Eşim Çocukla Yurt Dışına Kaçmaya Hazırlanıyor: Çıkış Yasağı Tedbiri Nasıl Alınır? (TMK 169, 346; HMK 389)

Eşinizin çocuğu yurt dışına götürüp geri getirmeyeceğinden somut olarak endişe ediyorsanız, çocuk henüz Türkiye’deyken aile mahkemesinden çocuk hakkında yurt dışına çıkış yasağı tedbiri isteyebilirsiniz. Boşanma davası açılmışsa hâkim, davanın devamı süresince çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri resen alır (TMK m.169). Dava yoksa, ayrı yaşamada çocuklara ilişkin önlemler (TMK m.197/4) ve çocuğun menfaatinin tehlikeye düştüğü hâllerdeki koruma önlemleri (TMK m.346) yoluyla ya da ihtiyati tedbir olarak başvurulabilir (HMK m.389). İhtiyati tedbir dava açılmadan önce istenmişse, tedbirin uygulanmasının talep edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde esas dava açılmalıdır (HMK m.397/1). Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, çocuk hakkında yurt dışına çıkış yasağının seyahat özgürlüğünü sınırladığını ve ancak çocuğun korunması amacıyla tedbiren ve geçici bir süre için verilebileceğini kabul etmiştir (YHGK 20.03.2013, E.2012/2-799, K.2013/389). Bu nedenle talebinizi bilet, taşınma hazırlığı, yurt dışındaki iş veya akrabalar ve açıklamalar gibi somut risk göstergeleriyle desteklemelisiniz. Mahkemelerce yurt dışına çıkması yasaklanan kişilerin çıkışı engellenir; bunlara pasaport verilmez, verilmişse geri alınır (5682 s.K. m.22). Evlilik devam ettiği sürece velayet ana ve baba tarafından birlikte kullanılır (TMK m.336/1). Çocuk götürülmüşse 1980 Lahey Sözleşmesi ve 5717 sayılı Kanun uyarınca iade başvurusu yapılabilir; bu nedenle önlemi çocuk ülkeden çıkmadan almak en etkili yoldur.

İçindekiler

• Kısa cevaplar
• Risk işaretleri ve ilk 24 saat
• Velayet kimde, kimin izni gerekir?
• Çıkış yasağının hukuki dayanakları
• Dilekçede ne istenmeli?
• Mahkeme ne zaman reddeder? Ölçülülük ve süre
• Karardan sonra: uygulama, itiraz ve kaldırma
• Yasak konulan ebeveyn açısından
• Muvafakatname verdiyseniz
• Çocuk götürülürse: Lahey iadesi ve ceza boyutu
• Boşandıktan sonra kaçırma riski
• Örnek senaryolar
• Adım adım yol haritası
• Sık yapılan hatalar
• Sıkça sorulan sorular

Kısa Cevaplar

Çocuğun yurt dışına kaçırılması, aile hukukunda geri dönüşü en zor sonuçlardan biridir. Çocuk Türkiye’den çıktıktan sonra iade süreci uluslararası işbirliğine bağlıdır ve aylar sürebilir; varış ülkesi Lahey Sözleşmesine taraf değilse bu yol hiç kullanılamayabilir. Bu nedenle önleyici tedbir, iadeden çok daha etkilidir. Aşağıdaki tablo en sık sorulan soruların kısa cevaplarını verir.

Risk İşaretleri ve İlk 24 Saat

Mahkeme, çıkış yasağını soyut bir endişeye değil somut bir riske dayandırır. Bu nedenle ilk iş, riskin göstergelerini toplamak ve hızla başvurmaktır. Aşağıdaki tablo, uygulamada mahkemeye sunulan başlıca risk göstergelerini ve bunların nasıl belgeleneceğini gösterir.

