6284’te Koruyucu ve Önleyici Tedbir Farkı: Hangi Tedbiri Kim Verir?

6284 sayılı Kanun iki farklı tedbir türü öngörür ve aradaki fark yalnızca teknik değildir: kime başvuracağınızı, ne kadar sürede sonuç alacağınızı ve ihlâl hâlinde ne olacağını belirler. Kısaca: koruyucu tedbir korunan kişiye yönelik bir destektir; önleyici tedbir ise şiddet uygulayana yükümlülük getirir. Bu yazıda iki tedbir türünün farkı, karar mercileri ve yaptırımları ele alınmaktadır.

1) Temel Ayrım: Kime Yönelik?

2) Koruyucu Tedbirler

Koruyucu tedbirler, şiddete uğrayan veya uğrama tehlikesi bulunan kişinin barınma, güvenlik, sosyal ve ekonomik ihtiyaçlarını karşılamaya yöneliktir. Kanunda mülkî amirin verebileceği koruyucu tedbirler arasında uygun barınma yeri sağlanması, geçici maddi yardım yapılması, psikolojik-meslekî-hukukî-sosyal rehberlik ve danışmanlık hizmeti verilmesi, hayatî tehlike hâlinde geçici koruma altına alınma ve kreş imkânı sayılmıştır.

Hâkim de koruyucu tedbirlere karar verebilir; ayrıca kimlik ve ilgili diğer bilgi ve belgelerin değiştirilmesi gibi ağır tedbirler hâkim yetkisindedir.

3) Önleyici Tedbirler

Önleyici tedbirler doğrudan şiddet uygulayana yöneliktir ve ona yapma ya da yapmama biçiminde yükümlülükler getirir. Başlıcaları: mağdura yönelik belirli söz ve davranışlarda bulunmama, müşterek konuttan uzaklaştırılma ve konutun korunan kişiye tahsisi, korunan kişilere ve bulundukları yerlere yaklaşmama, çocuklarla kişisel ilişkinin refakatçi eşliğinde kurulması veya kaldırılması, iletişim araçlarıyla rahatsız etmeme, silahın kolluğa teslimi.

4) Kolluk Amirinin İstisnaî Yetkisi

Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde kolluk amiri, kanunda belirtilen sınırlı sayıdaki tedbire doğrudan karar verebilir. Bu karar geçicidir: evrak ilk iş günü içinde onaya sunulur; koruyucu tedbirlerde mülkî amir 48 saat, önleyici tedbirlerde hâkim 24 saat içinde onaylamazsa tedbir kendiliğinden kalkar.

5) Ortak Özellikler

• Her iki tedbir türü de geçici hukukî koruma niteliğindedir; nihaî karar değildir.
• Karar hızlı ve basit bir incelemeyle alınır; duruşma yapılması zorunlu değildir.
• Koruyucu tedbir için delil veya belge aranmaz.
• Tedbir ilk defasında en çok altı ay için verilir; koşullar sürerse uzatılabilir.
• Kararlara karşı itiraz yolu açıktır.

6) İhlâl Edilirse Ne Olur?

Önleyici tedbir kararının şiddet uygulayan tarafından ihlâli zorlama hapsi yaptırımına bağlanmıştır. Bu nedenle tedbir kararı tebliğ edilirken, karara aykırı davranılması hâlinde zorlama hapsi uygulanacağı ihtarı da yapılır. Zorlama hapsi bir ceza mahkûmiyeti değildir; kararın gereğini yerine getirmeye zorlamak amacı taşır ve adlî sicile işlenmez.

Temel Ayrım: Kime Yönelik?

6284 sayılı Kanun’daki tedbirleri anlamanın en kısa yolu şu sorudur: tedbir kime yükümlülük getiriyor?

Üç Merci, Üç Farklı Yetki

Kanun tedbir kararı verme yetkisini üç makam arasında paylaştırmıştır. Bu ayrımı bilmek, nereye başvuracağınızı belirler.

