Boşanmada Yargılama Giderleri ve Masraflar Kime Ait?

Boşanma davasının maliyeti ve bu masrafların kimin üzerinde kalacağı, dava açmadan önce merak edilen konulardandır. Yargılama giderleri çeşitli kalemlerden oluşur ve sonuçta belirli kurallara göre paylaştırılır. Bu yazıda boşanma masraflarını açıklıyoruz.

Yargılama Giderleri Nelerden Oluşur?

Boşanma davasında yargılama giderleri; başvurma harcı, peşin harç, tebligat ve posta giderleri, tanık ve bilirkişi ücretleri, keşif giderleri gibi kalemlerden oluşur. Bu giderler davanın türüne ve karmaşıklığına göre değişir. Bunlara ek olarak, avukatla çalışılıyorsa avukatlık ücreti de ayrı bir kalem olarak ortaya çıkar.

Giderler Kime Yükletilir?

Çekişmeli boşanmada yargılama giderleri, kural olarak davada haksız çıkan veya kusurlu bulunan tarafa yükletilir. Tarafların eşit kusurlu olduğu veya davanın kısmen kabul edildiği hâllerde, giderler kusur ve haklılık oranına göre paylaştırılabilir. Mahkeme, kararında yargılama giderlerinin kime ait olacağını ayrıca hükme bağlar.

Avukatlık Ücreti

Avukatla temsil hâlinde, kendi avukatınızın ücretini kural olarak siz ödersiniz. Ayrıca mahkeme, karşı taraf aleyhine ‘vekalet ücreti’ne de hükmedebilir; bu, kazanan tarafın avukatı için karşı taraftan alınan ve tarifeye göre belirlenen bir tutardır. Vekalet ücreti, tarafın kendi avukatına ödediği ücretten farklıdır.

Anlaşmalı Boşanmada Masraflar

Anlaşmalı boşanmada masraflar ve avukatlık/vekalet ücretinin nasıl paylaşılacağı, taraflar arasında protokolde serbestçe belirlenir. Taraflar masrafları eşit paylaşabilir veya birinin üstlenmesini kararlaştırabilir. Protokolde bu konunun açıkça düzenlenmesi, ileride uyuşmazlık çıkmasını önler.

Kural: Aleyhine Hüküm Verilen Öder

HMK m. 326/1 nettir: “Kanunda yazılı hâller dışında, yargılama giderlerinin, aleyhine hüküm verilen taraftan alınmasına karar verilir.”

Yani giderler, davada haksız çıkan tarafa yükletilir. Bu, hukukî korunma isteğinde haklı çıkmanın doğal sonucudur.

Ancak boşanma davalarında bu kural nadiren saf hâliyle uygulanır; çünkü boşanma dosyalarında çoğu zaman her iki taraf da kısmen haklı çıkar.

Boşanmada Belirleyici Fıkra: Haklılık Oranı

HMK m. 326/2 uyarınca davada iki taraftan her biri kısmen haklı çıkarsa, mahkeme yargılama giderlerini tarafların haklılık oranına göre paylaştırır.

Bu fıkranın önemli bir yönü vardır: eski düzenlemede hâkime takdir yetkisi tanınmışken, yürürlükteki hükümde haklılık oranı esası benimsenmiştir. Hâkim, tarafların haklılık oranları dışında başka bir ölçüte göre takdir hakkı kullanamaz.

Boşanma davalarında haklılık oranı pratikte şu unsurlarla şekillenir:

• Kusur dağılımı: Tam kusur, ağır kusur veya eşit kusur tespiti
• Karşı dava varsa sonucu: İki davanın da kabulü hâlinde denge değişir
• Fer’i taleplerin akıbeti: Nafaka, tazminat ve ziynet taleplerinin ne oranda kabul edildiği

Bu nedenle “boşandık, herkes kendi masrafını öder” beklentisi doğru değildir; sonuç dosyanın kusur ve kabul tablosuna göre belirlenir.

Yargılama Giderleri Nelerdir?