İlk yirmi dört saatte yapılacaklar şunlardır: Delilleri tarih sırasıyla bir dosyada toplayın; çocuğun ve eşin kimlik ve varsa pasaport bilgilerini not edin; çocuğun yabancı bir ülke pasaportu da varsa bunu ayrıca belirtin; aile mahkemesine çıkış yasağı ve pasaport tedbirleri içeren dilekçeyle başvurun. Eşinizle doğrudan tartışmaya girmek ve niyetinizi açıklamak, riskin hızla gerçekleşmesine yol açabilir. Eşiniz çocuklarla birlikte evi terk ettiyse eşim çocukları alıp ailesinin yanına gitti yazımızdaki ilk adımlar da bu süreçte geçerlidir.

Velayet Kimde, Kimin İzni Gerekir?

Ergin olmayan çocuk ana ve babasının velayeti altındadır ve yasal sebep olmadıkça velayet ana ve babadan alınamaz (TMK m.335). Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır; ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâlinde hâkim velayeti eşlerden birine verebilir; boşanmada ise velayet çocuğun kendisine bırakıldığı tarafa aittir (TMK m.336). Ana ve baba evli değilse velayet anaya aittir (TMK m.337). Çocuğun nerede yaşayacağına ilişkin karar velayetin bir parçası olduğundan, kimin izninin gerektiği velayetin kimde olduğuna göre değişir.

Çocuğun yurt dışına çıkışında sınır kapısında hangi belgenin aranacağına ilişkin olarak, çocuğun ebeveynlerden biriyle yaptığı seyahatte noter onaylı muvafakatnameyi zorunlu kılan genel bir kanun hükmü tespit edemedik; uygulamada havayolu şirketleri ve varış ülkeleri bu belgeyi isteyebilmektedir. Bu belirsizlik, risk varsa sınır kapısındaki kontrole güvenmek yerine mahkemeden açık bir çıkış yasağı alınmasını gerekli kılar. Pasaport işlemlerini çocuğa pasaport ve kimlik için diğer ebeveynin izni, izin konusunu çocukla yurt dışına çıkışta diğer ebeveynin izni şart mı yazılarımızda anlattık.

Çıkış Yasağının Hukuki Dayanakları

Çocuk hakkında yurt dışına çıkış yasağı tek bir kanun maddesinde düzenlenmemiştir; durumunuza göre farklı hükümlere dayanılır. Hangi yolun seçileceği, boşanma davasının açılıp açılmadığına ve eşlerin ayrı yaşayıp yaşamadığına göre belirlenir.

İhtiyati tedbir için kanun şu koşulu arar: Mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından ya da tamamen imkânsız hâle geleceğinden veya gecikme sebebiyle bir sakıncanın yahut ciddi bir zararın doğacağından endişe edilmesi (HMK m.389/1). Çocuğun yurt dışına çıkarılması, velayet ve kişisel ilişki haklarının kullanılmasını fiilen imkânsız hâle getirebileceği için bu koşulla doğrudan ilişkilidir. Talep eden, dilekçesinde dayandığı tedbir sebebini ve türünü açıkça belirtmek ve davanın esası yönünden haklılığını yaklaşık olarak ispat etmek zorundadır (HMK m.390/3). Talep edenin haklarının derhâl korunmasında zorunluluk bulunan hâllerde hâkim karşı tarafı dinlemeden de tedbire karar verebilir (HMK m.390/2).

Boşanma davası açıldığında ise ayrıca bir ihtiyati tedbir davası gerekmez; hâkim davanın devamı süresince gerekli olan, özellikle eşlerin barınmasına, geçimine, eşlerin mallarının yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri resen alır (TMK m.169). Dava sürerken velayetin geçici olarak düzenlenmesini geçici tedbiren velayet yazımızda anlattık.

Dilekçede Ne İstenmeli?

