Gurbetçi Çiftin Türkiye’deki Evi: Mal Rejimi Hangi Ülke Hukukuna Tabi? MÖHUK 15, AB Tüzüğü ve Zamanaşımı

Türk mahkemesinde evlilik mallarına, eşler hukuk seçimi yapmamışsa evlenme anındaki ortak millî hukuk, bu yoksa evlenme anındaki ortak mutad mesken hukuku, o da yoksa Türk hukuku uygulanır; malların tasfiyesinde taşınmazlar için bulundukları ülke hukuku esas alınır (MÖHUK m.15). Türkiye’de evlenip Almanya’ya, Hollanda’ya veya Avusturya’ya yerleşen iki Türk vatandaşının mal rejimi bu nedenle kural olarak Türk hukukuna tabidir ve Türkiye’deki ev Türk hukukuna göre tasfiye edilir. 01.01.2002’den önceki dönem için mal ayrılığı, sonrası için edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanır (4722 s.K. m.10). Yurt dışında boşanan eşler için en önemli tuzak süredir: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, mal rejimi alacağı için on yıllık sürenin tanıma kararından değil yabancı boşanma kararının kesinleştiği tarihten başladığını kabul etmiştir.

İçindekiler

• Kısa cevaplar
• MÖHUK 15: Hangi hukuk uygulanır?
• Türk mahkemesi ve Alman mahkemesi
• 2002 öncesi ve sonrası
• Türkiye’deki ev edinilmiş mal mı?
• Tasfiye ve hesaplama
• Yurt dışında boşanma, tanıma ve zamanaşımı
• Evin satılmasını önlemek
• Hukuk seçimi ve mal rejimi sözleşmesi
• Yargıtay ve Alman mahkemesi kararları
• Dilekçe örnekleri
• Örnek senaryolar
• Yol haritası
• Sık yapılan hatalar
• Sıkça sorulan sorular

Kısa Cevaplar

Boşanma davasının hangi ülkede açılacağı için Almanya’da yaşayan Türkler boşanmayı hangi ülkede açmalı, yurt dışındaki mallar için yurt dışındaki ev ve hesaplar yazılarımıza bakabilirsiniz.

MÖHUK 15: Gurbetçi Çiftin Mal Rejimine Hangi Hukuk Uygulanır?

Eşler evlilik mallarına, evlenme anındaki mutad meskenlerinin hukukunu veya millî hukuklarından birini açık olarak seçebilir. Hukuk seçimi yapılmamışsa evlenme anındaki ortak millî hukuk, bu yoksa evlenme anındaki ortak mutad mesken hukuku, o da yoksa Türk hukuku uygulanır (MÖHUK m.15/1). Bağlama anı evlenme anıdır: Türkiye’de iki Türk vatandaşı olarak evlenen ve sonra Almanya’ya yerleşen eşlerin mal rejimi, Almanya’da otuz yıl yaşamış olsalar da Türk hukukuna tabidir. Sonradan Türk vatandaşlığından çıkmak da bu sonucu kendiliğinden değiştirmez; ancak evlendikten sonra ortak bir millî hukuk edinen eşler, üçüncü kişilerin hakları saklı kalmak kaydıyla mal rejimlerini bu hukuka tabi kılabilir (m.15/3).

Taşınmazlar için ayrı bir kural vardır: “Malların tasfiyesinde, taşınmazlar için bulundukları ülke hukuku uygulanır” (m.15/2). Türkiye’deki ev, arsa veya dükkân bu nedenle Türk mahkemesinde her durumda Türk hukukuna göre tasfiye edilir. Türk vatandaşlığı da bulunan çifte vatandaş için Türk vatandaşlığı esas alınır (m.4/b). Hâkim yabancı hukuku re’sen uygular, içeriği tespit edilemezse Türk hukukunu uygular (m.2) ve zamanaşımı da mal rejimine uygulanan hukuka tabidir (m.8).

