Serbest Tüketici Olmak: Elektrik ve Gazda Tedarikçini Seçme Hakkının Kullanımı

Elektrik piyasasında her tüketici aynı statüde değildir. Mevzuat üç ayrı statü tanır ve tedarikçinizi seçip seçemeyeceğiniz tamamen bu statüye bağlıdır. Serbest tüketici olmanın da tek değil üç ayrı yolu vardır.

1) Üç Tüketici Statüsü

Tüketici; serbest tüketici, serbest olmayan tüketici ya da son kaynak tedariki kapsamındaki tüketici statüsünde elektrik enerjisi ve/veya kapasiteyi tedarikçilerden temin eder.

Üçüncü satır sıkça yanlış anlaşılır: bu statü, serbest tüketici olmayanları değil, serbest olduğu hâlde tedarikçi seçmeyenleri ifade eder.

Yani serbest tüketici niteliği kazanmak tek başına yeterli değildir; bu nitelik kullanılmadığında son kaynak tedariki devreye girer. Bu rejimin ayrıntısı için son kaynak tedarik tarifesi incelememize bakabilirsiniz.

2) Serbest Tüketici Olmanın Üç Yolu

Serbest tüketici: Kurul tarafından belirlenen elektrik enerjisi miktarından daha fazla tüketimde bulunması veya iletim sistemine doğrudan bağlı olması veya organize sanayi bölgesi tüzel kişiliğini haiz olduğu için tedarikçisini seçme hakkına sahip gerçek veya tüzel kişiyi ifade eder.

Üç yol alternatiftir; birinin gerçekleşmesi yeterlidir.

İkinci ve üçüncü yol tüketim miktarından bağımsızdır: iletim sistemine doğrudan bağlı bir tesis veya bir OSB tüzel kişiliği, limiti aşmasa dahi serbest tüketicidir.

Birinci yol ise her yıl değişebilen bir eşiğe bağlıdır ve uygulamada en yaygın olanıdır. Abonelikten doğan uyuşmazlıklar için elektrik aboneliği uyuşmazlıkları incelememize bakabilirsiniz.

3) Serbest Tüketici Limiti

Üçüncü satır bu konudaki en pratik uyarıdır: limit bir kanun hükmü değil, Kurul kararıyla belirlenen bir değerdir.

⚠️ Uyarı: Serbest tüketici limiti Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu tarafından belirlenmekte ve değişebilmektedir. Doğal gaz piyasasında da ayrı bir limit uygulanır. İşlem öncesinde limitin güncel değeri, EPDK kararları ve duyuruları üzerinden teyit edilmelidir.

Hangi dönemin tüketimi esas alınır?

İlk iki satır bir esneklik tanır: geçmiş yıl tüketimi yetmiyorsa cari yıl tüketimi de değerlendirilebilir.

Dördüncü satır ise niteliğin kullanım yerine bağlandığını gösterir; kullanım hakkını sonradan edinen de bu nitelikten yararlanabilir.

Bu nedenle bir iş yerini devralan kişi, önceki dönem tüketimleri üzerinden serbest tüketici olabilir.

4) Birlikte Serbest Tüketici Olma

Bu hüküm, tek başına limiti aşamayan tüketicilere toplanarak nitelik kazanma imkânı verir.

Uygulamada bu, aynı yapıda veya aynı organizasyonda yer alan kullanıcılar için önemli bir açılımdır.

Değerlendirmede esas alınan, kişilerin ayrı ayrı tüketimi değil toplam tüketimdir.

5) İkili Anlaşma

İkili anlaşma: Gerçek veya tüzel kişiler arasında özel hukuk hükümlerine tabi olarak, elektrik enerjisi ve/veya kapasitenin alınıp satılmasına dair yapılan ve Kurul onayına tabi olmayan ticari anlaşmalar.

Birinci satır sözleşme özgürlüğünü işaret eder: fiyat, süre ve şartlar taraflarca serbestçe belirlenir.

Üçüncü satır ise bu serbestliği tamamlar; anlaşma için ayrıca bir idari onay aranmaz.