HMK m. 323 kapsamı tek tek sayar. Boşanma dosyalarında karşılaşılan başlıca kalemler:

• Başvurma harcı, peşin harç ve karar ve ilam harcı
• Tebligat giderleri
• Tanık ve bilirkişi ücretleri ile giderleri
• Keşif giderleri
• Sosyal inceleme ve psikolojik değerlendirme masrafları
• Yargılama sırasında yapılan diğer tüm giderler
• Vekâlet ücreti — vekille takip edilen davalarda kanun gereğince takdir olunacak tutar

Sıkça Sorulan Sorular

Boşanmada yargılama giderlerini kim öder?

HMK m. 326/1 uyarınca kural olarak giderler aleyhine hüküm verilen taraftan alınır. Ancak boşanma dosyalarında çoğu zaman her iki taraf da kısmen haklı çıktığından, HMK m. 326/2 gereğince giderler tarafların haklılık oranına göre paylaştırılır.

Haklılık oranı neye göre belirlenir?

Boşanma davalarında kusur dağılımı, karşı dava varsa sonucu ve nafaka, tazminat ile ziynet gibi fer’i taleplerin ne oranda kabul edildiği belirleyicidir. Yürürlükteki düzenlemede haklılık oranı esası benimsendiğinden hâkim, haklılık oranı dışında başka bir ölçüte göre takdir hakkı kullanamaz.

Yargılama giderlerine neler dâhildir?

HMK m. 323 uyarınca harçlar, tebligat giderleri, tanık ve bilirkişi ücretleri, keşif giderleri, sosyal inceleme masrafları, yargılama sırasında yapılan diğer tüm giderler ile vekille takip edilen davalarda takdir olunacak vekâlet ücreti yargılama giderleri kapsamındadır.

Karşı tarafın avukat ücretini öder miyim?

Ödeyebilirsiniz. Vekâlet ücreti de bir yargılama gideridir; davada haklı çıkan taraf kendisini vekille temsil ettirmişse bu ücret haksız çıkan taraftan alınarak haklı çıkan tarafa verilir. Bu nedenle davayı kaybetmek, karşı taraf lehine hükmedilecek vekâlet ücretini de kapsayabilir.

Giderler için ayrıca talepte bulunmam gerekir mi?

Hayır. HMK m. 332 uyarınca yargılama giderlerine mahkemece re’sen hükmedilir. Aynı madde, gider tutarının, hangi tarafa ve hangi oranda yükletildiğinin ve dökümünün hüküm altında gösterilmesini zorunlu kılar.

Davayı kabul edersem gider ödemez miyim?

HMK m. 312/2 uyarınca davalı, davanın açılmasına kendi hâl ve davranışıyla sebebiyet vermemiş ve yargılamanın ilk duruşmasında talep sonucunu kabul etmişse yargılama giderlerini ödemeye mahkûm edilmez. İki şart birlikte aranır; boşanma davalarında kusur tartışması nedeniyle uygulama alanı sınırlıdır.

Feragat edersem masrafları kim öder?

HMK m. 312/1 uyarınca kabul veya feragat beyanında bulunan taraf, davada aleyhine hüküm verilmiş gibi yargılama giderlerine mahkûm edilir. Bu nedenle feragat kararı verilmeden önce malî sonucun hesaplanması gerekir.

Masrafları karşılayamıyorum, ne yapabilirim?

Adli yardım talep edebilirsiniz. Kabul edilmesi hâlinde harç ve giderlerden geçici muafiyet sağlanır ve talep edilirse baro tarafından avukat görevlendirilebilir. Talep dava dilekçesiyle birlikte veya yargılama sırasında yapılabilir; gelir durumunu gösteren belgeler eklenmelidir.

Mahkeme Re’sen Hükmeder

HMK m. 332 uyarınca yargılama giderlerine mahkemece re’sen hükmedilir. Taraflardan birinin bu yönde talepte bulunması gerekmez.

Aynı madde, kararın içeriğine ilişkin bir zorunluluk daha getirir: yargılama gideri tutarı, hangi tarafa ve hangi oranda yükletildiği ile dökümü hüküm altında gösterilir.

Bu, denetlenebilirlik sağlar. Kararda dökümün gösterilmemesi veya giderlerin haklılık oranına göre paylaştırılmaması, kanun yolunda bozma sebebi oluşturabilir. Uygulamada bir tarafın yatırdığı bilirkişi ücretinin diğer tarafça yatırılmış gibi hesaplanması da bozma sebebi olarak görülmüştür.