• Aile mahkemesi hâkimi: Hem koruyucu hem önleyici tedbirlerin tamamına karar verebilir. En geniş yetkiye sahiptir.
• Mülki amir (vali veya kaymakam): Yalnızca koruyucu tedbirlere karar verebilir. Önleyici tedbir kararı verme yetkisi bulunmamaktadır.
• Kolluk amiri: Yalnızca gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde ve sınırlı sayıda tedbire karar verebilir.

Kanun ayrıca pratik bir kolaylık getirir: tedbir kararı en çabuk ve en kolay ulaşılabilecek yer hâkiminden, mülki amirinden ya da kolluk biriminden talep edilebilir. Yani gece yarısı hâkime ulaşamıyorsanız karakola gitmeniz hakkınızdır.

Mülki Amirin Verebileceği Koruyucu Tedbirler (m.3)

• Kendisine ve gerekiyorsa beraberindeki çocuklara, bulunduğu yerde veya başka bir yerde uygun barınma yeri sağlanması
• Diğer kanunlar kapsamındaki yardımlar saklı kalmak üzere geçici maddi yardım yapılması
• Psikolojik, meslekî, hukukî ve sosyal bakımdan rehberlik ve danışmanlık hizmeti verilmesi
• Hayatî tehlikesi bulunması hâlinde, talebi üzerine veya resen geçici koruma altına alınması
• Gerekli hâllerde kreş imkânı sağlanması

Geçici maddi yardım bakımından: on altı yaşından büyükler için her yıl belirlenen aylık net asgari ücret tutarının otuzda birine kadar günlük ödeme yapılır. Korunan kişinin gerçeğe aykırı beyanda bulunduğu tespit edilirse yapılan yardımlar kendisinden tahsil edilir.

Hâkimin Verebileceği Koruyucu Tedbirler (m.4)

Bunlar mülki amirin yetkisi dışında kalan ve yargısal karar gerektiren tedbirlerdir:

• İşyerinin değiştirilmesi
• Evli olması hâlinde ayrı yerleşim yeri belirlenmesi
• Şartların varlığı hâlinde aile konutu şerhi konulması
• Hayatî tehlikesinin bulunması ve korumanın başka türlü sağlanamaması hâlinde kimlik ve ilgili diğer bilgi ve belgelerin değiştirilmesi

Kolluk Amirinin İstisnaî Yetkisi ve Onay Süreleri

Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde kolluk amiri sınırlı sayıda tedbire karar verebilir. Ancak bu kararlar onaya tabidir ve onay süreleri birbirinden farklıdır.

Hâkimin Koruyucu Tedbirleri: 6284 m.4

Mülkî amirin verebileceği koruyucu tedbirlerin yanında, yalnız hâkim tarafından verilebilecek dört koruyucu tedbir daha vardır. Bunlar Kanunun 4. maddesinde sayılmıştır ve tamamı korunan kişiye yöneliktir.

a) İşyerinin değiştirilmesi. Korunan kişinin işyerinde de risk altında olduğu hâllerde uygulanır. Uygulaması, kişinin tâbi olduğu mevzuat hükümlerine göre yetkili merci veya kişi tarafından yerine getirilir.

b) Ayrı yerleşim yeri belirlenmesi. Madde bunu bir şarta bağlamıştır: kişinin evli olması hâlinde müşterek yerleşim yerinden ayrı yerleşim yeri belirlenmesi. Bu tedbir, korunan kişinin ortak konuttan ayrılmasının hukukî zeminini oluşturur.

c) Aile konutu şerhi. Türk Medenî Kanunu’ndaki şartların varlığı hâlinde ve korunan kişinin talebi üzerine tapu kütüğüne aile konutu şerhi konulması. İki kayda dikkat edilmelidir: TMK şartlarının bulunması ve talep edilmiş olması; bu tedbir re’sen uygulanmaz.

