Serbest Fonlar ve Nitelikli Yatırımcı 2026 (III-52.1 Tebliği m.25): Sınırın Kaynağı, Risk Limitleri ve Satış Kuruluşunun Yükümlülüğü — Dilekçe Örneğiyle

Serbest fonlar, yatırım fonu türleri içinde en geniş hareket alanına sahip olanlardır ve bu genişlik yatırımcı çevresinin daraltılması karşılığında tanınmıştır. III-52.1 sayılı Tebliğ m.6/1-(d), katılma payları sadece nitelikli yatırımcılara satılmak üzere kurulmuş fonları kapsayan şemsiye fonları serbest şemsiye fon olarak adlandırır. m.25/1, bu fonların Tebliğin 17 ilâ 24. maddelerindeki portföy ve işlem sınırlamalarına tabi olmaksızın, fonun KAP sayfasında yer alan yatırım stratejileri ve limitleri dâhilinde yatırım yapabileceğini düzenler; dolayısıyla sınırın kaynağı Tebliğ değil, fonun kendi ilanıdır. Buna karşılık sorumluluk kalkmaz: m.25/4 satış kuruluşunu nitelikli yatırımcı vasfına dair belgeleri tutmakla, m.25/5 portföy yöneticilerini lisans ve tecrübe şartıyla, m.25/7 kurucuyu risk limitlerini ilan etmekle ve m.25/14 KAP’ta ilan edilen bilgilerin doğruluğundan sorumlu tutar.

Serbest Fon Nedir?

Serbest fonlar, yatırım fonu türleri içinde en geniş hareket alanına sahip olanlardır. Bu genişlik, yatırımcı çevresinin daraltılması karşılığında tanınmıştır.

III-52.1 sayılı Tebliğ m.6/1-(d), katılma payları sadece nitelikli yatırımcılara satılmak üzere kurulmuş olan fonları kapsayan şemsiye fonların “SERBEST ŞEMSİYE FON” olarak adlandırılacağını düzenler.

Nitelikli yatırımcı kavramı bakımından m.3/1-(o), bu kavramın Kurulun ilgili düzenlemelerinde tanımlanan nitelikli yatırımcıyı ifade ettiğini belirtir. Dolayısıyla tanım Tebliğde değil, Kurulun ayrı düzenlemelerinde yer alır.

Diğer fon türleri portföy bileşimine göre belirlenirken, serbest fon yatırımcı çevresine göre belirlenir. Bu yapısal fark, uygulanacak rejimi de değiştirir.

Fon türlerinin genel çerçevesi fon iç tüzüğü ve katılma payı alım satımı yazımızda ele alındı.

Uygulanmayan Hükümler

Serbest fonlara ilişkin rejimin çekirdeğini, hangi hükümlerin uygulanmayacağı oluşturur.

III-52.1 sayılı Tebliğ m.25/1, serbest fonların Tebliğin 17 ilâ 24. maddelerinde yer alan portföy ve işlem sınırlamalarına tabi olmaksızın yatırım yapabileceklerini düzenler. Bu maddeler, ihraççı bazında yoğunlaşma sınırları, grup sınırı, borçlanma aracı sınırı ve türev araç sınırı gibi kuralları içerir.

Ancak bu serbesti sınırsız değildir: aynı fıkra, yatırımın “fonun KAP sayfasında yer alan yatırım stratejileri ve limitleri dâhilinde” yapılacağını belirtir. Yani sınırlamalar Tebliğden kalkar, fonun kendi ilan ettiği limitler geçerli olur.

Bu ayrım dava bakımından belirleyicidir: serbest fonda iddia, Tebliğdeki sınırların aşıldığı değil, fonun KAP’ta ilan ettiği kendi limitlerinin aşıldığı yönünde kurulur.

Gider oranı bakımından m.25/6, Tebliğin 33. maddesinin serbest fonlar için uygulanmayacağını düzenler. Dolayısıyla fon toplam gider oranı üst sınırı ve dönemsel iade yükümlülüğü serbest fonlarda işlemez. Bu rejim fon toplam gideri ve gider üst sınırı yazımızda ele alındı.