Boşanmanın kendisine uygulanacak hukuk ayrı bir kurala tabidir (MÖHUK m.14); bunun için Almanya’da yaşayan Türkler boşanmayı hangi ülkede açmalı yazımıza bakabilirsiniz.

Türk Mahkemesi ve Alman Mahkemesi Aynı Hukuku Uygular mı?

Alman mahkemesinde evlenme tarihi belirleyicidir. 29.01.2019’dan önce yapılan evliliklerde Almanya’nın kendi kanunlar ihtilafı kuralları uygulanır ve evlenme anındaki ortak vatandaşlık esas alınır; bu nedenle iki Türk vatandaşı eşin mal rejimine Alman mahkemesi de Türk hukukunu uygular (OLG Karlsruhe, 27.02.2018, 14 W 113/16). 29.01.2019 ve sonrasında yapılan evliliklerde AB Mal Rejimi Tüzüğü uygulanır; hukuk seçimi yoksa evlilikten sonraki ilk ortak mutad mesken hukuku esas alınır (AB 2016/1103 m.26). Almanya’nın Brüksel Büyükelçiliği’nin bilgi notuna göre tüzüğü Almanya, Avusturya, Belçika, Fransa, Hollanda, İsveç ve İtalya dâhil 18 devletin mahkemeleri uygulamaktadır.

Bu fark özellikle 2019’dan sonra evlenen genç çiftleri etkiler. Türkiye’de evlenip ilk ortak evini Almanya’da kuran iki Türk vatandaşının mal rejimine Türk mahkemesi Türk hukukunu, Alman mahkemesi Alman hukukunu (Zugewinngemeinschaft) uygular. Türkiye’deki ev bakımından ise Frankfurt Eyalet Yüksek Mahkemesi, mal rejimi statüsünün taşınır ve taşınmazlar için tek olduğunu ve MÖHUK m.15/2’nin Alman uygulamasındaki baskın görüşe göre yalnız tasfiyenin ayni ifasına (tapuda devir) ilişkin olduğunu belirtmiştir (OLG Frankfurt, 20.04.2026, 6 UF 36/26). Köln, Bremen ve Stuttgart eyalet yüksek mahkemelerinin bazı kararlarında ise bölünmüş statü kabul edilmiştir.

Bu nedenle hem Türkiye’de hem yurt dışında malı olan eşlerin, uyuşmazlık çıkmadan önce iki ülkede de geçerli olacak bir hukuk seçimi yapması en güvenli yoldur. Almanya’daki boşanma kararının Türkiye’deki etkisi için Almanya’da boşanma kararının Türkiye’de geçerliliği yazımıza bakabilirsiniz.

2002 Öncesi ve Sonrası: Mal Ayrılığı ve Edinilmiş Mallara Katılma

Türk Medeni Kanunu 01.01.2002’de yürürlüğe girmiştir. Bu tarihten önce evlenmiş eşler arasında o tarihe kadar tabi oldukları mal rejimi, yani 743 sayılı Medeni Kanun’daki mal ayrılığı devam eder; eşler bir yıl içinde başka bir rejim seçmemişlerse 01.01.2002’den itibaren yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma uygulanır (4722 s.K. m.10). Eşler bu bir yıllık süre içinde yapacakları sözleşmeyle edinilmiş mallara katılmanın evlenme tarihinden geçerli olmasını kabul edebilir; Yargıtay’a göre geçmişe etkili olarak yalnız bu rejim seçilebilir (8. HD, 06.06.2013, E.2012/11466, K.2013/8552).

Gurbetçi çiftlerin önemli bir kısmı 2002’den önce evlenmiş ve ilk evlerini 1980’ler ve 1990’larda almıştır. Bu dönemde edinilen mallar için katılma alacağı değil, katkı payı alacağı istenir. Hukuk Genel Kurulu, 1984’te İsveç’te evlenen ve evliliğini Türkiye’de nüfusa tescil ettirmeyen çifte vatandaş eşlerin davasında, yabancı makam önünde yapılan evliliğin tescil edilmemesinin geçerliliği etkilemediğini kabul etmiş ve 1992’de Kemer’de alınan taşınmaz için katkı payı alacağının esastan incelenmesi gerektiğine karar vermiştir (YHGK, 29.05.2024, E.2023/470, K.2024/295).