ç) Kimlik bilgilerinin değiştirilmesi. En ağır tedbirdir ve üç şarta bağlanmıştır: korunan kişi bakımından hayatî tehlikenin bulunması, bu tehlikenin önlenmesi için diğer tedbirlerin yeterli olmayacağının anlaşılması ve ilgilinin aydınlatılmış rızasına dayanması. Uygulama 5726 sayılı Tanık Koruma Kanunu hükümlerine göre yapılır.

Hâkimin Önleyici Tedbirleri: 6284 m.5

Önleyici tedbirler ise şiddet uygulayana yöneliktir. Maddenin ilk cümlesi şöyledir: şiddet uygulayanlarla ilgili olarak aşağıdaki önleyici tedbirlerden birine, birkaçına veya uygun görülecek benzer tedbirlere hâkim tarafından karar verilebilir.

a) Söz ve davranış yasağı: şiddet mağduruna yönelik olarak şiddet tehdidi, hakaret, aşağılama veya küçük düşürmeyi içeren söz ve davranışlarda bulunmaması. Görüldüğü gibi kapsam fiziksel şiddetle sınırlı değildir.

b) Uzaklaştırma ve konutun tahsisi: müşterek konuttan veya bulunduğu yerden derhâl uzaklaştırılması ve müşterek konutun korunan kişiye tahsis edilmesi. Bu bent iki işlemi birlikte içerir — yalnız çıkarma değil, konutun korunan kişiye tahsisi de kararın parçasıdır.

Çocukla kişisel ilişki bakımından: madde, kişisel ilişkinin refakatçi eşliğinde yapılması, sınırlanması ya da tümüyle kaldırılması seçeneklerini tanır. Üç kademeli bu yapı, çocuğun menfaatine göre ölçülü bir düzenleme yapılmasına imkân verir.

Yakınlar ve tanıklar: gerekli görülmesi hâlinde korunan kişinin, şiddete uğramamış olsa bile yakınlarına, tanıklarına ve — kişisel ilişki kurulmasına ilişkin hâller saklı kalmak üzere — çocuklarına yaklaşmaması. Bu bent, koruma çemberini korunan kişinin ötesine genişletir.

Listeler Kapalı Değildir

Her iki maddede de tekrarlanan bir ifade, dilekçe yazarken en çok işe yarayan noktadır.

Hem m.4 hem m.5, tedbirlerin “birine, birkaçına veya uygun görülecek benzer tedbirlere” karar verilebileceğini söyler. Bunun iki sonucu vardır.

Birincisi: tedbirler birlikte istenebilir. Tek bir tedbirle yetinmek zorunlu değildir; somut riskin gerektirdiği kadar tedbir aynı dilekçede talep edilmelidir.

İkincisi ve daha önemlisi: listeler tahdidî değildir. “Uygun görülecek benzer tedbirler” ifadesi, maddede sayılmayan ancak somut olayın gerektirdiği tedbirlerin de istenebilmesine imkân verir. Dolayısıyla “kanunda yazmıyor” gerekçesiyle bir talepten vazgeçilmemelidir; talep, korunmak istenen menfaat açıkça gösterilerek ileri sürülebilir.

Dilekçede bu genişlikten yararlanmanın yolu, her tedbiri somut bir riske bağlamaktan geçer: hangi mekânda, hangi kişiye karşı, hangi iletişim kanalı üzerinden bir tehlike bulunduğu gösterildiğinde, hâkimin ölçülü bir tedbir belirlemesi kolaylaşır.

Talep Edilmese Bile: Tedbir Nafakası

Kanunun en az bilinen imkânlarından biri, aynı maddede yer alan nafaka hükmüdür. Bu hüküm, koruma kararının ekonomik boyutunu da kapsar.

Maddeye göre şiddet uygulayan, aynı zamanda ailenin geçimini sağlayan veya katkıda bulunan kişi ise hâkim, Türk Medeni Kanunu hükümlerine göre nafakaya hükmedilmemiş olması kaydıyla, şiddet mağdurunun yaşam düzeyini göz önünde bulundurarak talep edilmese dahi tedbir nafakasına hükmedebilir.