Buna karşılık sözleşme özgürlüğü, mevzuattaki usul kurallarını ortadan kaldırmaz.

Sözleşmede bakılacaklar

Dördüncü ve beşinci satır uygulamada en çok uyuşmazlık doğuran kalemlerdir.

Özellikle tüketim taahhüdü bulunan sözleşmelerde, öngörülenden az tüketim de bir yükümlülük doğurabilir.

Bu nedenle sözleşme, yalnızca birim fiyat üzerinden değil bütün olarak değerlendirilmelidir.

6) Tedarikçinin Ön İnceleme Hakkı

Dördüncü satır kesin bir süre koyar ve bu süre zorunludur.

Belgenin içeriği

Üçüncü satır tedarikçi açısından bir risk değerlendirmesi aracıdır.

Dördüncü satır ise yeni kullanım yerleri için bir alternatif sağlar; iki yıllık geçmiş bulunmasa da süreç işler.

Tüketiciler bakımından pratik sonuç şudur: geçmiş kaçak veya usulsüz kullanım kaydı, tedarikçi bulmayı güçleştirebilir.

7) Son Kaynak Tedariki

Son kaynak tedariği: Serbest tüketici niteliğini haiz olduğu hâlde elektrik enerjisini, son kaynak tedarikçisi olarak yetkilendirilen tedarik lisansı sahibi şirket dışında bir tedarikçiden temin etmeyen tüketicilere elektrik enerjisi tedariğidir.

Birinci satır bu kurumun neden serbest olmayan tüketicilerden farklı olduğunu gösterir.

Serbest olmayan tüketici, tedarikçi seçemez; son kaynak kapsamındaki tüketici ise seçebilir ama seçmemiştir.

Bu ayrım, uygulanacak tarife bakımından da farklı sonuçlar doğurur.

8) Kayıtlar ve Teknik Şartlar

Her iki hâlde de kayıtların güncel hâlde tutulması açıkça öngörülmüştür.

Sayaç okuma ve sisteme giriş

Üçüncü satır serbest tüketicilere özgü bir hızlandırılmış yükümlülüktür.

Bu kısa süre, piyasa uzlaştırmasının zamanında yapılabilmesi içindir.

Sayaç şartı

Serbest tüketici olabilmek bakımından sayaçların dilimli ölçüm yapabilen elektronik sayaçlar olması aranır.

Bu teknik şart sağlanmadan, nitelik doğmuş olsa bile süreç fiilen işletilemez.

Bu nedenle tedarikçi görüşmelerine başlamadan önce sayacın uygunluğu kontrol edilmelidir.

9) Geçiş Süreci

Üçüncü adım çoğu zaman atlanır; oysa tedarikçiler teklif verirken tüketim yük eğrisine bakar.

Yük eğrisi, tüketimin gün ve saat içindeki dağılımını gösterdiğinden fiyatlamayı doğrudan etkiler.

Altıncı adım ise sözleşmenin fiilen hüküm doğurması için gereken teknik aşamadır.

Teklif karşılaştırırken

İkinci satır en sık yanılgıya yol açan kalemdir: tedarikçi yalnızca enerji bedelini fiyatlar; şebeke kalemleri ayrıca yansır.

Bu nedenle iki teklif karşılaştırılırken aynı kapsamda olup olmadıkları kontrol edilmelidir.

Beşinci satır ise düşük tüketimli dönemlerde beklenmedik bir maliyet doğurabilir.

10) Şikâyet ve Bilgilendirme

İkinci satırda üç ayrı unsur vardır: iletme, kaydetme ve takip edilebilirlik.

Kayıt tutulmayan bir şikâyet kanalı bu şartı karşılamaz.

Üçüncü ve dördüncü satır birlikte okunur: süre içinde yalnızca işlem yapmak değil, tüketiciye bilgi vermek de gerekir.

Bilgilendirme yükümlülüğü

Yönetmelik, tüketicilerin yeterli, güvenli, sürekli ve kolay bir şekilde hizmet almalarını ve hizmet seçeneklerini öğrenmelerini sağlama görevini tedarik ve dağıtım şirketlerine verir.

