İsviçre’de Boşanma ve Türkiye’de Tanınması: ZGB ve TMK Farkları, Mal Paylaşımı, Konsolosluk (MÖHUK 50-59)

Türk Medeni Kanunu İsviçre Medeni Kanunu’ndan (ZGB) alındığı için iki ülkenin aile hukuku birbirine benzer; ancak boşanma sebepleri ve sonuçları önemli ölçüde ayrılır. İsviçre’de eşler tam anlaşmayla birlikte başvurabilir; anlaşma yoksa iki yıllık ayrılıktan sonra veya evliliğin sürdürülmesi beklenemiyorsa dava açılır (ZGB Art. 111, 114, 115). İsviçre mahkemesi boşanmaya her durumda İsviçre hukukunu uygular (İsviçre Milletlerarası Özel Hukuk Kanunu, IPRG Art. 61). Evlilikte biriken mesleki emeklilik birikimleri yarı yarıya paylaşılır (ZGB Art. 123); mal rejiminde İsviçre mahkemesi, eşlerin ortak yerleşim yeri hukukunu evlilik tarihine geri yürüyecek biçimde uygular (IPRG Art. 54, 55). İsviçre kararı Türkiye’de kendiliğinden sonuç doğurmaz: Zürih veya Cenevre Başkonsolosluğu’nda idari tescil (NHK m.27/A) ya da aile mahkemesinde tanıma davası (MÖHUK m.58) gerekir.

İçindekiler

• Kısa cevaplar
• İsviçre’de boşanma türleri
• Karar ne zaman kesinleşir?
• Yetki ve uygulanacak hukuk
• Nafaka ve emeklilik paylaşımı
• Velayet ve çocuklar
• Mal rejimi: ZGB ile TMK
• Türkiye’de geçerli kılma: konsolosluk tescili
• Tanıma davası
• Yargıtay kararları
• Dilekçe örnekleri
• Örnek senaryolar
• Adım adım yol haritası
• Sık yapılan hatalar
• Sıkça sorulan sorular

Kısa Cevaplar

Diğer Avrupa ülkeleri için Almanya, Avusturya, Fransa, Belçika ve Hollanda yazılarımıza bakabilirsiniz.

İsviçre’de Boşanma Türleri

İsviçre’de boşanmanın üç yolu vardır. Birincisi tam anlaşmalı ortak başvurudur: eşler iki tarafça imzalanmış boşanma başvurusuna, boşanmanın sonuçlarına ilişkin anlaşmayı ekler; mahkeme eşleri ayrı ayrı ve birlikte dinler ve anlaşmanın onaylanıp onaylanamayacağını inceler (ZGB Art. 111). Mahkeme kararın dikkatli düşünülmüş bir iradeye dayandığını ve anlaşmanın açık, eksiksiz ve açıkça uygunsuz olmadığını denetler; boşanmaya düşünme süresi beklenmeden karar verilebilir (İsviçre Medeni Usul Kanunu, ZPO Art. 279, 288). İkincisi kısmi anlaşmadır: eşler boşanmada anlaşır ama bazı sonuçlarda anlaşamazsa bunların mahkemece karara bağlanmasını isteyebilir (ZGB Art. 112).

Üçüncüsü tek taraflı davadır. Eşler dava açıldığında en az iki yıldır ayrı yaşıyorsa her biri boşanma davası açabilir (ZGB Art. 114). İki yıl dolmadan dava ancak davacıya yüklenemeyecek ağır sebeplerle evliliğin sürdürülmesi beklenemiyorsa açılabilir (Art. 115). Başvuru ve dava, eşlerden birinin yerleşim yerindeki bölge mahkemesine (Bezirksgericht) yapılır (gerichte-zh.ch bilgi notu).

TMK İsviçre kanunundan alınmış olsa da iki hukuk boşanma sebeplerinde ayrılmıştır. Türk hukukunda zina, hayata kast, terk ve şiddetli geçimsizlik gibi sebepler ve kusur incelemesi korunurken, İsviçre hukuku kusuru boşanmanın şartı olmaktan çıkarmıştır. Bu fark, boşanmadan sonra Türkiye’de tazminat istenip istenemeyeceğini de etkiler; bu konudaki Yargıtay kararı aşağıda ele alınmıştır.