Görevsiz veya Yetkisiz Mahkeme Karar Veremez

Mahkeme görevsizlik veya yetkisizlik kararı veriyorsa, esas hakkında hüküm kurmadığından yargılama giderlerine de hükmedemez. Giderler, dosyanın gönderildiği yetkili ve görevli mahkemede esas hakkında verilecek kararla birlikte değerlendirilir.

Davalı Gider Ödemeyebilir: HMK m. 312/2

Kanunda öngörülen istisnalardan en pratik olanı budur ve genellikle bilinmez.

HMK m. 312/2 uyarınca davalı, davanın açılmasına kendi hâl ve davranışıyla sebebiyet vermemiş ve yargılamanın ilk duruşmasında da davacının talep sonucunu kabul etmiş ise yargılama giderlerini ödemeye mahkûm edilmez.

İki şart birlikte aranır:

• Davanın açılmasına kendi hâl ve davranışıyla sebebiyet vermemiş olmak
• İlk duruşmada talep sonucunu kabul etmiş olmak

Boşanma davalarında bu istisnanın uygulanma alanı sınırlıdır; çünkü kusur tartışması çoğu zaman “davranışıyla sebebiyet verme” unsurunu doldurur. Buna karşılık kusurun tümüyle davacıda olduğu ve davalının süreci uzatmadığı dosyalarda ileri sürülebilir.

Bunun karşıtı da geçerlidir: HMK m. 312/1 uyarınca kabul veya feragat beyanında bulunan taraf, davada aleyhine hüküm verilmiş gibi yargılama giderlerine mahkûm edilir. Bu nedenle feragat kararı verilirken malî sonuç önceden hesaplanmalıdır.

Anlaşmalı Boşanmada Giderler

Anlaşmalı boşanmada taraflar arasında kusur tartışması yürütülmediğinden, giderlerin nasıl paylaşılacağı protokolde kararlaştırılabilir. Protokole yazılacak açık bir hüküm, sonradan çıkabilecek tartışmayı baştan önler.

Protokolde düzenleme yoksa mahkeme genel kurallara göre karar verir. Ayrıca her taraf kendi avukatının ücretini kendi sözleşmesine göre öder; protokolde aksi kararlaştırılmadıkça bu yük paylaştırılmaz.

Ödeyemeyecek Durumdaysanız: Adli Yardım

Yargılama giderlerini karşılayamayacak durumda olan taraf adli yardım talep edebilir. Adli yardım kararı verilmesi hâlinde harç ve giderlerden geçici olarak muafiyet sağlanır ve talep edilirse baro tarafından avukat görevlendirilebilir.

Talep, dava dilekçesiyle birlikte veya yargılama sırasında yapılabilir. Dilekçeye gelir durumunu gösteren belgeler eklenir: gelir belgesi veya gelir olmadığına dair yazı, muhtarlıktan alınacak fakirlik belgesi, tapu ve araç kaydı sorgusu, banka hesap dökümü.

Adli yardımın geçici bir muafiyet olduğunu bilmek gerekir: dava sonunda haklı çıkarsanız giderler karşı tarafa yükletilir; aleyhinize sonuçlanırsa muafiyet tamamen ortadan kalkmayabilir ve durumunuzun düzelmesi hâlinde tahsil gündeme gelebilir.

Kanun Yolu Aşamasında Giderler

• İstinaf ve temyiz harçları ayrıca yatırılır; başvuru yapan taraf peşin öder.
• Kanun yolunda haklı çıkılması hâlinde bu giderler de esas hükümle birlikte değerlendirilir.
• Harcın eksik yatırılması hâlinde verilen bir haftalık kesin süre, iki haftalık başvuru süresini kısaltacak biçimde yorumlanamaz.