Hükmün üç unsuru vardır. Şart: şiddet uygulayanın ailenin geçimini sağlayan ya da katkıda bulunan kişi olması. Sınır: Türk Medeni Kanunu hükümlerine göre ayrıca nafakaya hükmedilmemiş olması; yani mükerrer nafaka doğmaz. Ölçüt: şiddet mağdurunun yaşam düzeyi.

En dikkat çekici kayıt ise şudur: hâkim bu nafakaya talep edilmese dahi hükmedebilir. Buna rağmen dilekçede açıkça istenmesi ve şiddet uygulayanın gelir durumuna ilişkin bilgilerin — çalıştığı yer, taşınmaz ve araç kayıtları gibi — sunulması, miktarın belirlenmesini kolaylaştırır.

Tahsil bakımından da özel bir düzenleme vardır: tedbir nafakasının tahsiline ilişkin hususlar Kanunun 43. maddesindeki usul ve esaslara göre yerine getirilir.

Kolluk Amirinin İstisnaî Yetkisi

Üç merci arasındaki dağılımın en dar halkası kolluk amiridir; ancak bu yetki, mahkemeye ve mülkî amire ulaşılamayan saatlerde koruma boşluğunu kapatır.

Kanunun 3. maddesinin ikinci fıkrasına göre gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde birinci fıkranın (a) ve (ç) bentlerinde yer alan tedbirler, ilgili kolluk amirlerince de alınabilir.

İki sınır buradan çıkar. Şart sınırı: yetki her durumda değil, yalnız gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde doğar. Konu sınırı: kolluk amiri, mülkî amirin verebileceği tüm tedbirleri değil, yalnız maddede gösterilen iki bendi uygulayabilir. Uzaklaştırma gibi önleyici tedbirler ise hâkim kararına tâbidir.

Kolluk kararının tebliği de özel bir usule bağlanmıştır: Kanunun 8. maddesine göre gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde ilgili kolluk birimi tarafından verilen tedbir kararı, şiddet uygulayana bir tutanakla derhâl tebliğ edilir. Tebliğ sırasında ayrıca, karara aykırılık hâlinde zorlama hapsinin uygulanacağı ihtar edilir.

Pratik sonuç şudur: gece veya hafta sonu gibi mahkemeye ulaşılamayan zamanlarda en yakın kolluk birimine başvurulabilir; koruma o anda başlar. Ancak daha geniş kapsamlı tedbirler için ilk iş günü mahkemeye başvurulması gerekir — kolluk yetkisi geçici ve dar bir köprüdür.

Başvuru süreci için uzaklaştırma kararı nasıl alınır yazımıza, dilekçe metni için koruma kararı dilekçesi örneğimize, karara itiraz için tedbir kararına itiraz yazımıza bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Koruyucu ve önleyici tedbir arasındaki fark nedir?

Koruyucu tedbirler korunan kişiye yöneliktir ve barınma, maddi yardım, danışmanlık ile geçici koruma gibi ihtiyaçları karşılar. Önleyici tedbirler ise şiddet uygulayana yükümlülük ve yasak getirir; uzaklaştırma, yaklaşmama ve iletişim yasağı bu kapsamdadır.

Hangi makam hangi tedbire karar verebilir?

Aile mahkemesi hâkimi hem koruyucu hem önleyici tedbirlerin tamamına karar verebilir. Mülki amir yalnızca koruyucu tedbirlere karar verebilir; önleyici tedbir kararı verme yetkisi bulunmamaktadır. Kolluk amiri ise yalnızca gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde ve sınırlı sayıda tedbire karar verebilir.

Mülki amir uzaklaştırma kararı verebilir mi?

Hayır. Mülki amirin önleyici tedbir kararı verme yetkisi bulunmamaktadır. Uzaklaştırma için aile mahkemesi hâkimine başvurulmalı; gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde kolluk amirinden talep edilmelidir.

Kolluktan alınan karar ne kadar sürede onaylanmalı?