İsviçre Kararı Ne Zaman Kesinleşir?

İsviçre’de birinci derece boşanma kararlarına karşı istinaf (Berufung) süresi kural olarak kararın tebliğinden itibaren 30 gündür (ZPO Art. 311; genel bilgi). Süre geçince veya taraflar istinaftan feragat edince karar kesinleşir ve mahkeme kesinleşme belgesi (Rechtskraftbescheinigung) verir. Türkiye’de kullanılacak belgeler apostil ve Türkçe yeminli tercümeyle sunulur; İsviçre 1961 Lahey Apostil Sözleşmesi’ne 11 Mart 1973’ten, Türkiye 29 Eylül 1985’ten beri taraftır (HCCH). Tanınan kararın etkisi İsviçre’de kesinleştiği tarihten başlar (MÖHUK m.59); idari tescilde de kesinleşme tarihi esas alınır (Yönetmelik m.10).

Yetki, Uygulanacak Hukuk ve Türk Kararının İsviçre’de Geçerliliği

İsviçre Avrupa Birliği üyesi olmadığından boşanmada yetki ve uygulanacak hukuk İsviçre Milletlerarası Özel Hukuk Kanunu’na göre belirlenir. Boşanma davalarında davalının yerleşim yerindeki İsviçre mahkemesi ile, davacı bir yıldır İsviçre’de bulunuyorsa veya İsviçre vatandaşıysa davacının yerleşim yerindeki İsviçre mahkemesi yetkilidir (IPRG Art. 59). Boşanma ve ayrılık her durumda İsviçre hukukuna tabidir (Art. 61). Bu nedenle İsviçre’de yaşayan iki Türk vatandaşı, Almanya, Avusturya veya Fransa’daki gibi boşanmaya Türk hukukunun uygulanmasını seçemez; boşanma sebepleri ZGB’ye göre değerlendirilir.

Türk mahkemesinin boşanma kararı İsviçre’de, eşlerden birinin yerleşim yeri, mutad meskeni veya vatandaşı olduğu devlette verilmişse tanınır (IPRG Art. 65/1). Karar yalnız davacının vatandaşı olduğu bir devlette verilmişse ek şartlar aranır: dava açıldığında eşlerden biri o devlette oturmalı ve davalı İsviçre’de yerleşik olmamalı ya da davalı yabancı mahkemenin yetkisini çekincesiz kabul etmiş veya kararın İsviçre’de tanınmasına rıza göstermiş olmalıdır (Art. 65/2). İki eş de Türk vatandaşıysa Türk kararı vatandaşlık bağı nedeniyle bu şartı karşılar (bizim değerlendirmemiz). Türkiye’de dava açmak için yetki ve uygulanacak hukuk MÖHUK m.41 ve 14/1’e göre belirlenir (yurt dışında yaşayan eşle boşanma).

Nafaka ve Emeklilik Paylaşımı

İsviçre’de boşanmadan sonra bir eşten, kendisine düşen geçimi uygun bir yaşlılık güvencesi dâhil kendisinin sağlaması beklenemiyorsa, diğer eş uygun bir katkı öder. Katkının tutarı ve süresi belirlenirken evlilikteki iş bölümü, evliliğin süresi, evlilikteki yaşam düzeyi, yaş ve sağlık, gelir ve malvarlığı, çocuk bakımının süreceği ölçü, eğitim ve iş imkânları ile emeklilik beklentileri dikkate alınır. Katkı, alacaklının aile geçimine katılma yükümlülüğünü ağır biçimde ihlal etmesi, ihtiyacını kasten yaratması veya borçluya ya da yakınına karşı ağır bir suç işlemesi gibi hâllerde açıkça hakkaniyete aykırı olacaksa istisnaen reddedilebilir veya azaltılabilir (ZGB Art. 125).

