o devletin kendi tedbiri gibi icra edilir (m.28). 7343 sayılı Kanunla (RG 30.11.2021, 31675) çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararlarının yerine getirilmesi icra dairelerinden alınarak 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’na eklenen hükümlerle adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerine verilmiştir. Aile mahkemelerinin ilam ve tedbir kararları bu müdürlüklerce, müdürlük bulunmayan yerlerde hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüklerince yerine getirilir (m.41/A).

Müdürlük yükümlüye teslim emri gönderir (m.41/B-C); işlem ve kararlara karşı aile mahkemesine şikâyet yoluna gidilebilir (m.41/E); teslim emrine aykırılık ve çocuğu süresinde geri getirmeme hâlinde disiplin hapsi öngörülür (m.41/F). Usul, 04.08.2022 tarihli Yönetmelik’le düzenlenmiştir. Yabancı kararın tenfizine ilişkin Türk aile mahkemesi kararı da bu çerçevede yerine getirilir (bizim değerlendirmemiz).

Ayrıntılar için çocuğumu göstermiyor: çocuk teslimi ve kişisel ilişki, adli destek sistemi ve yabancı ilamın icra takibi yazılarımıza bakabilirsiniz.

Çocuk Türkiye’ye Kaçırıldıysa: 1980 Lahey ve 5717 Sayılı Kanun

Velayet hakkı ihlal edilerek Türkiye’ye götürülen veya Türkiye’de alıkonulan çocuk için asıl yol iade başvurusudur. Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukukî Yön ve Kapsamına Dair Kanun’a göre merkezî makam Adalet Bakanlığıdır; iade davası başvuru anında çocuğun bulunduğu yerdeki aile mahkemesinde görülür ve Cumhuriyet başsavcılığınca açılır (5717 s.K. m.3, 6, 7). Dava basit yargılama usulüyle, öncelikle ve ivedilikle görülür ve adli tatilde de devam eder (m.9, 16).

Çocuğu götüren ebeveynin Türkiye’de sonradan velayet kararı alması iadeyi engellemez: iade başvurusundan sonra verilen velayet kararı iadeyi reddetmek için gerekçe olamaz (m.13) ve açılmış velayet davası iade davası sonuçlanıncaya kadar bekletilir (m.14). Mahkeme çocuğun yurt dışına çıkışını yasaklamak, pasaport işlemlerini durdurmak gibi tedbirler alabilir (m.24). 1996 Lahey Sözleşmesi de haksız götürmede önceki devletin yetkisinin devam ettiğini öngörür (m.7/1).

Ayrıntılar için 1980 Lahey Sözleşmesi, eşim çocuğu iznimi almadan yurt dışına götürdü ve çocuğa çıkış yasağı tedbiri yazılarımıza bakabilirsiniz.

Türkiye’de Velayeti Değiştirmek, Nüfus Kaydı ve Pasaport

Çocuk başka bir akit devlete yerleşip orada mutad mesken edinirse, yeni devletin makamları yetkili olur (1996 Lahey m.5/2). Önceki devlette alınan tedbirler ise yetkili makamlar değiştirinceye kadar yürürlükte kalır (m.14). Yetkili makam kendi hukukunu uygular (m.15). Çocuğun mutad meskeni Türkiye’ye taşınmışsa Türk mahkemesi, durumların değişmesi hâlinde velayeti yeniden düzenleyebilir (TMK m.183); kaçırma hâlinde ise bu yetki, iade süreci tamamlanmadan kullanılamaz (5717 s.K. m.14).

Tanıma veya tenfiz kararı kesinleştikten sonra nüfus kütüğüne işlenmek üzere nüfus müdürlüğüne bildirilmesi istenmelidir. Çocuğa pasaport çıkarılması ve yurt dışına çıkışında velayet sahibinin izni arandığından, Türkiye’de tanınmamış bir yabancı velayet kararı Türk makamları önünde sorun çıkarabilir (bizim değerlendirmemiz).

Ayrıntılar için velayetin değiştirilmesi dava dilekçesi ve boşanmada çocuğun yurt dışına çıkışı ve pasaport yazılarımıza bakabilirsiniz.

Yargıtay Kararları

Almanya’dan gelen kararlar için Almanya’da boşanma kararının Türkiye’de geçerliliği yazımıza bakabilirsiniz.

Dilekçe Örnekleri

1. Hollanda mahkemesinin velayet kararının tanınması dava dilekçesi

2. İsviçre mahkemesinin kişisel ilişki kararının icra edilebilirliği dava dilekçesi

3. ABD mahkemesinin geçici velayet emrinin tenfizi davasına cevap dilekçesi

Benzer dilekçeler için yabancı boşanma kararının tanınması dilekçesi ve çocukla kişisel ilişki dilekçesi yazılarımıza bakabilirsiniz.

Örnek Senaryolar

Senaryo 1: Hollanda kararıyla Türkiye’ye taşınan anne. Amsterdam mahkemesi 2023’te velayeti anneye vermiş, babaya kişisel ilişki tanımış ve annenin çocukla Türkiye’ye taşınmasına izin vermiştir. Anne İzmir’de okul kaydı ve pasaport işlemlerinde kararın sorulduğunu görmüştür.

