Çalışma Süreleri, Hafta Tatili ve Genel Tatil (Bayram) Ücreti

4857 sayılı İş Kanunu, çalışma sürelerini ve dinlenme haklarını ayrıntılı düzenler. Haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir (m. 63); bunu aşan çalışma fazla çalışmadır. İşçinin hafta tatili ve ulusal bayram-genel tatil günlerindeki ücret hakları ise m. 46 ve 47’de güvence altına alınmıştır.

Haftalık ve Günlük Çalışma Süresi (m. 63)

Genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok 45 saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, çalışılan günlere eşit bölünür (haftada altı gün çalışılan işyerinde günde 7,5 saat, beş gün çalışılanda 9 saat). Tarafların anlaşmasıyla denkleştirme yapılabilir: haftalık süre, günde 11 saati aşmamak üzere günlere farklı dağıtılır ve iki aylık (toplu iş sözleşmesiyle dört aya, turizmde altı aya kadar) ortalama 45 saati aşmaz. Günlük 11 saatlik üst sınır emredicidir; bunu aşan çalışmalar denkleştirilemez, zamlı ödenir. Yer altı maden işlerinde çalışma süresi günde 7,5, haftada 37,5 saattir.

Ara Dinlenmesi (m. 68)

İşçilere, günlük çalışma süresinin ortasında ara dinlenmesi verilir ve bu süre çalışma süresinden sayılmaz: dört saat veya daha kısa işlerde 15 dakika, dört saatten fazla ve yedi buçuk saate kadar işlerde yarım saat, yedi buçuk saatten fazla işlerde bir saat. Bu süreler asgari olup aralıksız verilir.

Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma (m. 41)

Haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışmadır ve her saati normal saat ücretinin %50 fazlasıyla ödenir. Sözleşmeyle haftalık süre 45 saatin altında belirlenmişse, kararlaştırılan süre ile 45 saat arasındaki çalışma fazla sürelerle çalışmadır ve %25 zamlı ödenir. Fazla çalışma yılda 270 saati aşamaz, işçinin yazılı onayı gerekir ve işçi dilerse zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir. Ayrıntılı hesaplama için fazla mesai ve işçilik alacakları rehberimize bakabilirsiniz.

Hafta Tatili (m. 46)

İşçiye, tatil gününden önce m. 63’e göre belirlenen iş günlerinde çalışmış olması koşuluyla, yedi günlük bir zaman dilimi içinde kesintisiz en az 24 saat hafta tatili verilir (kural olarak Pazar). Çalışılmayan hafta tatili günü için, işçiye bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücreti tam olarak ödenir. Evlenme veya yakının ölümü gibi mazeret izinleri ile hekim raporlu günler, hafta tatiline hak kazanmada çalışılmış gibi sayılır. İzinsiz/mazeretsiz devamsızlık yapan işçi o hafta tatili ücretine hak kazanamayabilir.

Hafta Tatilinde Çalışmanın Ücreti

Hafta tatilinde çalışan işçi üç kalem hak eder: çalışmasa da hak ettiği bir günlük hafta tatili ücreti + çalışma karşılığı bir günlük ücret; bu çalışma aynı zamanda haftalık 45 saati aşırdığından %50 zamlı hesaplanır. Sonuçta hafta tatilinde bir gün çalışma, toplam 2,5 günlük (yevmiye) ücrete karşılık gelir.

Ulusal Bayram ve Genel Tatil (UBGT) Ücreti (m. 47)

Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde işçi çalışmazsa, bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücreti tam ödenir. İşçi bu günlerde çalışırsa, ayrıca çalışılan her gün için bir günlük ücret daha ödenir; yani UBGT’de çalışan işçi o gün için iki günlük ücrete hak kazanır. Aylık maktu ücretli işçilere, bu günlerde çalışmazlarsa maktu ücret dışında ek ödeme yapılmaz; çalışırlarsa her tatil günü için bir günlük ilave ücret ödenir. (Ulusal bayram ve genel tatil günleri 2429 sayılı Kanun’da belirlenmiştir.)

Telafi Çalışması (m. 64)

Zorunlu nedenlerle işin durması, bayram öncesi/sonrası işyerinin tatil edilmesi veya işçiye izin verilmesi gibi hâllerde çalışılamayan süreler için telafi çalışması yaptırılabilir. Telafi çalışması, normal çalışma dönemine geçişi izleyen iki ay içinde, günlük 11 saati aşmamak üzere günde en çok 3 saat olarak yaptırılır; tatil günlerinde telafi çalışması yaptırılamaz ve bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz.

Hafta Tatili ve Genel Tatil Ücreti

Tatil çalışmaları fazla mesaiden ayrı bir kalemdir ve ayrıca talep edilmelidir.

Üçüncü ve yedinci satırlar iki pratik noktadır: hafta tatilinde çalışan işçiye, zaten ödenmesi gereken tatil ücretine ek olarak zamlı çalışma ücreti ödenir; ayrıca hafta tatili ve genel tatil alacakları fazla mesaiden ayrı kalemler olduğundan dava dilekçesinde ayrı ayrı talep edilmelidir — talep edilmeyen kaleme hükmedilmez.

Çalışma Sürelerinde Sınırlar

Kanun günlük ve haftalık çalışmaya üst sınırlar koymuştur.