İsviçre’de evlilik süresince biriken mesleki emeklilik (ikinci sütun, BVG) birikimleri, serbest geçiş hesapları ve konut için yapılan erken çekimler dahil yarı yarıya paylaşılır (ZGB Art. 123/1); evlilikten önce biriken kısım paylaşılmaz. Devlet emekliliğinde (AHV) eşlerin evlilik süresince elde ettikleri ve prim ödedikleri gelirler eşit olarak bölünür (Federal Sosyal Sigortalar Dairesi). Türk hukukunda böyle bir emeklilik paylaşım kurumu yoktur.

İsviçre kararındaki nafakanın Türkiye’de icrası için tenfiz kararı gerekir. Karşılıklılık bakımından İsviçre ve Türkiye, nafaka kararlarının tanınması ve tenfizine ilişkin 1973 Lahey Sözleşmesi’nin tarafıdır (İsviçre için 1 Ağustos 1976, Türkiye için 1 Kasım 1983’ten beri). Ayrıntılar için yabancı nafaka kararının tenfizi ve yurt dışındaki çocuk için nafaka yazılarımıza bakabilirsiniz.

Velayet ve Çocuklar

İsviçre’de reşit olmayan çocuklar ana ve babanın ortak velayeti altındadır (ZGB Art. 296/2). Boşanma davasında mahkeme velayeti ancak çocuğun yararının korunması için gerekliyse tek ebeveyne bırakır; ortak velayette ebeveynlerden biri veya çocuk isterse, çocuğun yararı bakımından dönüşümlü bakım (alternierende Obhut) imkânını inceler (Art. 298). Anlaşmalı başvuruda velayet, bakım düzeni, kişisel ilişki ve çocuk nafakası anlaşmanın parçasıdır.

Çocuğun mutad meskeni İsviçre’deyse koruma önlemlerinde kural olarak İsviçre makamları yetkilidir ve kendi hukuklarını uygular (1996 Lahey Sözleşmesi m.5, 15); sözleşme İsviçre için 1 Temmuz 2009’dan, Türkiye için 1 Şubat 2017’den beri yürürlüktedir. Çocuğun izinsiz götürülmesinde 1980 Lahey Çocuk Kaçırma Sözleşmesi uygulanır (İsviçre için 1 Ocak 1984’ten, Türkiye için 1 Ağustos 2000’den beri). Yabancı mahkemenin ortak velayet kararı Türkiye’de kamu düzenine aykırı sayılmamaktadır (Yargıtay 2. HD, 20.02.2017, E.2016/15771, K.2017/1737; ortak velayet).

Çocuğun yurt dışına çıkarılması riski için çocuğa çıkış yasağı tedbiri yazımıza bakabilirsiniz.

Mal Rejimi: ZGB ile TMK Arasındaki Benzerlik ve Farklar

İsviçre’de eşler sözleşme yapmamışsa edinilmiş mallara katılma (Errungenschaftsbeteiligung) rejimine tabidir (ZGB Art. 181; genel bilgi). Boşanmada her eş, diğerinin artık değerinin (Vorschlag) yarısına hak kazanır ve karşılıklı alacaklar takas edilir (Art. 215). Türk hukukundaki yasal rejim de aynı modelden alınmıştır: Türkiye’de de edinilmiş mallara katılma geçerlidir ve her eş diğerinin artık değerinin yarısını alır (TMK m.202, 236). Bu nedenle iki hukukun sonucu çoğu dosyada birbirine yakındır.

Fark uygulanacak hukukta ve zamanda ortaya çıkar. İsviçre mahkemesi, eşler hukuk seçmemişse mal rejimine eşlerin aynı anda yerleşim yeri bulunan devletin, bu yoksa en son aynı anda yerleşim yeri bulunan devletin hukukunu uygular (IPRG Art. 54). Eşler ortak yerleşim yerini başka bir devlete taşırsa, yeni devletin hukuku evlilik tarihinden itibaren geriye yürüyecek biçimde uygulanır; eşler bu geriye yürümeyi yazılı olarak dışlayabilir, önceki hukukun devamını kararlaştırmışlarsa veya mal rejimi sözleşmeleri varsa değişiklik olmaz (Art. 55; law.ch). Eşler ortak yerleşim yeri hukukunu veya eşlerden birinin vatandaşlık hukukunu seçebilir (Art. 52).