Fiyat açıklaması bakımından m.25/9, serbest fonların pay fiyatlarının en az ayda bir kere hesaplanması ve yatırımcılara bildirilmesinin zorunlu olduğunu; birim pay değerinin hesaplanması ve ilan edilmesine ilişkin olarak Tebliğin 14. maddesinin dördüncü fıkrasının uygulanmayacağını düzenler.

Bu hüküm, günlük fiyat hesaplama ve ilan esasının serbest fonlarda geçerli olmadığını gösterir. Asgari sıklık aylıktır.

Alım satım bakımından m.25/3, serbest fonlar için Tebliğin 15. maddesinin üçüncü fıkrasının uygulanmayacağını; m.25/10 ise 15. maddenin altıncı fıkrasındaki yüzde yirmilik sınırlamanın uygulanmayacağını belirtir.

İade süresi bakımından m.25/11, serbest fonların KAP sayfasında ilan edilen katılma payı alım satım esaslarında, katılma paylarının fona iadesi için pay fiyatlarının ilan süresinden daha farklı ve uzun süreler belirlenebileceğini düzenler.

Bu hüküm pratikte en çok sorun doğuran noktadır: yatırımcı paylarını iade etmek istediğinde, fiyat ilan süresinden daha uzun bir bekleme süresiyle karşılaşabilir. Bu süre KAP sayfasında ilan edilmiş olmalıdır.

Buna Karşılık Uygulanan Yükümlülükler

Serbest fon rejimi, sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Tebliğ, bu fonlara özgü ek yükümlülükler getirir.

Satış kuruluşu bakımından III-52.1 sayılı Tebliğ m.25/4, serbest fonların katılma paylarının satışını yapacak kuruluşların; katılma payı satışlarının bu konuda yeterli bilgi ve deneyime sahip satış personeli tarafından gerçekleştirilmesini temin edeceklerini düzenler.

Aynı fıkra ikinci bir yükümlülük getirir: söz konusu kuruluşlar, satış yapılan yatırımcıların nitelikli yatırımcı vasıflarını haiz olduklarına dair bilgi ve belgeleri temin etmek ve düzenli olarak tutmakla yükümlüdürler.

Bu iki yükümlülük, satışa aracılık eden kuruluşun sorumluluğunun serbest fonlardaki özel görünümüdür. Aracı kuruluşun genel yükümlülükleri satışa aracılık eden kuruluşun sorumluluğu yazımızda ele alındı.

Nitelikli yatırımcı belgelerinin tutulmamış olması, satış işleminin mevzuata aykırılığını doğrudan gösterir. Bu husus, aracı kuruluşa karşı açılacak davada temel dayanaklardan biridir.

Portföy yöneticisi bakımından m.25/5, serbest fonun portföy yöneticilerinin tümünün; sermaye piyasası faaliyetleri ileri düzey lisans belgesi ile türev araçlar lisans belgesine ve bu fonlar konusunda gerekli bilgi ve tecrübeye sahip olmaları gerektiğini düzenler.

Bu hükümde üç şart birlikte aranır: ileri düzey lisans, türev araçlar lisansı ve bu fonlar konusunda gerekli bilgi ve tecrübe. Üçüncü şart, belgeye bağlı olmayan bir nitelik şartıdır.

Yabancı fonlar bakımından m.25/2, payları serbest fonların portföylerine alınacak yabancı fonlar için ilgili otoriteden izin alınmış olma şartının aranacağını düzenler. Aynı fıkra, hangi ülkelerde kurulu fonların portföye alınabileceğine fonun KAP sayfasında ilan edilen yatırım stratejisinde yer verileceğini ve Kurulun bu paylara ilişkin kısıtlamalar getirebileceğini belirtir.

Türev Araçlar ve Risk Limitleri

Serbest fonlarda türev araç kullanımı daha geniştir; buna karşılık limit ilanı zorunludur.

III-52.1 sayılı Tebliğ m.25/7, serbest fonların portföyüne Tebliğin 3. maddesinin birinci fıkrasının (ş) bendinde tanımlanan türev araçların yanı sıra swap sözleşmelerinin de dâhil edilebileceğini düzenler.