Bu görev, serbest tüketici olma imkânının tüketiciye duyurulmasını da kapsayacak biçimde yorumlanır.

Uygulamada birçok tüketici, niteliği taşıdığı hâlde bu imkândan haberdar olmadığı için son kaynak tedariki kapsamında kalmaktadır.

11) Doğal Gaz Tarafı

İki piyasada kavram benzer olsa da limitler ve usul ayrı ayrı düzenlenmiştir.

Bu nedenle elektrikte serbest tüketici olmak, doğal gazda da otomatik olarak aynı sonucu doğurmaz.

Her iki piyasa için değerlendirme ayrı yapılmalıdır.

12) İki Statünün Karşılaştırması

Dördüncü satır iki statünün pratikteki en önemli farkıdır: son kaynak kapsamındaki tüketici için kapı açıktır.

Serbest olmayan tüketici ise statü değişimi için eşiğin aşılmasını beklemek durumundadır.

Bu nedenle son kaynak kapsamında bulunmak bir kısıt değil, kullanılmamış bir haktır.

13) Mevzuat Haritası

İkinci satır bu konunun ağırlık merkezidir; statüler ve usul Kanunda değil Yönetmelikte ayrıntılandırılmıştır.

Üçüncü satır ise en değişken unsurdur ve her değerlendirmede yeniden teyit edilmelidir.

Sayıların tamamı bir arada

Üçüncü ve altıncı satır, tüketicinin bir uyuşmazlıkta doğrudan dayanabileceği sürelerdir.

Beşinci satır ise tedarikçi ile dağıtım şirketi arasındaki teknik işleyişe ilişkindir.

Tek cümlelik özet

Serbest tüketici olmak bir nitelik, tedarikçi değiştirmek ise bu niteliğin kullanılmasıdır; nitelik mevzuattan doğar, kullanım ise sözleşmeyle gerçekleşir.

14) Kimler İçin Anlamlı?

Üçüncü satır, birlikte serbest tüketici olma hükmünün en pratik uygulama alanıdır.

Dördüncü satırdaki işletmeler için asıl avantaj fiyattan çok, tüketim profiline uygun bir fiyatlandırma elde edebilmektir.

Beşinci satır ise gerçekçi bir sınırı gösterir; tek bir konutun limiti aşması olağan değildir.

Yük eğrisi neden önemli?

Tedarikçi, enerjiyi piyasadan temin ederken tüketicinin ne zaman tükettiğine göre maliyetlenir.

Bu nedenle iki işletme aynı yıllık tüketime sahip olsa dahi farklı fiyat teklifi alabilir.

Geçmiş tüketim belgesindeki yük eğrisi tam olarak bu değerlendirme içindir.

15) Sözleşme Sonrası

Üçüncü satır çok sık karıştırılır: tedarikçi değişse bile şebeke hizmeti dağıtım şirketine aittir.

Yani arıza, kesinti ve bağlantı konularında muhatap değişmez.

Dördüncü satır ise itirazın doğru mercie yöneltilmesini sağlar; enerji bedeli tedarikçiye, şebeke kalemleri dağıtım tarafına ilişkindir.

Muhatap tablosu

Bu tablo, serbest tüketici olduktan sonra en çok zaman kaybettiren sorunu çözer: kime başvurulacağı.

Yanlış mercie yapılan başvuru, süre kaybının yanında hak kaybına da yol açabilir.

16) Üç Senaryo

Birinci satır, limitin tek ölçüt olmadığını gösteren en net örnektir.

İkinci satır ise sık görülen durumdur; nitelik kaybolmaz, yalnızca kullanılmamıştır.

Üçüncü satır ise az bilinen bir imkânı hatırlatır ve doğru kurgulandığında statü değişimi sağlar.

17) Kapanış

Birinci satır bu yazının ana tezidir: limit, serbest tüketici olmanın tek yolu değildir.

Beşinci satır ise sözleşme aşamasında en pahalıya mal olan noktadır.

Tek cümlelik özet

Önce hangi yoldan serbest tüketici olduğunuzu belirleyin, sonra ikili anlaşmayı bütün olarak okuyun.