İkinci ve dokuzuncu satırlar sınırların niteliğini gösterir: günlük on bir saatlik sınır mutlaktır ve denkleştirme uygulansa dahi aşılamaz; sınırların ihlali hâlinde hem fazla çalışma ücreti doğar hem işveren hakkında idari para cezası uygulanır. Beşinci satır ise hesapta sık atlanan noktadır — ara dinlenme süreleri çalışma süresinden düşülür.

Çalışma süresi ve fazla mesai rehberlerimiz: haftalık 45 saat sınırı · fazla mesai hesaplama ve ispat · bordronun ispat değeri · hafta tatili ücreti · gece çalışması · telafi çalışması

Tatil Ücretlerinde İspat ve Talep

Tatil alacakları ayrı ispat gerektirir.

Yedinci satır bilirkişi hesabında sık denetlenen noktadır: hafta tatilinde yapılan çalışma hem tatil ücreti hem fazla mesai olarak iki kez hesaplanamaz — aynı saatler mükerrer sayılmaz. Dördüncü satır ise en etkili delildir; vardiya çizelgelerinin mahkemeden celbi, tanık beyanına göre çok daha güçlü bir ispat sağlar.

Çalışma süresi ve fazla mesai rehberlerimiz: haftalık 45 saat sınırı · fazla mesai hesaplama ve ispat · bordronun ispat değeri · hafta tatili ücreti · gece çalışması · telafi çalışması

Ulusal Bayram ve Genel Tatil Günleri

Tatil günlerinde çalışma ayrı bir ücretlendirmeye tabidir.

Üçüncü ve dördüncü satırlar iki temel kuralı verir: genel tatil gününde çalışan işçiye, zaten ödenmesi gereken tatil ücretine ek olarak bir günlük ücret daha ödenir; ayrıca sözleşmede hüküm bulunmuyorsa tatil gününde çalıştırma işçinin onayına bağlıdır. Dokuzuncu satır ise usulî zorunluluktur — bu kalem dava dilekçesinde ayrı gösterilmelidir.

Çalışma süresi ve fazla mesai rehberlerimiz: haftalık 45 saat sınırı · fazla mesai hesaplama ve ispat · bordronun ispat değeri · hafta tatili ücreti · gece çalışması · telafi çalışması

Hafta Tatili Hakkının Kullandırılması

Hafta tatili vazgeçilemez bir dinlenme hakkıdır.

Beşinci ve altıncı satırlar hakkın niteliğini gösterir: hafta tatili emredici bir haktır ve sözleşmeyle ortadan kaldırılamaz; kullandırılmadığı hâllerde işçi zamlı ücret talep edebilir. Sekizinci satır ise sık ihlal edilen noktadır — yirmi dört saatlik dinlenme süresi bölünerek kullandırılamaz.

Çalışma süresi ve fazla mesai rehberlerimiz: haftalık 45 saat sınırı · fazla mesai hesaplama ve ispat · bordronun ispat değeri · hafta tatili ücreti · gece çalışması · telafi çalışması

Yıllık İzin ve Tatil Günleri İlişkisi

İzin süresi hesabında tatil günleri ayrıca dikkate alınır.

İkinci ve üçüncü satırlar hesapta sık atlanan noktadır: yıllık izin süresine rastlayan hafta tatili ve genel tatil günleri izin süresinden sayılmaz ve izin süresi bu günler kadar uzar. Sekizinci satır ise emredici bir yasaktır — iş devam ederken yıllık izin ücrete dönüştürülemez, izin fiilen kullandırılmalıdır.

Çalışma süresi ve fazla mesai rehberlerimiz: haftalık 45 saat sınırı · fazla mesai hesaplama ve ispat · bordronun ispat değeri · hafta tatili ücreti · gece çalışması · telafi çalışması

Sıkça Sorulan Sorular

Haftalık çalışma süresi en fazla kaç saattir?

Genel bakımdan haftada en çok 45 saattir (m. 63). Günlük çalışma süresi, denkleştirme dâhil 11 saati aşamaz. Yer altı maden işlerinde haftalık süre 37,5 saattir.

Hafta tatili ücreti nedir?

İş günlerinde çalışmış olan işçiye yedi günlük dilimde kesintisiz en az 24 saat hafta tatili verilir ve çalışılmayan bu gün için bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücreti tam ödenir (m. 46).

Hafta tatilinde çalışırsam ne kadar ücret alırım?

Çalışmasanız da hak ettiğiniz bir günlük hafta tatili ücreti, artı çalışma karşılığı bir günlük ücret, artı 45 saati aştığı için %50 zam ile toplam 2,5 günlük ücrete hak kazanırsınız.

Bayramda (UBGT) çalışırsam ücret nasıl hesaplanır?

Çalışmazsanız o günün ücreti tam ödenir. Çalışırsanız ayrıca bir günlük ücret daha eklenir; yani o gün için iki günlük ücrete hak kazanırsınız (m. 47).

Fazla çalışma ücreti ne kadardır?

Haftalık 45 saati aşan çalışma %50 zamlı ödenir. Sözleşmeyle 45 saatin altında kararlaştırılıp 45 saate kadar yapılan çalışma ise %25 zamlı (fazla sürelerle çalışma) ödenir. Yıllık fazla çalışma 270 saati aşamaz.

Ara dinlenmesi çalışma süresinden sayılır mı?

Hayır. Ara dinlenmesi çalışma süresinden sayılmaz. Süresi günlük çalışmaya göre 15 dakika, yarım saat veya bir saat olarak kademelenir (m. 68).