Aynı fıkra, serbest fonların portföylerinde yer alan vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri ile swap sözleşmeleri nedeniyle maruz kalınan risklere ilişkin limitlere fonun KAP sayfasında yer verileceğini belirtir.

Limitlerin aşılması hâlinde izlenecek yol da aynı fıkrada gösterilmiştir: kurucunun yönetim kurulu tarafından limitlere uyumun sağlanması amacıyla gerekli tedbirler alınır ve fonun KAP sayfasında ilan edilir.

Bu hüküm üç unsur içerir: limitlerin önceden ilan edilmiş olması, aşılma hâlinde yönetim kurulunca tedbir alınması ve bu durumun ilan edilmesi.

Dolayısıyla serbest fonda risk tartışması şu sırayla yürür: KAP’ta ilan edilen limit neydi, aşıldı mı, aşıldıysa yönetim kurulu karar aldı mı ve bu karar ilan edildi mi.

Genel fonlarda türev araç sınırı m.24/1-(b)’de fon toplam değerine bağlanmışken, serbest fonlarda sınırın kaynağı fonun kendi ilan ettiği limitlerdir. Bu fark, iddianın kurulma biçimini değiştirir.

Bilgilendirme Rejimi: İzahname Yerine KAP

Serbest fonlarda bilgilendirme dokümanlarının yapısı da farklıdır.

III-52.1 sayılı Tebliğ m.25/14, serbest fonların izahnamesinde yalnızca Tebliğ ekinin belirli bentlerinde yer verilen unsurların yer alacağını; diğer unsurlara ilişkin bilgilerin, karşılaştırma ölçütü veya eşik değerin belirlenme esasları ile fon yönetim ücreti oranının fonun KAP sayfasında ilan edileceğini düzenler.

Aynı fıkra sorumluluğu açıkça belirler: kurucu, bu bilgilerin Kurul düzenlemelerine uyumundan, içtüzük ve izahname ile tutarlılığından, içeriğinin doğruluğundan, güncelliğinin sağlanmasından ve yanlış, yanıltıcı veya eksik bilgilerden kaynaklanan zararlardan sorumludur.

Bu cümle önemlidir: bilgilerin izahnameden KAP sayfasına taşınmış olması, kurucunun sorumluluğunu azaltmaz. Aksine sorumluluk aynı fıkrada tekrar edilmiştir.

m.25/15, Tebliğin diğer madde hükümlerinde fon izahnamesinde yer verilmesi öngörülen bilgilerin serbest fonlar tarafından fonun KAP sayfasında ilan edilmesinin yeterli olduğunu belirtir.

Değişiklik bildirimi bakımından m.25/8, yatırımcıların yatırım yapma kararını etkileyebilecek ve önceden bilgi sahibi olunmasını gerektirecek nitelikteki izahname değişikliklerine ilişkin duyuruların, değişikliklerin yürürlüğe giriş tarihinden en az otuz gün önce fonun KAP sayfasında ilan edileceğini düzenler.

Bu otuz günlük süre, genel fonlardaki on iş günlük süreden uzundur ve dönüşüm ile birleşmedeki otuz günlük süreyle aynıdır.

Fon Sepeti Fonlarında Serbest Fon Sınırı

Serbest fonların diğer fonların portföyüne girmesi de sınırlanmıştır.

III-52.1 sayılı Tebliğ m.26/2, fon sepeti fonunda yer alan serbest fonlara ait katılma paylarının değerinin, fon toplam değerinin yüzde onunu geçemeyeceğini düzenler.

Bu sınır, nitelikli yatırımcı şartının dolaylı yoldan aşılmasını önler: serbest fon payları, nitelikli yatırımcı olmayanların yatırım yaptığı bir fon sepeti fonuna sınırsız biçimde dâhil edilemez.

Fon sepeti fonlarına ilişkin diğer sınırlar m.26/1’de düzenlenmiştir: tek bir fona veya borsa yatırım fonuna ait katılma paylarının değeri fon sepeti fonunun toplam değerinin yüzde yirmisini aşamaz; diğer fon sepeti fonlarına yatırım yapılamaz; portföye alınan katılma payı sayısı yatırım yapılan fonun katılma payı sayısının yüzde yirmi beşini aşamaz.