Yalnızca “çıkış yasağı” istemek her zaman yeterli olmayabilir. Kaçırma riskini etkili biçimde önlemek için birden fazla tedbirin birlikte istenmesi gerekir. 5717 sayılı Kanun, Türkiye’ye kaçırılan çocuklar için açılan iade davalarında mahkemenin alabileceği tedbirleri sayar: Çocuğun yurt dışına çıkışının durdurulması, çocuğa pasaport verilmemesi veya yenilenmemesi, okul, muhtarlık ve nüfus kayıtlarında değişiklik yapılmaması, pasaport ve kimlik belgelerine el konulması ve periyodik kontrol (5717 s.K. m.24). Bu hüküm doğrudan Lahey kapsamındaki dosyalar içindir; ancak aynı tedbir türleri, TMK ve HMK kapsamındaki talebinizi somutlaştırmak için yol gösterir.

Dilekçe örneğine ilişkin diğer kalıpları boşanmada çocuğun yurt dışına çıkışı ve pasaport izni ve çocuğumun pasaportunu veya yurt dışı iznini eşim vermiyor yazılarımızda bulabilirsiniz.

Mahkeme Ne Zaman Reddeder? Ölçülülük ve Süre

Çocuk hakkında verilen çıkış yasağı, çocuğun ve diğer ebeveynin seyahat özgürlüğünü sınırlar. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, ebeveynlerinden biri yabancı uyruklu olan bir çocuk hakkında aile mahkemesinin verdiği yurt dışına çıkış yasağını değerlendirmiş; yasağın velayet görevini aksattığını ve çocuğun seyahat özgürlüğüne aykırı olduğunu, bu özgürlüğün ancak çocuğun korunması amacıyla tedbiren ve geçici bir süre sınırlandırılabileceğini belirtmiştir (YHGK 20.03.2013, E.2012/2-799, K.2013/389). Aynı kararda, anne-baba yararı ile çocuk yararı çatışırsa çocuğun yararına üstünlük tanınacağı vurgulanmıştır.

Bu karar, çıkış yasağı talebinin iki biçimde hazırlanması gerektiğini gösterir: Riskin somut olgularla gösterilmesi ve tedbirin geçici, ölçülü bir şekilde istenmesi. Kısa süreli tatil gibi meşru seyahatlerin tamamen engellenmesi yerine, belirli ülke ve tarihlerle sınırlı izin verilmesi gibi alternatifler de mahkemeye önerilebilir. Yurt dışında tatil ve kişisel ilişki için çocukla yurt dışında görüşme ve tatil izni yazımıza bakabilirsiniz. Ceza soruşturmalarındaki yurt dışı çıkış yasağı ise farklı bir kurumdur; bunu yurt dışı çıkış yasağı (adli kontrol) yazımızda anlattık.

Karardan Sonra: Uygulama, İtiraz ve Kaldırma

Kararın etkili olabilmesi için sınır kapılarına ulaşması gerekir. Mahkemelerce yurt dışına çıkması yasaklanan kişilerin kimlik bilgileri ve yasağın sebebi mahallin emniyet makamlarına bildirilir; bunların yurt dışına çıkışları engellenir ve kendilerine pasaport verilmez, verilmişse geri alınır (5682 s.K. m.22). Kararın ilgili birimlere gönderildiğini takip etmeniz önemlidir.

Tedbir uygulanmasa veya süresinde dava açılmasa kendiliğinden kalkabileceğinden, karar alındıktan sonra sürelerin takibi hayati önemdedir. Boşanma davası sürecinde alınan geçici önlemlerde bu iki haftalık süre sorunu doğmaz. Karşı taraf, çocuğu yurt dışına götürme niyetinin bulunmadığını ve seyahatin kısa süreli olduğunu ispat ederek yasağın kaldırılmasını veya belirli bir seyahat için izin verilmesini isteyebilir.

Yasak Konulan Ebeveyn Açısından

Çıkış yasağı, kaçırma niyeti bulunmayan bir ebeveyn için de ağır sonuçlar doğurabilir: Yurt dışındaki aileyi ziyaret, tatil veya çocuğun tedavisi gibi meşru seyahatler engellenir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun yasağın ancak tedbiren ve geçici olabileceğine ilişkin kararı (YHGK 20.03.2013, E.2012/2-799, K.2013/389), yasak konulan ebeveyn için de önemli bir dayanaktır.