Katkı payı ile katılma alacağı arasındaki farklar için katkı payı ve katılma alacağı farkı yazımıza bakabilirsiniz.

Türkiye’deki Ev Edinilmiş Mal mı, Kişisel Mal mı?

Edinilmiş mallar, eşin mal rejimi süresince karşılığını vererek edindiği mallardır; çalışmanın karşılığı olan edinimler ve sosyal güvenlik kurumlarının yaptığı ödemeler bu kapsamdadır (TMK m.219). Almanya’da çalışılarak biriktirilen parayla veya Alman emekli maaşıyla Türkiye’de alınan ev bu nedenle edinilmiş maldır. Mal rejimi başlangıcında sahip olunan ya da sonradan miras veya karşılıksız kazanma yoluyla edinilen mallar ise kişisel maldır (m.220). Bir eşin bütün malları, aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal sayılır (m.222).

Yargıtay uygulamasında taşınmazın edinme tarihi olarak tapuya tescil tarihi esas alınır. Ev diğer eşin adına kayıtlı olsa bile, mal rejiminin tasfiyesinden doğan hak şahsi bir alacak hakkıdır; evin kendisi (ayın) istenemez (8. HD, 06.06.2013, E.2012/11466, K.2013/8552; İBK, 07.10.1953, 8/7). Evlilikten önce alınan arsaya evlilik içinde ev yapılması gibi karma durumlarda değer artış payı ve katılma alacağı birlikte değerlendirilir.

Ayrıntılar için evlilik öncesi mallar, evlilikten önceki arsaya yapılan ev ve değer artış payı yazılarımıza bakabilirsiniz.

Tasfiye: Mal Rejimi Ne Zaman Sona Erer, Ev Nasıl Hesaplanır?

Boşanmada mal rejimi boşanma davasının açıldığı tarihte sona erer (TMK m.225/2). Yargıtay, boşanma davası yurt dışında açılmışsa mal rejiminin o davanın açıldığı tarihte sona erdiğini kabul etmiştir (2. HD, 07.06.2023, E.2022/3663, K.2023/3041). Sona erme tarihi tasfiyeye girecek malları belirler; edinilmiş mallar ise tasfiye anındaki sürüm değerleriyle hesaba katılır (m.235). Türkiye’deki evin değeri bu nedenle boşanma davasının açıldığı yıla göre değil, karar tarihine yakın bir tarihte yapılacak keşif ve bilirkişi incelemesiyle belirlenir.

Her eşin artık değeri, edinilmiş mallarının toplam değerine eklenecek değerler ve denkleştirme alacakları eklendikten, bu mallara ilişkin borçlar çıkarıldıktan sonra kalan tutardır (m.231). Her eş diğerinin artık değerinin yarısı üzerinde hak sahibidir (m.236). Eşlerden biri diğerine ait bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına karşılığını almadan katkıda bulunmuşsa, tasfiye sırasında bu katkısı oranında değer artış payı ister (m.227).

Hesaplamanın ayrıntıları için boşanmada mal paylaşımı ve katılma alacağı yazımıza bakabilirsiniz.

Yurt Dışında Boşanma, Tanıma ve Zamanaşımı

Almanya’da veya başka bir ülkede boşanan eşler Türkiye’deki ev için Türk mahkemesine başvurduğunda önce yabancı boşanma kararının durumu sorulur. Yargıtay, Mannheim aile mahkemesinin boşanma kararından sonra açılan mal rejimi davasında, tenfiz kararı bulunmamasının tek başına “karar verilmesine yer olmadığı” gerekçesi olamayacağını; mahkemenin tarafa süre ve imkân tanıması, tanıma davasının sonucunu beklemesi ve uygulanacak hukuku tartışması gerektiğini belirtmiştir (8. HD, 28.11.2011, E.2011/1321, K.2011/6353).