Gider bakımından m.26/3, fon sepeti fonlarında portföye alınacak katılma payları için ödenen yönetim, giriş ve çıkış ücretlerinin de Tebliğin 33. maddesi kapsamında belirlenen toplam gider oranının hesaplanmasında fon sepeti fonunun bir gider kalemi olarak dikkate alınacağını düzenler.

Bu hüküm, iki katmanlı ücret yükünün gider oranı hesabında görünür kılınmasını sağlar.

Serbest fonun kendisi fon sepeti fonu şeklinde kurulursa m.25/12 uyarınca m.26 hükümleri uygulanmaz.

Nitelikli Yatırımcı Vasfı Tartışması

Serbest fon dosyalarında en sık karşılaşılan tartışma, yatırımcının nitelikli yatırımcı sayılıp sayılamayacağıdır.

III-52.1 sayılı Tebliğ m.3/1-(o), nitelikli yatırımcıyı Kurulun ilgili düzenlemelerinde tanımlanan nitelikli yatırımcı olarak tarif eder. Dolayısıyla vasfın şartları Kurul düzenlemelerinde aranır.

Vasfın tespiti bakımından ispat yükü, m.25/4 nedeniyle satış kuruluşundadır: bu kuruluş, satış yapılan yatırımcıların nitelikli yatırımcı vasıflarını haiz olduklarına dair bilgi ve belgeleri temin etmek ve düzenli olarak tutmakla yükümlüdür.

Bu yükümlülüğün yerine getirilmemesi iki sonuç doğurur. Birincisi, satış işleminin mevzuata aykırı yapıldığı iddiası güçlenir. İkincisi, kuruluşun kendi kayıt yükümlülüğünü ihlal ettiği ortaya çıkar.

Buna karşılık nitelikli yatırımcı sayılmak, korumanın tümüyle ortadan kalkması anlamına gelmez. 6362 sayılı Kanun m.45/4, Kurulun yatırımcıları sınıflandırma yetkisini “yatırımcılara sağlanacak korumanın belirlenmesi amacıyla” tanır. Sınıflandırmanın amacı korumanın belirlenmesidir.

Ayrıca kurucunun m.9/1’deki sorumluluğu serbest fonlarda da geçerlidir: katılma payı sahiplerinin haklarını koruyacak şekilde temsil, yönetim ve faaliyetlerin içtüzük ile izahname hükümlerine uygun yürütülmesi.

Saklayıcının 6362 sayılı Kanun m.56/1’deki denetim yükümlülükleri de serbest fonlar bakımından kalkmaz; bu konu portföy saklayıcısının sorumluluğu yazımızda ele alındı.

Dava Açarken: İddia Nasıl Kurulur?

Serbest fonda iddia, genel fonlardan farklı bir zeminde kurulur.

Bu tabloda dikkat çeken nokta şudur: serbest fonda dayanakların çoğu KAP sayfasındaki ilanlara bağlıdır. Dolayısıyla delil toplamada öncelik, dava konusu dönemdeki KAP ilanlarının teminidir.

Serbest Fon Dosyasında Dava Dilekçesi Örneği

Aşağıdaki metin, serbest fon katılma payı sahibi tarafından açılacak dava için hazırlanmış çerçevedir. İleri sürülen aykırılığa göre hususlar değişir.

Dilekçede fonun KAP sayfasında ilan edilen strateji ve limitlerin dava konusu dönem itibarıyla gösterilmesi gerekir; m.25/1 sınırın kaynağını bu ilanlara bağlamaktadır.

Sık Yapılan Hatalar

Birinci hata, serbest fonda hiçbir sınırlama bulunmadığını sanmaktır. m.25/1, Tebliğdeki sınırlamaların yerine fonun KAP sayfasında ilan edilen yatırım stratejileri ve limitlerini koyar.

İkinci hata, iddiayı Tebliğin 17 ilâ 24. maddelerine dayandırmaktır. Bu maddeler serbest fonlarda uygulanmaz; dayanak KAP’ta ilan edilen limitlerdir.