İtiraz ve kaldırma talebinde Türkiye’deki yerleşik düzen, iş ve sosyal bağlar, çocuğun okul kaydı ve daha önce yapılan seyahatlerden zamanında dönülmüş olması gibi olgular ileri sürülebilir. Diğer ebeveynin kişisel ilişkisini engelleyen davranışların velayet değişikliğine yol açabileceği de unutulmamalıdır (YHGK 01.04.2015, E.2013/2-1926, K.2015/1139).

Muvafakatname Verdiyseniz

Uygulamada en sık rastlanan risklerden biri, daha önce verilmiş süresiz veya ülke belirtmeyen bir muvafakatnamedir. Bu belge, çocuğun yurt dışına götürülmesinde karşı tarafın elindeki en güçlü belgeye dönüşebilir; Lahey Sözleşmesine göre iade davasında da “rıza vardı” savunmasının dayanağı olabilir.

Muvafakatin kapsamını aşan alıkoyma, Lahey Sözleşmesi bakımından haksız alıkoyma niteliği taşıyabilir. Bu nedenle muvafakat verirken belirli ülke ve tarihlerle sınırlamak, hem riski azaltır hem de olası bir iade başvurusunda konumunuzu güçlendirir.

Çocuk Götürülürse: Lahey İadesi ve Ceza Boyutu

Önlem alınamadan çocuk yurt dışına götürülmüşse, 1980 Lahey Sözleşmesine taraf bir ülkeye götürülen çocuk için iade başvurusu yapılabilir. Sözleşme on altı yaşından küçük çocuklar için uygulanır ve Türkiye’de 5717 sayılı Kanunla işletilir; Merkezi Makam Adalet Bakanlığıdır ve görevler mahalli Cumhuriyet başsavcılıkları aracılığıyla yerine getirilir (5717 s.K. m.3, m.4). Sözleşme, götürme veya alıkoyma tarihinden itibaren bir yıl geçmeden yapılan başvurularda iadeyi kural olarak öngörür; bir yıl geçmişse çocuğun yeni çevresine uyum sağladığı ileri sürülebilir (Lahey Söz. m.12).

Ceza boyutunda önemli bir ayrıntı vardır: Velayet yetkisi elinden alınmış olan ana veya babanın on altı yaşını bitirmemiş bir çocuğu veli, vasi veya bakım ve gözetimi altında bulunan kimsenin yanından cebir veya tehdit kullanmaksızın kaçırması veya alıkoyması hâlinde üç aydan bir yıla kadar hapis cezasına hükmolunur (TCK m.234/1). Evlilik devam ederken velayet ortak kullanıldığından, velayeti elinden alınmamış ebeveynin fiili bu hükmün kapsamına girmeyebilir; bu nedenle evlilik sürerken asıl koruma aile mahkemesinin tedbiridir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, kişisel ilişkiyi sürekli engelleyen ebeveynden velayetin alınabileceğini kabul etmiştir (YHGK 01.04.2015, E.2013/2-1926, K.2015/1139). Ayrıntılar için eşim çocuğu iznimi almadan yurt dışına götürdü, Lahey Sözleşmesi ile çocuğun iadesi, AİHM X/Letonya kararı ve ciddi risk ve çocuğun kaçırılması ve alıkonulması suçu (TCK 234) yazılarımıza bakabilirsiniz.

Boşandıktan Sonra Kaçırma Riski

Kaçırma riski yalnızca evlilik sürerken değil, boşanmadan sonra da ortaya çıkar. En sık görülen durum, velayeti bulunmayan ebeveynin kişisel ilişki sırasında çocuğu yurt dışına götürmesidir. Bu durumda TCK m.234/1 doğrudan gündeme gelebilir; çünkü fail velayet yetkisi elinden alınmış ebeveyndir.

Velayet sahibinin çocukla yurt dışına taşınma talebini velayet ve çocukla yurt dışına taşınma, velayet değişikliğini velayet değişikliği davası (TMK 183) yazılarımızda anlattık.