18) Statü Değişimi ve Geri Dönüş

İkinci satır uygulamada en sık yaşanan geçiştir: sözleşme bittiğinde yeni bir anlaşma yapılmazsa son kaynak devreye girer.

Bu geçiş kendiliğinden gerçekleştiğinden, tüketici çoğu zaman durumu fatura üzerinden fark eder.

Üçüncü satır ise devir hâlinde niteliğin kişiye değil kullanım yerine bağlı olduğunu hatırlatır.

Sözleşme bitiminde yapılacaklar

İkinci satır önemlidir: yük eğrisi her yıl değiştiğinden eski belgeyle alınan teklif yanıltıcı olabilir.

Dördüncü satır ise geçişin fiilen gerçekleşip gerçekleşmediğini gösteren tek somut kontroldür.

19) Belge ve Kayıt Düzeni

Üçüncü satır uyuşmazlıklarda belirleyicidir: sözleşme imzalanmış olsa bile geçiş tamamlanmamış olabilir.

Dördüncü satır ise sözleşmedeki fiyat mekanizmasının fiilen doğru uygulanıp uygulanmadığını gösterir.

Beşinci satır, on beş iş günlük sürenin işletilip işletilmediğini ispatlamak için gereklidir.

Bu beş belge birlikte, hem tedarikçiye hem de düzenleyici kuruma yapılacak başvurunun dayanağını oluşturur.

20) Dört Kavramın Ayrımı

Birinci satır kapsamı geniş tutar: tedarikçi yalnızca tedarik şirketlerinden ibaret değildir, üretim şirketleri de tedarikçi olabilir.

Üçüncü satırdaki “görevlendirilmiş” ibaresi bu şirketin kendi tercihiyle değil, bir görevlendirme ile bu rolü üstlendiğini gösterir.

Dördüncü satır ise diğer üçünden tamamen ayrıdır; dağıtım şirketi enerji satmaz, şebekeyi işletir.

Bu dört kavramın karıştırılması, uygulamada hem yanlış mercie başvuruya hem de fatura kalemlerinin yanlış okunmasına yol açar.

Faturada kim ne için var?

Birinci satır tedarikçi değişikliğiyle değişebilen tek kalemdir.

İkinci ve üçüncü satır ise tedarikçiden bağımsızdır ve hangi şirketten alırsanız alın aynı esaslara göre hesaplanır.

Bu nedenle “tedarikçi değiştirerek faturanın tamamından tasarruf edilir” beklentisi gerçekçi değildir; tasarruf yalnızca enerji kalemi üzerinde mümkündür.

Teklifler karşılaştırılırken de bu ayrım gözetilmeli, farklı tedarikçilerin sunduğu rakamların hangi kalemleri içerdiği teyit edilmelidir.

21) Uyuşmazlık Çıkarsa

Dördüncü satırda dayanak nettir: talebin on iş günü içinde karşılanması zorunludur.

Beşinci satırda ise on beş iş günlük süre, başvurunun somut dayanağını oluşturur.

İki satırın ortak özelliği, mevzuatta açık bir süre bulunmasıdır; bu da iddiayı ispat edilebilir kılar.

Süre öngörülmeyen konularda ise tartışma, doğrudan sözleşme hükümleri üzerinden yürütülür.

Başvuru sırası

Birinci basamağın atlanmaması önemlidir; mevzuat tedarikçiye süreli bir cevap yükümlülüğü getirdiğinden, bu aşama sonraki başvurular için delil üretir.

Cevap verilmemesi veya süresinde verilmemesi, başlı başına bir dayanak hâline gelir.

Bu nedenle ilk başvurunun yazılı ve tarihli yapılması, sürecin tamamı için belirleyicidir.

Telefonla yapılan görüşmelerde ise başvuru numarası alınması ve bu numaranın kayda geçirilmesi, mevzuatın aradığı takip edilebilirlik şartının pratik karşılığıdır.

Kayıt altına alınmamış bir görüşme, sonraki aşamalarda ispat edilemez.