Süre tedbirin türüne göre değişir. Koruyucu tedbirde evrak ilk iş günü mülki amirin onayına sunulur ve kırk sekiz saat içinde onaylanmayan tedbir kendiliğinden kalkar. Önleyici tedbirde ise evrak hâkimin onayına sunulur ve yirmi dört saat içinde onaylanmayan tedbir kendiliğinden kalkar.

Tedbir için delil sunmam gerekir mi?

Kanunun 8. maddesinin üçüncü fıkrasında koruyucu tedbir kararı için şiddetin uygulandığına dair delil veya belge aranmayacağı açıkça öngörülmüştür. Önleyici tedbirler bakımından ise böyle bir ifade kullanılmamıştır; bu nedenle elinizde delil varsa sunmak, özellikle önleyici tedbir taleplerinde talebi güçlendirir.

Mülki amir hangi koruyucu tedbirleri verebilir?

Uygun barınma yeri sağlanması, geçici maddi yardım yapılması, psikolojik, meslekî, hukukî ve sosyal bakımdan rehberlik ve danışmanlık hizmeti verilmesi, hayatî tehlike hâlinde geçici koruma altına alınma ve gerekli hâllerde kreş imkânı sağlanması tedbirlerine karar verebilir.

Geçici maddi yardım ne kadardır?

On altı yaşından büyükler için her yıl belirlenen aylık net asgari ücret tutarının otuzda birine kadar günlük ödeme yapılır. Korunan kişinin gerçeğe aykırı beyanda bulunduğu tespit edilirse yapılan yardımlar kendisinden tahsil edilir.

Karar bana tebliğ edilmediyse uygulanır mı?

Uygulanır. Tedbir kararının ilgililere tefhim veya tebliğ edilmemesi, kararın uygulanmasına engel teşkil etmez. Bu nedenle şiddet uygulayan tebligat almadığını ileri sürerek karara aykırı davranmayı meşrulaştıramaz.

Delil Meselesinde İnce Bir Ayrım

Yaygın bilgi şudur: “6284’te delil aranmaz.” Bu doğrudur ancak eksiktir.

Kanunun 8. maddesinin üçüncü fıkrasında, koruyucu tedbir kararı verilebilmesi için şiddetin uygulandığı hususunda delil veya belge aranmayacağı açıkça öngörülmüştür.

Buna karşılık önleyici tedbirler bakımından delil ve belge aranmayacağına ilişkin bir ifade kullanılmamıştır. Öğretide bu farktan hareketle, hâkimin veya kolluk amirinin önleyici tedbire karar verirken somut olayın özelliğine göre delil ve belge değerlendirebileceği ileri sürülmektedir.

Pratik sonucu: mağdurun beyanı esas alınmakla birlikte, elinizde darp raporu, mesaj kaydı veya tanık gibi bir delil varsa bunu baştan sunmak, özellikle önleyici tedbir taleplerinde talebin karşılanma ihtimalini güçlendirir.

Talep Kim Tarafından Yapılabilir?

• İlgilinin kendi talebi
• Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı veya kolluk görevlileri
• Cumhuriyet savcısı

Ayrıca hâkim, mülki amir ve kolluk amiri belirli hâllerde resen karar verebilir; şiddet mağdurunun talepte bulunmamış olması tedbir alınmasına engel değildir.

Uygulama: ŞÖNİM ve Barınma

• Hâkim veya mülki amir tarafından verilen kararlar ivedilikle ŞÖNİM’e — Şiddet Önleme ve İzleme Merkezi — bildirilir.
• Mülki amirin veya kolluk amirinin kararıyla kamu kurum ve kuruluşlarına ait barınma yerlerine getirilen şiddet mağduru, başka herhangi bir karar veya onay aranmaksızın derhal kabul edilir.
• Resen barınma tedbiri verilen kişi barınma yerinde kalmak istemezse, aydınlatılmış rızası alınarak kalmak istediği yere ŞÖNİM tarafından ulaştırılır. Hayatî tehlike varsa kolluk refakati talep edilir.
• Tedbir kararının ilgililere tefhim veya tebliğ edilmemesi, kararın uygulanmasına engel teşkil etmez.