Örnek Senaryolar

Aşağıdaki senaryolar gerçek dosyalar değil, kuralların nasıl uygulandığını göstermek için hazırlanmış basitleştirilmiş örneklerdir.

Bu senaryoların hepsinde ortak nokta hızdır: Çocuk ülkeden çıktıktan sonra yapılabilecekler sınırlıdır ve uzun sürer.

Adım Adım Yol Haritası

1. Delilleri toplayın. Bilet, rezervasyon, mesaj, yurt dışındaki iş veya ev bağlantılarını tarih sırasıyla saklayın.
2. Velayet durumunu belirleyin. Evlilik sürüyor mu, geçici velayet veya boşanma kararı var mı (TMK m.336)?
3. Doğru yolu seçin. Boşanma davası varsa ara karar (TMK m.169), yoksa ihtiyati tedbir veya çocuğun korunması önlemleri (HMK m.389; TMK m.197/4, m.346).
4. Tedbirleri birlikte isteyin. Çıkış yasağı, pasaport verilmemesi, mevcut pasaportların teslimi ve gerekiyorsa geçici velayet.
5. Karşı taraf dinlenmeden karar isteyin. Derhâl korunma zorunluluğunu açıklayın (HMK m.390/2).
6. Kararın uygulanmasını talep edin. Bir hafta içinde (HMK m.393/1) ve kararın kolluğa bildirildiğini takip edin (5682 s.K. m.22).
7. Esas davayı açın. Dava açılmadan tedbir alındıysa iki hafta içinde (HMK m.397/1).
8. Çocuk götürüldüyse vakit kaybetmeyin. Lahey iade başvurusunu mümkün olan en kısa sürede ve bir yıl geçmeden yapın.

Sık Yapılan Hatalar

1. Sınır kapısında durdurulacağını varsaymak. Mahkeme kararı yoksa çıkışın engelleneceğinin garantisi yoktur.
2. Soyut endişeyle süresiz yasak istemek. Yargıtay yasağın ancak tedbiren ve geçici olabileceğini kabul eder.
3. Yalnızca çıkış yasağı istemek. Pasaport verilmemesi ve mevcut pasaportların teslimi de istenmelidir.
4. Çocuğun yabancı pasaportunu unutmak. Çift vatandaşlıkta ikinci belge ayrıca belirtilmelidir.
5. İki haftalık dava süresini kaçırmak. Dava açılmazsa tedbir kendiliğinden kalkar (HMK m.397/1).
6. Süresiz ve genel muvafakatname vermek. İade davasında karşı tarafın savunmasına dayanak olabilir.
7. Eşi önceden uyarmak. Niyetinizi açıklamak riskin hızla gerçekleşmesine yol açabilir.
8. Götürüldükten sonra beklemek. Lahey iadesinde bir yıllık süre kritik önemdedir.

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuğa yurt dışı çıkış yasağı nasıl konur?

Aile mahkemesine başvurulur. Boşanma davası varsa hâkim çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri resen alır (TMK m.169). Dava yoksa ihtiyati tedbir (HMK m.389) veya ayrı yaşamada çocuklara ilişkin önlemler (TMK m.197/4) ve çocuğun korunması önlemleri (TMK m.346) yoluyla istenebilir.

Boşanma davası açmadan çıkış yasağı alınabilir mi?

Evet. Ancak ihtiyati tedbir dava açılmadan önce alındıysa, tedbirin uygulanmasının talep edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde esas dava açılmalıdır (HMK m.397/1).

Karar ne kadar sürede çıkar?

Talep edenin haklarının derhâl korunmasında zorunluluk bulunan hâllerde hâkim karşı tarafı dinlemeden de tedbire karar verebilir (HMK m.390/2). Bu nedenle aciliyeti somut olarak açıklamak önemlidir.

Mahkeme neye bakar?

Tedbir sebebinin ve haklılığınızın yaklaşık olarak ispatına bakar (HMK m.390/3). Bilet, taşınma hazırlığı, yurt dışındaki iş veya ev bağlantıları ve açıklamalar talebi güçlendirir.