Bu ayrıntı küçük görünse de, süreli yükümlülüklerin işletildiğini gösteren tek dayanaktır.

Özetle süreç boyunca tutulacak kayıt düzeni, serbest tüketici olmanın hukukî tarafını oluşturur: nitelik mevzuattan doğar, ancak bu niteliğin kullanıldığı ve yükümlülüklerin işletildiği ancak belgeyle gösterilebilir.

Sözleşme öncesi alınan tüketim belgesinden, geçiş teyidine ve şikâyet yazışmalarına kadar her aşama bu nedenle dosyalanmalı ve sözleşme süresince saklanmalıdır.

22) Sık Yapılan Sekiz Hata

• Statüyü tek sanmak. Üç ayrı statü vardır.
• Son kaynağı serbest olmamakla karıştırmak. Farklıdır.
• Yolları kümülatif sanmak. Üçü alternatiftir.
• Limiti sabit bilmek. Kurul her yıl belirler.
• Nitelik kazanmayı yeterli sanmak. Sözleşme gerekir.
• Sayaç şartını atlamak. Teknik koşul vardır.
• Geçmiş tüketim belgesini hazırlamamak. Tedarikçi isteyebilir.
• Şikâyet süresini bilmemek. Süre mevzuatta yazılıdır.

23) Kontrol Listesi

• Yıllık tüketiminizi tespit edin.
• Güncel limiti teyit edin.
• Diğer iki yolu da değerlendirin.
• Sayacınızın uygunluğunu kontrol edin.
• Geçmiş tüketim belgesini temin edin.
• Teklifleri karşılaştırın.
• İkili anlaşmayı imzalayın.
• Kayıt işlemlerini takip edin.

İlgili incelemelerimiz: son kaynak tedarik tarifesi (SKTT), elektrik aboneliği uyuşmazlıkları ve sayaç ve faturalandırma itirazları.

Sıkça Sorulan Sorular

Serbest tüketici ne demek?

Tedarikçisini seçme hakkına sahip gerçek veya tüzel kişidir.

Kaç tüketici statüsü vardır?

Üç: serbest tüketici, serbest olmayan tüketici ve son kaynak tedariki kapsamındaki tüketici.

Serbest olmayan tüketici kimdir?

Elektrik enerjisi ve/veya kapasite alımlarını sadece bölgesinde bulunduğu görevli tedarik şirketinden yapabilen gerçek veya tüzel kişidir.

Son kaynak tedariki kapsamındaki tüketici kimdir?

Serbest tüketici niteliğini haiz olduğu hâlde elektrik enerjisini, son kaynak tedarikçisi olarak yetkilendirilen şirket dışında bir tedarikçiden temin etmeyen tüketicidir.

Bu ikisi aynı şey mi?

Hayır. Son kaynak tedariki serbest tüketici olmayanları değil, serbest olduğu hâlde tedarikçi seçmeyenleri kapsar.

Serbest tüketici olmanın kaç yolu var?

Üç: Kurul tarafından belirlenen elektrik enerjisi miktarından daha fazla tüketimde bulunmak, iletim sistemine doğrudan bağlı olmak veya organize sanayi bölgesi tüzel kişiliğini haiz olmak.

Bu üç yol birlikte mi aranır?

Hayır. Tanımda “veya” bağlacı kullanıldığından üç yol alternatiftir; birinin gerçekleşmesi yeterlidir.

İletim sistemine doğrudan bağlı olanlar için limit aranır mı?

Hayır. Bu yol tüketim miktarından bağımsızdır.

Organize sanayi bölgeleri serbest tüketici midir?

Organize sanayi bölgesi tüzel kişiliğini haiz olmak, tanımda sayılan üç yoldan biridir.

Serbest tüketici limitini kim belirler?

Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu belirler.

Limit sabit midir?

Hayır. Kurul tarafından belirlenen bir değerdir ve değişebilir; işlem öncesinde güncel değerin teyit edilmesi gerekir.

Hangi dönemin tüketimi esas alınır?

Yönetmelik, bir önceki takvim yılında veya içinde bulunulan yılda limiti aşan miktarda elektrik tüketilen kullanım yerini esas alır.