Türk mahkemesi ise evlenme anındaki müşterek millî hukuku, yani iki Türk eş için Türk hukukunu uygular (MÖHUK m.15). Türk hukukunda 1 Ocak 2002’den önceki evlilik dönemine mal ayrılığı, sonrasına edinilmiş mallara katılma uygulanır (4722 s.K. m.10; genel bilgi). İsviçre mahkemesi ise İsviçre’ye taşınmış eşlere İsviçre hukukunu evlilik tarihine kadar geriye yürüterek uygulayabildiğinden, 2002’den önceki dönemde edinilen mallar iki ülkede farklı sonuç doğurabilir (bizim değerlendirmemiz).

Türk mahkemesi bakımından mal rejimi boşanma davasının açıldığı tarihte sona erer ve yurt dışında açılan davada da bu tarih esas alınır (TMK m.225/2; 2. HD, 07.06.2023, E.2022/3663, K.2023/3041). Türkiye’deki mallar için yurt dışındaki ev ve hesaplar ve katılma alacağı yazılarımıza bakabilirsiniz.

Türkiye’de Geçerli Kılma: Konsoloslukta İdari Tescil

İsviçre’de boşanmış Türk vatandaşı, karar Türkiye’de tescil edilmedikçe veya tanınmadıkça nüfusta evli görünür ve Türkiye’de yeniden evlenemez; kadın bakımından üç yüz günlük bekleme süresi de gündeme gelir (TMK m.132; bekleme süresi). Kesinleşmiş boşanma kararı, tarafların birlikte başvurusuyla ve Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmamak şartıyla dava açılmadan nüfusa tescil edilebilir; eşlerden biri ölmüş veya yabancıysa Türk vatandaşı eş tek başına başvurabilir (NHK m.27/A). Başvuru bizzat, kanuni temsilci veya vekil aracılığıyla kararın verildiği ülkedeki dış temsilciliğe ya da Türkiye’deki il nüfus müdürlüğüne yapılır; ayrı başvurularda aradaki süre doksan günü geçemez (Yönetmelik m.5, 6). Türkiye’de açılmış ve devam eden veya reddedilmiş dava varsa başvuru reddedilir; kabul edilen karar kesinleşme tarihi esas alınarak tescil edilir (m.9, 10). Komisyon yalnız boşanma hakkında karar verir; velayet, nafaka, mal rejimi ve emeklilik paylaşımı için tanıma veya tenfiz davası gerekir (m.9).

Başvurudan önce ilgili başkonsolosluğun güncel duyurusu kontrol edilmelidir. İdari tescilin genel kuralları için yabancı boşanma kararının idari yoldan tanınması yazımıza bakabilirsiniz.

Aile Mahkemesinde Tanıma Davası

Eşler birlikte başvurmuyorsa, idari başvuru reddedilmişse veya velayet ve nafaka hükümlerinin de Türkiye’de sonuç doğurması isteniyorsa tanıma veya tenfiz davası açılır. Dava aile mahkemesinde, karşı tarafın Türkiye’deki yerleşim yeri mahkemesinde, yoksa sâkin olduğu yerde, o da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir’de açılır (MÖHUK m.51; 4787 s.K. m.4). Dilekçeye kararın onanmış örneği ile kesinleşme belgesi ve tercümeleri eklenir (m.53). Tanımada karşılıklılık aranmaz (m.58/1); dava basit yargılama usulüyle görülür (m.55) ve tanınan kararın etkisi İsviçre’de kesinleştiği tarihten başlar (m.59).

Kamu düzenine aykırılık dar yorumlanır; gerekçesiz yabancı karar tek başına kamu düzenine aykırı sayılmaz (YİBBGK, 10.02.2012, E.2010/1, K.2012/1) ve tenfiz hâkimi kararın esasını inceleyemez (YHGK, 18.10.2023, E.2022/2-766, K.2023/975). Dilekçe örneği için yabancı boşanma kararının tanınması dilekçesi, kamu düzeni için tenfizde kamu düzeni itirazı yazılarımıza bakabilirsiniz.