Üçüncü hata, gider oranı üst sınırını serbest fonlarda aramaktır. m.25/6, Tebliğin 33. maddesinin serbest fonlar için uygulanmayacağını düzenler.

Dördüncü hata, günlük fiyat açıklaması beklemektir. m.25/9, pay fiyatlarının en az ayda bir kere hesaplanması ve yatırımcılara bildirilmesini zorunlu tutar ve m.14/4’ü uygulamaz.

Beşinci hata, iade süresini genel fon rejimine göre hesaplamaktır. m.25/11, katılma paylarının fona iadesi için pay fiyatlarının ilan süresinden daha farklı ve uzun süreler belirlenebileceğini öngörür.

Altıncı hata, nitelikli yatırımcı belgelerini talep etmemektir. m.25/4, satış kuruluşunu bu belgeleri temin etmek ve düzenli olarak tutmakla yükümlü kılar; belgelerin bulunmaması başlı başına bir aykırılıktır.

Yedinci hata, nitelikli yatırımcı sayılmanın korumayı tümüyle kaldırdığını düşünmektir. 6362 sayılı Kanun m.45/4, sınıflandırma yetkisini yatırımcılara sağlanacak korumanın belirlenmesi amacına bağlar.

Sekizinci hata, KAP’a taşınan bilgilerin sorumluluk doğurmadığını varsaymaktır. m.25/14, kurucunun bu bilgilerin doğruluğundan, güncelliğinden ve yanlış, yanıltıcı veya eksik bilgilerden kaynaklanan zararlardan sorumlu olduğunu açıkça belirtir.

Sıkça Sorulan Sorular

Serbest fon nedir?

III-52.1 sayılı Tebliğ m.6/1-(d), katılma payları sadece nitelikli yatırımcılara satılmak üzere kurulmuş olan fonları kapsayan şemsiye fonların serbest şemsiye fon olarak adlandırılacağını düzenler. Diğer fon türleri portföy bileşimine göre belirlenirken serbest fon yatırımcı çevresine göre belirlenir.

Serbest fonlarda portföy sınırlamaları uygulanır mı?

III-52.1 sayılı Tebliğ m.25/1, serbest fonların Tebliğin 17 ilâ 24. maddelerinde yer alan portföy ve işlem sınırlamalarına tabi olmaksızın, fonun KAP sayfasında yer alan yatırım stratejileri ve limitleri dâhilinde yatırım yapabileceklerini düzenler.

Nitelikli yatırımcı kimdir?

III-52.1 sayılı Tebliğ m.3/1-(o), nitelikli yatırımcıyı Kurulun ilgili düzenlemelerinde tanımlanan nitelikli yatırımcı olarak tarif eder; vasfın şartları Kurul düzenlemelerinde yer alır.

Satış kuruluşunun yükümlülüğü nedir?

III-52.1 sayılı Tebliğ m.25/4, serbest fonların katılma paylarının satışını yapacak kuruluşların satışın bu konuda yeterli bilgi ve deneyime sahip satış personeli tarafından gerçekleştirilmesini temin edeceklerini; ayrıca satış yapılan yatırımcıların nitelikli yatırımcı vasıflarını haiz olduklarına dair bilgi ve belgeleri temin etmek ve düzenli olarak tutmakla yükümlü olduklarını düzenler.

Portföy yöneticilerinde hangi şartlar aranır?

III-52.1 sayılı Tebliğ m.25/5, serbest fonun portföy yöneticilerinin tümünün sermaye piyasası faaliyetleri ileri düzey lisans belgesi ile türev araçlar lisans belgesine ve bu fonlar konusunda gerekli bilgi ve tecrübeye sahip olmaları gerektiğini düzenler.

Serbest fonlarda gider oranı üst sınırı var mıdır?

III-52.1 sayılı Tebliğ m.25/6, Tebliğin 33. maddesinin serbest fonlar için uygulanmayacağını düzenler. Dolayısıyla fon toplam gider oranı üst sınırı ve dönemsel iade yükümlülüğü serbest fonlarda işlemez.

Pay fiyatı ne sıklıkla açıklanır?