Süre bakımından ise Hukuk Genel Kurulu önemli bir değişiklik yapmıştır. Krefeld aile mahkemesinin 16.01.2007’de kesinleşen boşanma kararı 28.09.2015’te Türkiye’de tanınmış, mal rejimi davası 18.10.2017’de açılmıştır. Genel Kurul çoğunluğu, on yıllık zamanaşımının (TBK m.146) tanıma kararından değil yabancı kararın kesinleştiği tarihten başladığını kabul etmiş ve davayı zamanaşımı nedeniyle reddeden kararı yerinde bulmuştur (YHGK, 29.11.2023, E.2022/2-1205, K.2023/1188). Çoğunluğa göre dava tanıma kararından önce de açılabilir ve tanıma davası bekletici mesele yapılabilir (HMK m.165). Bu karar, sürenin tanıma kararının kesinleşmesinden başladığını kabul eden önceki uygulamadan ayrılmaktadır (8. HD, E.2015/6010, K.2015/16970; YHGK, E.2018/471, K.2021/1586).

Mal rejiminin tasfiyesine ilişkin davalarda, boşanma hâlinde boşanma davasında yetkili olan mahkeme, diğer durumlarda davalı eşin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (TMK m.214). Yabancı mahkemenin Türkiye’deki taşınmazın tapu kaydına ilişkin hükmü ise Türk mahkemelerinin kesin yetkisine girdiğinden (HMK m.12; MÖHUK m.54/b) tenfiz edilemez; Yargıtay eski kanun döneminde boşanma kararını tanıyıp taşınmaz siciline ilişkin kısmın tenfizini reddetmiştir (2. HD, E.1996/44, K.1996/782; Kayışlı’nın aktarımı). Yabancı mahkemenin para olarak hükmettiği denkleştirme alacağı ise Türkiye’de tenfiz yoluyla icra edilebilir (bizim değerlendirmemiz).

Tanıma usulü için tanıma ve tenfiz davası ve yurt dışında boşandık, Türkiye’de geçerli mi yazılarımıza, tüm süreler için aile hukukunda süreler tablosu yazımıza bakabilirsiniz.

Evin Satılmasını veya Başkasına Devredilmesini Önlemek

Gurbetçi çiftlerde en sık karşılaşılan risk, tapuda kendi adına kayıtlı evi olan eşin boşanma sürecinde evi satması veya bir yakınına devretmesidir. Evlilik devam ederken hâkim, ailenin ekonomik varlığının korunması için eşlerden birinin istemi üzerine belirli malvarlığı değerleri hakkında tasarrufun ancak onun rızasıyla yapılabileceğine karar verebilir; taşınmazda bu durum tapu kütüğüne re’sen şerh edilir (TMK m.199). Dava açıldıktan sonra mevcut durumdaki bir değişiklik hakkın elde edilmesini önemli ölçüde zorlaştıracaksa ihtiyati tedbir istenebilir (HMK m.389).

Mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmadan yapılan karşılıksız kazandırmalar ve katılma alacağını azaltmak kastıyla yapılan devirler edinilmiş mallara eklenir (TMK m.229). Borçlu eşin malvarlığı katılma alacağını karşılamazsa, alacaklı eş eksik kalan kısmı bu kazandırmalardan yararlanan üçüncü kişilerden isteyebilir; bu dava hakkı öğrenmeden itibaren bir yıl ve her hâlde mal rejiminin sona ermesinden itibaren beş yıl geçmekle düşer (m.241).

Ayrıntılar için eşin boşanmadan önce mal kaçırması yazımıza bakabilirsiniz.