Kullanım yeri el değiştirirse ne olur?

Kullanım hakkına sahip olan ya da kullanım hakkını edinen tüketiciler bakımından değerlendirme yapılır.

Birden fazla kişi birlikte serbest tüketici olabilir mi?

Yönetmelik uyarınca, tüketilen toplam elektrik enerjisi miktarının serbest tüketici limitini geçmesi durumunda bu kişilerin birlikte serbest tüketici niteliği kazandığı kabul edilir.

Serbest tüketici elektriği nasıl satın alır?

Tedarikçi ile ikili anlaşma yaparak.

İkili anlaşma nedir?

Gerçek veya tüzel kişiler arasında özel hukuk hükümlerine tabi olarak, elektrik enerjisi ve/veya kapasitenin alınıp satılmasına dair yapılan ve Kurul onayına tabi olmayan ticari anlaşmalardır.

İkili anlaşma Kurul onayına tabi mi?

Hayır. Tanım gereği Kurul onayına tabi değildir.

İkili anlaşma yapılmazsa ne olur?

Bölgedeki görevli tedarik şirketinden son kaynak tedariki kapsamında elektrik enerjisi ve/veya kapasite satın alınır.

Tedarikçi geçmiş tüketim bilgisi isteyebilir mi?

Evet. Tedarikçi, ikili anlaşma imzalamadan önce ilgili dağıtım lisansı sahibi tüzel kişiden tüketim bilgilerini talep edebilir.

Bu belgede neler yer alır?

Mevcut olması hâlinde önceki iki takvim yılına, mevcut olmaması hâlinde içinde bulunulan yıla ait tüketim miktarları, tüketim yük eğrisi ve usulsüz ve/veya kaçak elektrik kullanılıp kullanılmadığı.

Talep ne kadar sürede karşılanır?

Söz konusu talebin ilgili tüzel kişi tarafından on iş günü içerisinde karşılanması zorunludur.

Sayaç bakımından bir şart var mı?

Serbest tüketici olabilmek bakımından sayaçların dilimli ölçüm yapabilen elektronik sayaçlar olması aranır.

Serbest tüketici kayıtlarını kim tutar?

İletim sistemine doğrudan bağlı olan tüketiciler için TEİAŞ, dağıtım sistemi üzerinden temin eden tüketiciler için ise dağıtım şirketleri tarafından güncel hâlde tutulur.

Sayaç okuma bilgileri ne zaman sisteme girilir?

Serbest tüketiciler için okunan endeks değerleri, okuma tarihi bilgisiyle birlikte en geç üç gün içerisinde Piyasa Yönetim Sistemine girilir.

Tedarikçiye şikâyet nasıl iletilir?

Tedarikçiler, şikâyetlerin iletildiği, kaydedildiği ve takibinin yapılabileceği iletişim kanallarını sağlamakla yükümlüdür.

Şikâyet ne kadar sürede sonuçlandırılır?

İletilen taleplerin on beş iş günü içerisinde neticelendirilerek tüketiciye bilgi verilmesi gerekir.

Doğal gazda da serbest tüketici var mı?

Evet. Doğal gaz piyasasında da serbest tüketici kavramı bulunmakta olup limit ilgili mevzuat çerçevesinde belirlenir.

Serbest tüketici olmak zorunlu mu?

Nitelik kazanılması hâlinde tedarikçi seçme hakkı doğar; bu hakkın kullanılmaması durumunda son kaynak tedariki uygulanır.

Tedarikçi değiştirmenin bir sınırı var mı?

Usul ve esaslar Yönetmelik ile belirlenmiştir; süreç Piyasa Yönetim Sistemi üzerinden yürütülür.

En kritik nokta nedir?

Üç yoldan hangisiyle serbest tüketici olunduğunun doğru tespiti ve güncel limitin teyit edilmesi.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Kamu ihale mevzuatı ve Kamu İhale Genel Tebliği sık güncellenmektedir; somut ihalede ilan, ihale dokümanı ve işlem tarihinde yürürlükte olan hükümler esas alınmalıdır.