Son madde önemlidir: şiddet uygulayan “bana tebliğ edilmedi” diyerek karara aykırı davranmayı meşrulaştıramaz.

İhlal Edilirse

Tedbir kararına aykırı davranış zorlama hapsi yaptırımına tabidir: ilk ihlalde üç ile on gün, tekrarında on beş, sonraki tekrarlarda otuz güne kadar uygulanabilir.

Yerleşik uygulamada her bir ihlal ayrı bir zorlama hapsi talebine konu edilebilir. Bu nedenle ihlal anında derhâl kolluğa başvurup tutanak düzenletmek, hem yaptırım hem sonraki dosyalarda ispat bakımından belirleyicidir.

Sık Yapılan Hatalar

• Mülki amirden uzaklaştırma istemek: Mülki amirin önleyici tedbir yetkisi yoktur; uzaklaştırma için hâkime veya gecikmesinde sakınca varsa kolluk amirine başvurulmalıdır.
• Onay süresini takip etmemek: Kolluk kararı, koruyucu tedbirde 48, önleyici tedbirde 24 saat içinde onaylanmazsa kendiliğinden kalkar.
• “Delil gerekmiyor” diye hiç delil sunmamak: Delil aranmayacağı açık hükmü koruyucu tedbirler içindir; önleyici tedbirlerde delil sunmak talebi güçlendirir.
• Yalnızca bir tedbir istemek: Somut olayın niteliğine göre birden fazla tedbire birlikte karar verilebilir.
• Tebligat beklemek: Kararın tefhim veya tebliğ edilmemesi uygulanmasına engel değildir.
• İhlali kayda geçirmemek: Tutanaksız ihlal, zorlama hapsi talebinin dayanağını zayıflatır.

Sıkça Sorulan Sorular

Koruyucu tedbir ile önleyici tedbir arasındaki fark nedir?

Koruyucu tedbir korunan kişiye yöneliktir ve barınma, güvenlik, ekonomik ve sosyal ihtiyaçlarını karşılamayı amaçlar. Önleyici tedbir ise şiddet uygulayana yöneliktir ve ona uzaklaşma, yaklaşmama, iletişim kurmama gibi yükümlülükler getirir.

Uzaklaştırma hangi tedbir türüdür?

Uzaklaştırma bir önleyici tedbirdir; şiddet uygulayanın müşterek konuttan uzaklaştırılması ve konutun korunan kişiye tahsisi biçiminde uygulanır. Kural olarak aile mahkemesi hâkimi tarafından verilir.

Mülkî amir uzaklaştırma kararı verebilir mi?

Kural olarak veremez. Mülkî amirin yetkisi kanunda sayılan koruyucu tedbirlerle sınırlıdır. Uzaklaştırma önleyici tedbir olduğundan hâkim yetkisindedir; kolluk amirinin gecikmesinde sakınca bulunan hâllerdeki sınırlı yetkisi saklıdır.

Tedbir kararı ihlâl edilirse ne olur?

Önleyici tedbir kararının ihlâli zorlama hapsi yaptırımına bağlanmıştır. Karar tebliğ edilirken bu ihtar da yapılır. Zorlama hapsi bir ceza mahkûmiyeti niteliğinde olmadığından adlî sicile işlenmez.

Tedbir kararına itiraz edilebilir mi?

Evet. 6284 kapsamında verilen tedbir kararlarına karşı itiraz yolu açıktır. İtiraz, kararı veren merciin bağlı olduğu usule göre incelenir.

Kolluğun verdiği tedbir ne kadar sürede onaylanmalı?

Kolluk amiri evrakı, kararın alındığı tarihi takip eden ilk iş günü içinde onaya sunar. Koruyucu tedbirlerde mülkî amir 48 saat, önleyici tedbirlerde hâkim 24 saat içinde onaylamazsa tedbir kendiliğinden kalkar.