Hukuk Seçimi ve Mal Rejimi Sözleşmesi

MÖHUK m.15/1, seçilebilecek hukuku eşlerin evlenme anındaki mutad meskeni ve millî hukuklarıyla sınırlar ve seçimin açık olmasını arar. AB Mal Rejimi Tüzüğü uygulanan ülkelerde eşler, seçim anındaki mutad meskenlerinin veya vatandaşlıklarının hukukunu seçebilir; seçim yazılı, tarihli ve iki eşçe imzalı olmalıdır ve ulusal hukuk daha ağır bir şekil öngörüyorsa o şekle uyulur; Almanya’da bu noter onayıdır (Almanya Brüksel Büyükelçiliği bilgi notu). İki Türk vatandaşı eşin Türk hukukunu seçmesi hem Türk hem Alman mahkemesinde kabul görebilecek bir çözümdür (bizim değerlendirmemiz).

Türk hukukunda mal rejimi sözleşmesi evlenmeden önce veya sonra yapılabilir; eşler ancak kanunda yazılı sınırlar içinde bir mal rejimi seçebilir (TMK m.203) ve sözleşme noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır (m.205). Hukuki işlemler yapıldıkları ülke hukukunun veya işlemin esasına uygulanacak hukukun şekil kurallarına uygun olarak yapılabilir (MÖHUK m.7).

Sözleşmenin şekli için mal rejimi sözleşmesinin şekil şartı yazımıza bakabilirsiniz.

Yargıtay ve Alman Mahkemesi Kararları

İsviçre ve İskandinav ülkelerinde boşanan çiftler için İsviçre’de boşanma ve İsveç, Danimarka ve Norveç’te boşanma yazılarımıza bakabilirsiniz.

Dilekçe Örnekleri

1. Yurt dışında boşanan eşler arasında katılma alacağı dava dilekçesi

2. Tanıma davası sürerken bekletici mesele ve ihtiyati tedbir talep dilekçesi

3. Katılma alacağı davasına zamanaşımı ve kişisel mal savunmasıyla cevap dilekçesi

Örnek Senaryolar

Senaryo 1: Köln’de yaşayan çiftin iki evi. İki Türk vatandaşı 1996’da Kayseri’de evlenmiş ve Köln’e yerleşmiştir. 1999’da memlekette bir daire, 2010’da Antalya’da bir yazlık almışlar; ikisi de koca adına tescil edilmiştir. Köln aile mahkemesinin boşanma kararı 2023’te kesinleşmiş, mallar Almanya’da paylaşılmamıştır.

Senaryo 2: 2020’de evlenen genç çift. İki Türk vatandaşı 2020’de İstanbul’da evlenmiş, ilk ortak evlerini Amsterdam’da kurmuştur. Hukuk seçimi yapmamışlardır. Bursa’da kadının adına kayıtlı bir daireleri vardır.

Adım Adım Yol Haritası

1. Evlenme tarihini ve o günkü vatandaşlıkları belgeleyin. Mal rejimine uygulanacak hukuk evlenme anına göre belirlenir.
2. Evliliğin nüfusa tescilini kontrol edin. Tescil edilmemiş yabancı evlilik de geçerlidir; yine de kaydı düzeltin.
3. Tapu kayıtlarını çıkarın. Edinme tarihi 2002’den önce mi sonra mı?
4. Parayı nereden geldiğini belgeleyin. Maaş, emekli maaşı, miras veya bağış kayıtlarını toplayın.
5. Yabancı kararın kesinleşme tarihini not edin. On yıllık süre bu tarihten başlar.
6. Tanımayı beklemeyin. Tanıma davası ile mal rejimi davasını birlikte yürütün.
7. Evi koruma altına alın. Tasarruf yetkisinin sınırlanması veya ihtiyati tedbir isteyin.
8. Gelecek için hukuk seçin. Yeni evlenen çiftler noterde hukuk seçimi yapmalıdır.

Sık Yapılan Hatalar

Sıkça Sorulan Sorular

Almanya’da yaşıyoruz; mal rejimimize Alman hukuku mu uygulanır?