Çıkış yasağı süresiz verilir mi?

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, yasağın seyahat özgürlüğünü sınırladığını ve ancak çocuğun korunması amacıyla tedbiren ve geçici bir süre için verilebileceğini kabul etmiştir (YHGK 20.03.2013, E.2012/2-799, K.2013/389).

Eşimin yabancı uyruklu olması yeterli mi?

Tek başına yeterli olmayabilir. Yargıtay’ın değerlendirdiği dosyada ebeveynlerden biri yabancı uyrukluydu ve yasak, somut bir gereklilik bulunmadığı için hukuka aykırı bulundu (YHGK 2013/389).

Çıkış yasağı nasıl uygulanır?

Mahkemelerce yurt dışına çıkması yasaklananların bilgileri emniyet makamlarına bildirilir; çıkışları engellenir, pasaport verilmez, verilmişse geri alınır (5682 s.K. m.22).

Çocuğun pasaportu için kimin izni gerekir?

Ergin olmayan çocuğun pasaport alabilmesi kanuni temsilcisinin muvafakatine bağlıdır (5682 s.K. m.17). Evlilik devam ediyorsa velayet birlikte kullanıldığından iki ebeveynin muvafakati aranır (TMK m.336/1).

Evliyken eşim çocuğu tek başına yurt dışına götürebilir mi?

Evlilik devam ettiği sürece velayet birlikte kullanılır (TMK m.336/1). Çocuğun yurt dışına götürülmesi ve orada tutulması, diğer ebeveynin velayet hakkını ihlal ediyorsa Lahey Sözleşmesi bakımından haksız götürme veya alıkoyma oluşturabilir.

Sınırda muvafakatname sorulur mu?

Çocuğun ebeveynlerden biriyle seyahatinde noter onaylı muvafakatnameyi zorunlu kılan genel bir kanun hükmü tespit edemedik; uygulamada havayolu şirketleri ve varış ülkeleri isteyebilmektedir. Risk varsa mahkeme kararı alınmalıdır.

Daha önce verdiğim muvafakatnameyi geri alabilir miyim?

Geri aldığınızı noter aracılığıyla karşı tarafa bildirebilirsiniz; ancak etkili koruma için mahkemeden tedbir istemeniz gerekir. Süresiz muvafakatname iade davasında “rıza vardı” savunmasına dayanak olabilir.

Çocuk götürüldüyse ne yapmalıyım?

Lahey Sözleşmesine taraf bir ülkeye götürüldüyse Merkezi Makam olan Adalet Bakanlığına veya o ülkenin merkezi makamına iade başvurusu yapın (5717 s.K. m.4, m.7). Bir yıl geçmeden başvurmak önemlidir (Lahey Söz. m.12).

Ülke Lahey Sözleşmesine taraf değilse?

Lahey iade yolu işlemez; diplomatik yollar ve o ülkedeki yargı yolları gündeme gelir. Bu nedenle risk varsa önlemi çocuk Türkiye’deyken almak çok daha önemlidir.

Çocuğu kaçırmak suç mu?

Velayet yetkisi elinden alınmış ana veya babanın on altı yaşını bitirmemiş çocuğu kaçırması veya alıkoyması üç aydan bir yıla kadar hapis cezası gerektirir (TCK m.234/1). Evlilik sürerken velayet ortak olduğundan bu hüküm her durumda uygulanmayabilir.

Eşimin kendisine de yurt dışı çıkış yasağı konabilir mi?

Bu yazıdaki tedbirler çocuğa yöneliktir. Ceza soruşturmalarındaki yurt dışına çıkış yasağı ise farklı bir kurumdur ve ancak ceza muhakemesindeki koşullarla uygulanır.

Yasak konulduktan sonra çocukla tatile gidebilir miyiz?

Yasak sürerken çıkış engellenir. Belirli bir seyahat için mahkemeden izin veya yasağın kaldırılması istenebilir; mahkeme çocuğun yararına göre karar verir.