Sık Yapılan Hatalar

• “Herkes kendi masrafını öder” sanmak: Giderler haklılık oranına göre paylaştırılır; kusur dağılımı belirleyicidir.
• Vekâlet ücretini gider saymamak: Karşı taraf lehine hükmedilecek vekâlet ücreti de yargılama giderleri kapsamındadır.
• Feragatin malî sonucunu hesaplamamak: Feragat eden taraf aleyhine hüküm verilmiş gibi giderlere mahkûm edilir.
• Adli yardım talebini geciktirmek: Talep dava dilekçesiyle birlikte yapılabilir; erken başvuru süreci kolaylaştırır.
• Protokolde gider düzenlemesi yapmamak: Anlaşmalı boşanmada bu husus protokolde açıkça kararlaştırılabilir.
• Kararda döküm aramamak: HMK m. 332 tutarın, oranın ve dökümün hüküm altında gösterilmesini zorunlu kılar; eksiklik kanun yolunda ileri sürülebilir.

HMK m.323: Giderlerin Tam Listesi

Hangi masrafın yargılama gideri sayılacağı tahmine bırakılmamış; kanunda tek tek sayılmıştır.

Maddenin konumu. Hüküm, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun “Yargılama Giderleri ve Adli Yardım” başlıklı yedinci kısmında yer alır. Gerekçesinde, davadaki hangi masrafların yargılama gideri olarak kabul edildiğinin ayrı ayrı sayılmak suretiyle belirlendiği ifade edilmiştir.

Sayılan kalemler. Maddeye göre yargılama giderleri şunlardan oluşur:

(a) Harçlar: celse, karar ve ilâm harçları.

(b) Tebligat: dava nedeniyle yapılan tebliğ ve posta giderleri.

(c) Evrak: dosya ve sair evrak giderleri.

(ç) Tedbir ve bildirimler: geçici hukukî koruma tedbirleri ile protesto, ihbar, ihtarname ve vekâletname düzenlenmesine ilişkin giderler.

(d) Keşif giderleri.

(e) Tanık ve bilirkişi: tanık ile bilirkişiye ödenen ücret ve giderler.

(f) Resmî belgeler: resmî dairelerden alınan belgeler için ödenen harç, vergi, ücret ve sair giderler.

(g) Tarafın katılım giderleri: vekille takip edilmeyen davalarda tarafların hazır bulundukları günlere ait gündelik, seyahat ve konaklama giderlerine karşılık hâkimin takdir edeceği miktar; ayrıca vekili bulunduğu hâlde mahkemece bizzat dinlenmek, isticvap edilmek veya yemin etmek üzere çağrılan taraf için takdir edilecek gündelik, yol ve konaklama giderleri.

(ğ) Vekâlet ücreti: vekille takip edilen davalarda kanun gereğince takdir olunacak vekâlet ücreti.

(h) Diğer giderler: yargılama sırasında yapılan diğer giderler.

Son bendin işlevi. (h) bendi açık uçludur; sayılanlar dışında kalan ve yargılama nedeniyle zorunlu olarak yapılan masraflar da bu kapsamda değerlendirilir.

Harç İndirimi: 492 Sayılı Kanun m.22

Uygulamada en çok işe yarayan ama en az bilinen hüküm budur: davanın ne zaman sona erdiği, ödenecek harcı doğrudan etkiler.

492 sayılı Harçlar Kanunu m.22: davadan feragat veya davayı kabul veya sulh, muhakemenin ilk celsesinde vuku bulursa, karar ve ilam harcının üçte biri, daha sonra olursa üçte ikisi alınır.

İki kademeli indirim. Dava ilk duruşmada feragat, kabul veya sulh ile sona ererse karar ve ilam harcının yalnız üçte biri; daha sonraki bir aşamada sona ererse üçte ikisi alınır.

Üç hâli kapsar. Hüküm yalnız feragati değil; davayı kabul ve sulh hâllerini de kapsar. Anlaşmalı boşanmada tarafların ilk duruşmada uzlaşması bu kapsamda değerlendirilebilir.

Pratik sonuç. Barışma ya da anlaşma ihtimali bulunan dosyalarda, sonucun ilk duruşmada ortaya konması ciddi bir harç tasarrufu sağlar.

Davalının gider sorumluluğu — HMK m.312/2: davalı, davanın açılmasına kendi hâl ve davranışıyla sebebiyet vermemiş ve yargılamanın ilk duruşmasında da davacının talep sonucunu kabul etmiş ise, yargılama giderlerini ödemeye mahkûm edilmez.