Türk mahkemesinde hayır. Hukuk seçimi yoksa evlenme anındaki ortak millî hukuk uygulanır; iki Türk vatandaşı için bu Türk hukukudur (MÖHUK m.15/1).

Türk vatandaşlığından çıktık; mal rejimimiz değişir mi?

Kendiliğinden değişmez, çünkü evlenme anı esas alınır. Evlendikten sonra ortak bir millî hukuk edinen eşler mal rejimlerini bu hukuka tabi kılabilir (MÖHUK m.15/3).

Türkiye’deki evimiz hangi hukuka göre paylaşılır?

Malların tasfiyesinde taşınmazlar için bulundukları ülke hukuku uygulandığından Türk hukukuna göre (MÖHUK m.15/2).

1995’te aldığımız ev nasıl paylaşılır?

01.01.2002’den önce mal ayrılığı geçerli olduğundan katılma alacağı değil katkı payı alacağı istenir (4722 s.K. m.10).

Almanya’da kazandığım parayla aldığım ev edinilmiş mal mı?

Evet. Çalışmanın karşılığı olan edinimler ve sosyal güvenlik ödemeleri edinilmiş maldır (TMK m.219).

Babamdan kalan ev paylaşılır mı?

Hayır. Miras yoluyla edinilen mal kişisel maldır (TMK m.220); diğer eş katkıda bulunduysa değer artış payı isteyebilir (m.227).

Mal rejimi ne zaman sona erer?

Boşanma davasının açıldığı tarihte; dava yurt dışında açıldıysa o davanın tarihinde (TMK m.225/2; 2. HD, 2022/3663 E.).

Almanya’da boşandık; Türkiye’de mal davası için ne kadar süremiz var?

On yıl; Hukuk Genel Kurulu’na göre süre Alman kararının kesinleştiği tarihten başlar (YHGK, 29.11.2023, 2022/2-1205 E.).

Tanıma kararı olmadan mal davası açabilir miyim?

Evet. Tanıma davası bekletici mesele yapılabilir (HMK m.165); tenfiz kararının bulunmaması tek başına ret sebebi değildir (8. HD, 2011/1321 E.).

Alman mahkemesi Türkiye’deki evin tapusunu eşime verebilir mi?

Böyle bir hüküm Türk mahkemelerinin kesin yetkisine girdiğinden Türkiye’de tenfiz edilmez (HMK m.12; MÖHUK m.54/b).

Alman mahkemesi de Türk hukukunu uygular mı?

29.01.2019’dan önce evlenen iki Türk vatandaşı için genellikle evet (OLG Karlsruhe, 14 W 113/16); sonrasında ilk ortak mutad mesken hukuku esas alınır (AB 2016/1103 m.26).

Hukuk seçimi nasıl yapılır?

Eşler evlenme anındaki mutad meskenlerinin veya millî hukuklarından birinin hukukunu açık olarak seçebilir (MÖHUK m.15/1); Almanya’da seçim noter onayı gerektirir.

Eşim evi kardeşine devretti; ne yapabilirim?

Son bir yıldaki karşılıksız kazandırmalar ve alacağı azaltmak kastıyla yapılan devirler hesaba eklenir (TMK m.229); gerekirse kardeşe karşı dava açılır (m.241).

Evin satılmasını nasıl önlerim?

Evlilik sürerken tasarruf yetkisinin sınırlanması ve tapuya şerh (TMK m.199), dava sırasında ihtiyati tedbir (HMK m.389) istenebilir.

Ev eşimin adına; tapuda yarısını isteyebilir miyim?

Hayır. Mal rejiminin tasfiyesinden doğan hak şahsi alacak hakkıdır; evin kendisi istenemez (8. HD, 2012/11466 E.).

Mal davası hangi mahkemede açılır?

Boşanma hâlinde boşanma davasında yetkili olan mahkemede, diğer durumlarda davalı eşin yerleşim yeri mahkemesinde (TMK m.214).