Yargıtay Kararları: Kusursuz Yabancı Boşanmadan Sonra Tazminat

İsviçre hukuku boşanmada kusur incelemediğinden, İsviçre’de boşanmış bir eşin sonradan Türkiye’de kusura dayalı tazminat istemesi önemli bir sorundur. Hukuk Genel Kurulu, Bremen mahkemesinin tanınmış boşanma kararından sonra Türkiye’de açılan nafaka ve tazminat davasında, yabancı kararın kocaya kusur yüklemediğini, bölge adliye mahkemesinin yabancı kararın gerekçesini genişleterek kusur çıkaramayacağını ve dava sonucunda elde edilmek istenen hukuki sonucun tarafa kusur olarak yüklenemeyeceğini belirtmiştir. Boşanma hükmündeki kusur belirlemesi, aynı evlilikten doğan sonraki nafaka ve tazminat taleplerinde bağlayıcıdır; mahkemeler yeni bir kusur belirlemesi yapamaz (YHGK, 10.05.2023, E.2022/187, K.2023/444). Karar Alman mahkemesiyle ilgilidir; ancak kusur incelemeyen İsviçre boşanmaları bakımından da aynı sonuca ulaşılması beklenir (bizim değerlendirmemiz). Bu nedenle tazminat beklentisi olan eşin, İsviçre’de mi Türkiye’de mi boşanacağına önceden karar vermesi gerekir.

Türkiye’de tazminat davası için genel kurallar boşanmada tazminat talebi dilekçesi yazımızdadır.

Dilekçe Örnekleri

1. İsviçre boşanma kararının tanınması dava dilekçesi

2. İsviçre kararındaki nafakanın tenfizi dilekçesi

3. Konsolosluğa ortak idari tescil başvuru dilekçesi

Örnek Senaryolar

Senaryo 1: Basel’de anlaşmalı boşanma, 1998 evliliği. İki Türk vatandaşı eş 1998’de Türkiye’de evlenmiş, 2003’ten beri Basel’de yaşamaktadır. Anlaşmalı olarak boşanmışlardır. Kocanın İsviçre’de mesleki emeklilik birikimi, Türkiye’de 2000 yılında alınmış bir evi vardır.

Senaryo 2: Cenevre’de dava, eş Türkiye’de. Kadın on yıldır Cenevre’de yaşamaktadır, koca iki yıl önce Türkiye’ye dönmüştür. Kadın iki yıllık ayrılık nedeniyle Cenevre’de dava açmak, aynı zamanda Türkiye’de kusur tazminatı istemek niyetindedir.

Adım Adım Yol Haritası

1. Ülkeyi bilinçli seçin. İsviçre’de boşanmaya her durumda İsviçre hukuku uygulanır; kusur tazminatı beklentiniz varsa bunu önceden değerlendirin.
2. Anlaşmayı eksiksiz hazırlayın. Çocuklar, nafaka, emeklilik birikimi ve mallar (ZGB Art. 111).
3. Türkiye’deki malları anlaşmaya yazın. Aksi hâlde Türkiye’de ayrı dava gerekebilir.
4. Kesinleşme belgesini alın. Rechtskraftbescheinigung olmadan Türkiye’de başvuru eksik kalır.
5. Apostil ve tercüme yaptırın. Belgeleri apostilleyip Türkçe yeminli tercümeyle hazırlayın.
6. Başkonsolosluğa başvurun. Zürih veya Cenevre.
7. Nafaka için tenfiz isteyin. İdari tescil nafakayı işlemez; karşılıklılık 1973 Lahey Sözleşmesi’yle sağlanır.
8. Türkiye’deki malları takvime bağlayın. Yabancı kararın kesinleşmesinden itibaren on yıl (YHGK 2022/2-1205 E.).

Sık Yapılan Hatalar

Sıkça Sorulan Sorular

İsviçre’de anlaşmalı boşanma nasıl olur?

Eşler imzalı ortak başvuruyla birlikte boşanmanın sonuçlarına ilişkin anlaşmayı sunar; mahkeme eşleri ayrı ayrı ve birlikte dinleyip anlaşmayı onaylarsa boşanmaya karar verir (ZGB Art. 111).

İsviçre’de düşünme süresi var mı?