Senaryo 2: ABD’den geçici velayet emri. Teksas’ta yaşayan baba, boşanma davası sürerken alınan geçici velayet emrine dayanarak, çocuğu Türkiye’ye getiren annenin elinden çocuğun alınmasını istemektedir.

Adım Adım Yol Haritası

1. Kararı veren ülkeyi belirleyin. 1996 Lahey veya Lüksemburg Sözleşmesi’ne taraf mı?
2. Kararın tarihini kontrol edin. 1 Şubat 2017’den sonra mı verildi?
3. Amacı belirleyin. Yalnız tanıma mı, yoksa çocuk teslimi veya kişisel ilişkinin icrası mı?
4. Belgeleri toplayın. Onaylı karar, kesinleşme veya icra edilebilirlik belgesi, tercümeler.
5. Çocuğun dinlendiğini belgeleyin. Tutanak veya kararın ilgili bölümü itirazları önler.
6. Davayı açın. Karşı tarafın yerleşim yerinde, yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir’de.
7. Kesinleşince uygulayın. Nüfusa bildirim ve gerekirse adli destek müdürlüğüne başvuru.
8. Kaçırma varsa iade yolunu seçin. Merkezî makama başvurun; velayet davası iadeyi engellemez.

Sık Yapılan Hatalar

Sıkça Sorulan Sorular

Yurt dışında verilen velayet kararı Türkiye’de geçerli mi?

Sözleşme yoksa Türk mahkemesinden tanıma kararı alınması gerekir (MÖHUK m.58). 1996 Lahey Sözleşmesi’ne taraf ülkelerden gelen kararlar kendiliğinden tanınır (m.23/1).

Tanıma ile tenfiz arasındaki fark nedir?

Tanıma kararı kesin hüküm ve kesin delil hâline getirir; tenfiz ise çocuk teslimi gibi icrayı mümkün kılar (MÖHUK m.50, 58).

Velayet kararının tanınmasında karşılıklılık aranır mı?

Hayır. Karşılıklılık yalnız tenfizde aranır (MÖHUK m.54/a, 58/1); 1996 Lahey ve Lüksemburg Sözleşmeleri’nde hiç aranmaz.

Almanya’da verilen velayet kararı için hangi kurallar uygulanır?

Almanya hem 1996 Lahey Sözleşmesi’ne hem Lüksemburg Sözleşmesi’ne taraftır; bu sözleşmeler MÖHUK’tan önce uygulanır (MÖHUK m.1/2).

ABD velayet kararı Türkiye’de nasıl geçerli olur?

ABD 1996 Lahey Sözleşmesi’ni onaylamamıştır; bu nedenle MÖHUK’a göre tanıma veya tenfiz davası açılır.

Ortak velayet kararı Türkiye’de tanınır mı?

Evet. Yargıtay ortak velayetin Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmadığını kabul etmiştir (2. HD, 20.02.2017, 2016/15771 E., 2017/1737 K.).

Kesinleşmemiş velayet kararı tenfiz edilebilir mi?

MÖHUK’a göre hayır (m.50/1). 1996 Lahey ve Lüksemburg Sözleşmeleri ise kararın menşe devlette icra edilebilir olmasını yeterli görür.

Tanıma davası nerede açılır?

Karşı tarafın Türkiye’deki yerleşim yerinde, yoksa sakin olduğu yerde, o da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir’de (MÖHUK m.51).

Yabancı mahkeme çocuğu dinlemediyse ne olur?

1996 Lahey Sözleşmesi’ne göre acele durumlar dışında çocuğa dinlenme imkânı tanınmaması tanımayı reddetme sebebidir (m.23/2-b).

Çocuk teslimi kim tarafından yapılır?

Adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlükleri; bulunmayan yerlerde hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlükleri (5395 s.K. m.41/A).

Teslim emrine uyulmazsa yaptırım var mı?

Evet. Teslim emrine aykırılık ve çocuğu süresinde geri getirmeme hâlinde disiplin hapsi öngörülür (5395 s.K. m.41/F).

Çocuk Türkiye’ye kaçırıldıysa yabancı karar gerekli mi?

İade için 1980 Lahey Sözleşmesi’ne göre merkezî makama başvurulur; iade başvurusundan sonra Türkiye’de verilen velayet kararı iadeye engel olamaz (5717 s.K. m.13).

Türk mahkemesi yabancı velayet kararını değiştirebilir mi?

Çocuğun mutad meskeni Türkiye’ye taşınmışsa evet (1996 Lahey m.5/2; TMK m.183); o zamana kadar önceki tedbir yürürlükte kalır (m.14).

Yabancı velayet kararı nüfusa nasıl işlenir?

Tanıma veya tenfiz kararı kesinleştikten sonra nüfus müdürlüğüne bildirilir; boşanmadaki idari tescil (NHK m.27/A) velayeti kapsamaz.

Velayet hükmü reddedilirse boşanma da reddedilir mi?

Hayır. Mahkeme ilamın kısmen tanınmasına veya tenfizine karar verebilir (MÖHUK m.56).

Eski tarihli velayet kararı tanınabilir mi?

Tanıma süreye bağlı değildir (YHGK, 18.10.2023, 2022/2-766 E.); ancak 1996 Lahey Sözleşmesi yalnız iki devlet arasında yürürlüğe girdikten sonra alınan tedbirlere uygulanır (m.53/2).