İki şart birlikte aranır: davalının davanın açılmasına sebebiyet vermemiş olması ve ilk duruşmada kabul etmesi. Biri eksikse hüküm uygulanmaz.

Kural ile istisna. Kural olarak bir davada haksız çıkan tarafın yargılama giderleriyle yükümlü bulunması asıldır. Ancak m.312/2’deki koşullar gerçekleştiğinde, davayı kaybeden taraf yargılama giderleriyle sorumlu tutulamaz.

Avans Rejimi: HMK m.120 ve m.324

Giderler yalnız sonunda paylaştırılmaz; baştan yatırılması gereken tutarlar da vardır ve bunların yatırılmaması ağır sonuçlar doğurur.

Gider avansı — HMK m.120/1. Davacı, yargılama harçları ile her yıl Adalet Bakanlığınca çıkarılacak gider avansı tarifesinde belirlenecek olan tutarı, dava açarken mahkeme veznesine yatırmak zorundadır.

Eksik kalırsa — m.120/2. Avansın yeterli olmadığının dava sırasında anlaşılması hâlinde mahkemece, bu eksikliğin tamamlanması için davacıya iki haftalık kesin süre verilir.

Bu bir dava şartıdır. Gider avansının yatırılmış olması HMK m.114 uyarınca dava şartları arasında sayılmıştır. Verilen kesin süre içinde tamamlanmazsa dava, dava şartı yokluğundan usulden reddedilir.

Delil avansı — HMK m.324/1. Taraflardan her biri, ikamesini talep ettiği delil için mahkemece belirlenen avansı, verilen kesin süre içinde yatırmak zorundadır. Taraflar birlikte aynı delilin ikamesini talep etmişlerse, gereken gideri yarı yarıya avans olarak öderler.

Yatırılmazsa — m.324/2. Taraflardan biri avans yükümlülüğünü yerine getirmezse, diğer taraf bu avansı yatırabilir. Aksi hâlde talep olunan delilin ikamesinden vazgeçilmiş sayılır.

Boşanmaya özgü istisna — m.324/3. Hüküm şu kaydı içerir: tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği dava ve işler hakkındaki hükümler saklıdır.

Bunun önemi büyüktür. Boşanma davaları — özellikle velâyet ve çocuğa ilişkin talepler bakımından — tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyecekleri işlerdendir. Bu nedenle avans yatırılmaması, her durumda delilden vazgeçme sonucu doğurmaz.

İki ayrı avans karıştırılmamalı. Gider avansı dava açılırken yatırılır ve dava şartıdır. Delil avansı ise yargılama sırasında, talep edilen belirli bir delil için yatırılır ve yatırılmaması yalnız o delil bakımından sonuç doğurur.

Vekâlet Ücreti ve Kötüniyet Sorumluluğu

Giderlerin en büyük kalemi çoğu zaman vekâlet ücretidir ve rejimi ayrıdır.

Yargılama gideridir. HMK m.323/ğ uyarınca vekille takip edilen davalarda kanun gereğince takdir olunacak vekâlet ücreti, yargılama giderleri arasında sayılmıştır.

Karşı taraf vekâlet ücreti. Bu ücret, tarafın kendi avukatına ödediği ücret değildir; kanun gereğince takdir olunan ve haksız çıkan taraftan alınarak haklı çıkan taraf lehine hükmedilen tutardır.

Tarife. Miktar, her yıl yayımlanan Avukatlık Asgarî Ücret Tarifesi esas alınarak belirlenir. Boşanma davaları bakımından tarifede maktu bir ücret öngörülür; tazminat ve alacak talepleri bakımından ise nispî ücret gündeme gelir.

Kendini temsil eden taraf. Vekille takip edilmeyen davalarda karşı taraf lehine vekâlet ücretine hükmedilmez; bunun yerine m.323/g uyarınca tarafın gündelik, yol ve konaklama giderleri takdir edilir.

Re’sen hükmedilir — HMK m.332. Yargılama giderlerine, mahkemece re’sen hükmedilir. Taraflardan ayrıca talep gelmesi gerekmez; hükümde giderlerin dökümü ve hangi tarafa yükletildiği gösterilir.