III-52.1 sayılı Tebliğ m.25/9, serbest fonların pay fiyatlarının en az ayda bir kere hesaplanması ve yatırımcılara bildirilmesinin zorunlu olduğunu; birim pay değerinin hesaplanması ve ilan edilmesine ilişkin olarak Tebliğin 14. maddesinin dördüncü fıkrasının uygulanmayacağını düzenler.

İade süresi farklı olabilir mi?

III-52.1 sayılı Tebliğ m.25/11, serbest fonların KAP sayfasında ilan edilen katılma payı alım satım esaslarında, katılma paylarının fona iadesi için pay fiyatlarının ilan süresinden daha farklı ve uzun süreler belirlenebileceğini düzenler.

Risk limitleri nasıl belirlenir?

III-52.1 sayılı Tebliğ m.25/7, serbest fonların portföylerinde yer alan vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri ile swap sözleşmeleri nedeniyle maruz kalınan risklere ilişkin limitlere fonun KAP sayfasında yer verileceğini; limitlerin aşılması hâlinde kurucunun yönetim kurulu tarafından gerekli tedbirlerin alınacağını ve bu durumun KAP sayfasında ilan edileceğini düzenler.

Yabancı fon payı portföye alınabilir mi?

III-52.1 sayılı Tebliğ m.25/2, payları serbest fonların portföylerine alınacak yabancı fonlar için ilgili otoriteden izin alınmış olma şartının aranacağını; hangi ülkelerde kurulu fonların portföye alınabileceğine fonun KAP sayfasında ilan edilen yatırım stratejisinde yer verileceğini ve Kurulun kısıtlamalar getirebileceğini düzenler.

İzahname değişikliği ne zaman duyurulur?

III-52.1 sayılı Tebliğ m.25/8, yatırımcıların yatırım yapma kararını etkileyebilecek ve önceden bilgi sahibi olunmasını gerektirecek nitelikteki izahname değişikliklerine ilişkin duyuruların, değişikliklerin yürürlüğe giriş tarihinden en az otuz gün önce fonun KAP sayfasında ilan edileceğini düzenler.

KAP’ta ilan edilen bilgilerden kim sorumludur?

III-52.1 sayılı Tebliğ m.25/14, kurucunun bu bilgilerin Kurul düzenlemelerine uyumundan, içtüzük ve izahname ile tutarlılığından, içeriğinin doğruluğundan, güncelliğinin sağlanmasından ve yanlış, yanıltıcı veya eksik bilgilerden kaynaklanan zararlardan sorumlu olduğunu düzenler.

Fon sepeti fonunda serbest fon sınırı nedir?

III-52.1 sayılı Tebliğ m.26/2, fon sepeti fonunda yer alan serbest fonlara ait katılma paylarının değerinin fon toplam değerinin yüzde onunu geçemeyeceğini düzenler.

Serbest fon, fon sepeti fonu olarak kurulabilir mi?

III-52.1 sayılı Tebliğ m.25/12, serbest fonların fon sepeti fonu şeklinde kurulabileceğini ve bu durumda Tebliğin 26. maddesindeki hükümlerin uygulanmayacağını düzenler.

Nitelikli yatırımcı olmak korumayı kaldırır mı?

6362 sayılı Kanun m.45/4, Kurulun yatırımcıları sınıflandırma yetkisini yatırım hizmetleri ve faaliyetlerinin icrası esnasında yatırımcılara sağlanacak korumanın belirlenmesi amacına bağlar. Ayrıca kurucunun III-52.1 sayılı Tebliğ m.9/1’deki sorumluluğu ile saklayıcının 6362 sayılı Kanun m.56’daki yükümlülükleri serbest fonlarda da geçerlidir.

İlgili Rehberler

• Fon iç tüzüğü ve katılma payı alım satımı
• Fon toplam gideri ve gider üst sınırı
• Satışa aracılık eden kuruluşun sorumluluğu
• Portföy saklayıcısının sorumluluğu
• Fonun sona ermesi, devri ve birleşmesi
• Fon zararı kısmi dava dilekçesi örneği
• Fon zararında zamanaşımı
• Fon Tasfiyesi Hukuk Rehberi