Hayır. Mahkeme, kararın dikkatli düşünülmüş bir iradeye dayandığını ve anlaşmanın uygun olduğunu denetleyerek düşünme süresi beklemeden karar verebilir (ZPO Art. 279, 288).

Anlaşma yoksa ne kadar beklemek gerekir?

Dava açıldığında eşler en az iki yıldır ayrı yaşıyor olmalıdır (ZGB Art. 114). Evliliğin sürdürülmesi davacıya yüklenemeyen ağır sebeplerle beklenemiyorsa daha önce dava açılabilir (Art. 115).

İsviçre mahkemesi Türk hukukunu uygular mı?

Boşanmada hayır. İsviçre’de boşanma ve ayrılık her durumda İsviçre hukukuna tabidir (IPRG Art. 61).

İsviçre mahkemesi ne zaman yetkilidir?

Davalının yerleşim yerinde veya davacı bir yıldır İsviçre’de bulunuyorsa ya da İsviçre vatandaşıysa davacının yerleşim yerinde (IPRG Art. 59).

İsviçre’de eş nafakası nasıl belirlenir?

Kendi geçimini uygun bir yaşlılık güvencesi dâhil sağlaması beklenemeyen eşe; evlilikteki iş bölümü, evlilik süresi, yaş, sağlık, gelir ve çocuk bakımı gibi ölçütlere göre uygun katkıya hükmedilir (ZGB Art. 125).

İsviçre’deki emeklilik birikimi paylaşılır mı?

Evet. Evlilik süresince biriken mesleki emeklilik birikimleri yarı yarıya paylaşılır (ZGB Art. 123/1); evlilikten önceki kısım paylaşılmaz.

İsviçre’de velayet kime verilir?

Ortak velayet kuraldır; mahkeme tek velayete ancak çocuğun yararı için gerekliyse karar verir ve istek üzerine dönüşümlü bakımı inceler (ZGB Art. 296, 298).

İsviçre ve Türkiye’de mal paylaşımı aynı mı?

İki ülkede de yasal rejim edinilmiş mallara katılmadır ve artık değerin yarısı paylaşılır (ZGB Art. 215; TMK m.236). Ancak uygulanacak hukuk ve 2002 öncesi dönem bakımından sonuçlar farklılaşabilir.

İsviçre mahkemesi mal rejimine hangi hukuku uygular?

Seçim yoksa eşlerin ortak yerleşim yeri hukukunu uygular; ortak yerleşim yeri başka devlete taşınırsa yeni hukuk evlilik tarihine geri yürür (IPRG Art. 54, 55).

İsviçre kararım Türkiye’de kendiliğinden geçerli mi?

Hayır. Konsoloslukta idari tescil ya da aile mahkemesinde tanıma davası gerekir (NHK m.27/A; MÖHUK m.58).

Hangi konsolosluğa başvurmalıyım?

Zürih veya Cenevre Başkonsolosluğu’na; büyükelçilik Bern’dedir.

İsviçre’de boşandıktan sonra Türkiye’de tazminat isteyebilir miyim?

Zordur. Hukuk Genel Kurulu, tanınan yabancı kararda kusur belirlemesi yoksa Türk mahkemesinin yabancı karardan kusur çıkaramayacağını ve yeni bir kusur belirlemesi yapamayacağını kabul etmiştir (YHGK, 10.05.2023, E.2022/187, K.2023/444).

İsviçre’deki nafaka kararı Türkiye’de icra edilebilir mi?

Tenfiz kararıyla. İsviçre ve Türkiye 1973 Lahey Nafaka Kararlarının Tanınması ve Tenfizi Sözleşmesi’nin tarafıdır.

Türk boşanma kararı İsviçre’de tanınır mı?

Karar eşlerden birinin yerleşim yeri, mutad meskeni veya vatandaşı olduğu devlette verilmişse tanınır (IPRG Art. 65/1).

Türkiye’deki evimizi paylaşmak için ne kadar sürem var?

Katılma alacağı için on yıllık zamanaşımı İsviçre boşanma kararının kesinleştiği tarihten başlar (YHGK, 29.11.2023, E.2022/2-1205, K.2023/1188).