Kötüniyet ve dürüstlük kuralı — HMK m.327. Gereksiz yere davanın uzamasına veya gider yapılmasına sebebiyet vermiş olan taraf, davada lehine karar verilmiş olsa bile, karara etkisi olmayan bu giderlerin ödenmesine mahkûm edilebilir.

Bu hüküm dengeleyicidir. Kazanan taraf dahi, gereksiz duruşmalara, sonuçsuz keşiflere ya da usulsüz taleplere sebep olmuşsa o giderleri üstlenmek zorunda kalabilir.

Vekilin sorumluluğu. Aynı madde uyarınca, bir kişinin vekil veya yasal temsilci sıfatıyla yaptığı işlemlerden doğan ve gereksiz olan giderler, o kişiye yükletilebilir.

Adli Yardım: HMK m.334-339

Ödeme gücü bulunmayanlar için kanun ayrı bir bölüm ayırmıştır ve kapsamı sanılandan geniştir.

Şartlar — HMK m.334/1. Kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin, gereken yargılama veya takip giderlerini kısmen veya tamamen ödeme gücünden yoksun olan kimseler; iddia ve savunmalarında, geçici hukukî korunma taleplerinde ve icra takibinde, taleplerinin açıkça dayanaktan yoksun olmaması kaydıyla adli yardımdan yararlanabilirler.

İki ölçüt. Hüküm hem malî yetersizlik hem de talebin açıkça dayanaktan yoksun olmaması şartını arar. Ayrıca yardım kısmî de olabilir.

Kapsam — HMK m.335. Adli yardım kararı şunları sağlar: yapılacak tüm yargılama ve takip giderlerinden geçici olarak muafiyet; yargılama ve takip giderleri için teminat göstermekten muafiyet; dava ve icra takibi sırasında yapılması gereken tüm giderlerin Devlet tarafından avans olarak ödenmesi; ve davanın avukat ile takibi gerekiyorsa, ücreti sonradan ödenmek üzere bir avukat temini.

Nereye başvurulur — HMK m.336. Adli yardım talebi, asıl talep veya işin karara bağlanacağı mahkemeden; kanun yollarına başvuru sırasında ise bölge adliye mahkemesinden veya Yargıtay’dan istenir.

İnceleme — HMK m.337. Mahkeme, adli yardım talebi hakkında duruşma yapmaksızın karar verebilir; ancak talep hâlinde inceleme duruşmalı olarak yapılır. Talebin reddine ilişkin kararlarda, sunulan bilgi ve belgelerin kabul edilmeme sebebi açıkça belirtilir.

Ret kararına itiraz. Adli yardım talebinin reddi kararına karşı, tebliğ tarihinden itibaren bir hafta içinde itiraz edilebilir.

Kritik nokta — HMK m.339. Adli yardım kararından dolayı ertelenen tüm yargılama giderleri ile Devletçe ödenen avanslar, dava veya takip sonunda haksız çıkan kişiden tahsil olunur.

Yani adli yardım affetmez, erteler. Adli yardımdan yararlanan kişinin haksız çıkması hâlinde, uygun görülürse yargılama giderlerinin en çok bir yıl içinde aylık eşit taksitler hâlinde ödenmesine karar verilebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Boşanma masrafları nelerden oluşur?

Başvurma ve peşin harç, tebligat-posta giderleri, tanık ve bilirkişi ücretleri, keşif giderleri gibi kalemlerden oluşur. Avukatla çalışılıyorsa avukatlık ücreti ayrıdır.

Masraflar kime yükletilir?

Çekişmeli boşanmada kural olarak haksız çıkan veya kusurlu tarafa yükletilir. Eşit kusur veya kısmi kabul hâlinde giderler orana göre paylaştırılabilir.

Vekalet ücreti nedir?

Mahkemenin karşı taraf aleyhine hükmettiği, kazanan tarafın avukatı için tarifeye göre belirlenen tutardır. Tarafın kendi avukatına ödediği ücretten farklıdır.

Anlaşmalı boşanmada masraf kime ait?

Taraflar protokolde serbestçe belirler; eşit paylaşabilir veya birinin üstlenmesini kararlaştırabilir. Açıkça düzenlenmesi uyuşmazlığı önler.