18 Yaşına Giren Engelli Çocuk İçin Velayetin Uzatılması: Kısıtlama Davası ve Rapor (TMK 335, 405, 419)

Çocuk on sekiz yaşını doldurduğunda velayet kendiliğinden sona erer; çünkü “Erginlik onsekiz yaşın doldurulmasıyla başlar” (TMK m.11/1) ve velayet yalnızca ergin olmayan çocuk için öngörülmüştür (TMK m.335/1). Kendi işlerini göremeyen engelli bir genç için anne ve babanın temsil yetkisinin sürmesi, halk arasında “velayetin uzatılması” denilen yolla sağlanır: genç, sulh hukuk mahkemesince kısıtlanır ve kendisine vasi atanmadan ana ve babanın velayeti altında bırakılır. Kanun bunu açıkça söyler: “Kısıtlanan ergin çocuklar kural olarak vesayet altına alınmayıp velâyet altında bırakılır.” (TMK m.419/3). Dava 18 yaştan önce açılabilir; kısıtlama kararı çocuk ergin olduktan sonra sonuç doğurur (TMK m.419/2). Akıl hastalığı veya akıl zayıflığına dayanan kısıtlamaya ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilir (TMK m.409/2). Velayet altında bırakılan gencin işlerinde Yargıtay velayet hükümlerini uygulamaktadır: bu gencin adına dava açmak ve ona intikal eden taşınmazı satmak için vesayet makamından izin alınması gerekmediğine karar verilmiştir (ikincil kaynaklarda aktarıldığı şekliyle YHGK 2019 ve Yargıtay 2. HD 2017).

İçindekiler

• Kısa cevaplar
• 18 yaşında velayet neden biter, ne değişir?
• “Velayetin uzatılması” hukuken ne demek?
• Hangi engel durumunda kısıtlama istenir? (TMK 405)
• Ne zaman başvurulmalı? 18 yaştan önce kısıtlama
• Görevli ve yetkili mahkeme
• Sağlık kurulu raporu ve dinleme (TMK 409)
• Dilekçe örneği ve belgeler
• Karar, ilan ve kısıtlılığın kaldırılması
• Velayet altında bırakma mı, vasi mi?
• Ana-baba boşanmışsa, biri vefat ederse, menfaat çatışırsa
• 18 yaş sonrası aylık, bakım, sağlık ve nafaka
• Örnek senaryolar
• Adım adım yol haritası
• Sık yapılan hatalar
• Sıkça sorulan sorular

Kısa Cevaplar

Aileler bu konuyu genellikle “Çocuğum 18 yaşına girince imzasız hiçbir işini yapamayacak mıyım?” sorusuyla araştırır. Aşağıdaki tablo en sık sorulan soruların kısa cevaplarını ve dayanaklarını gösterir; ayrıntılar ilgili bölümlerdedir. Engelli çocuğun velayeti, nafakası ve 18 yaş öncesi döneme ilişkin genel çerçeve için engelli veya bakıma muhtaç çocuğun velayeti ve nafakası yazımıza da bakabilirsiniz.

18 Yaşında Velayet Neden Biter, Ne Değişir?

Türk Medeni Kanunu erginliği yaşa bağlar: “Erginlik onsekiz yaşın doldurulmasıyla başlar.” (TMK m.11/1). Evlenme de kişiyi ergin kılar (m.11/2) ve on beş yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabilir (m.12; bkz. ergin kılınma). Velayet ise yalnızca ergin olmayan çocuk için öngörülmüştür: “Ergin olmayan çocuk, ana ve babasının velâyeti altındadır.” (TMK m.335/1). Bu iki hüküm birlikte okunduğunda sonuç açıktır: çocuk on sekiz yaşını doldurduğu gün, engel durumu ne olursa olsun, velayet kendiliğinden sona erer.

Velayetin sona ermesi, engelli genç için kâğıt üzerinde değil hayatın içinde hissedilir. Ana ve baba artık gencin kanuni temsilcisi değildir; bankada gencin hesabıyla ilgili işlem, bir sözleşmenin imzalanması, bir resmî kuruma başvuru veya bir davanın açılması için ya gencin kendisinin işlem yapması ya da geçerli bir temsil yetkisinin bulunması gerekir. Ağır zihinsel engeli olan bir gencin noterde vekâletname vermesi de çoğu zaman mümkün değildir; çünkü “Kanunda gösterilen ayrık durumlar dışında, ayırt etme gücü bulunmayan kişinin fiilleri hukukî sonuç doğurmaz.” (TMK m.15). Ayırt etme gücü bulunmayan bir gencin verdiği vekâletname de bu nedenle tartışmalı hâle gelir (bizim değerlendirmemiz).

Sağlık alanında da benzer bir boşluk doğar. Tıbbi müdahalede hasta küçükse velisinin veya vasisinin rızası aranır (1219 sayılı Kanun m.70; Hasta Hakları Yönetmeliği m.24/1). Ergin olan ve ayırt etme gücü bulunmayan bir genç için ise velayet sona erdiğinden ana ve babanın rızası artık kendiliğinden yeterli sayılmaz (bizim değerlendirmemiz). Yönetmeliğe göre velayet veya vesayet altında bulunan hastaya kanuni temsilcisinin rıza vermediği ve müdahalenin tıbben gerekli olduğu hâllerde müdahale mahkeme kararına bağlıdır (Hasta Hakları Yönetmeliği m.24/4). Ayrıca 18 yaş, çocuk raporlarının, aylıkların ve nafakanın da kırılma noktasıdır. Aşağıdaki tablo, karar alınmamış ve alınmış iki durumu karşılaştırır.

“Velayetin Uzatılması” Hukuken Ne Demek?

Aileler ve bazı yayınlar bu süreci “velayetin uzatılması” veya “uzatılmış velayet” diye anar. Kanun ise bu ifadeyi kullanmaz ve ayrı bir “velayet uzatma davası” da düzenlemez. Hukuki mekanizma iki adımlıdır: önce ergin gencin kısıtlanması, sonra vasi atanmadan ana ve babanın velayeti altında bırakılması. TMK m.335/2 bunu şöyle ifade eder: “Hâkim vasi atanmasına gerek görmedikçe, kısıtlanan ergin çocuklar da ana ve babanın velâyeti altında kalırlar.” Vesayet hükümleri arasındaki TMK m.419/3 de aynı kuralı tekrarlar: kısıtlanan ergin çocuklar kural olarak vesayet altına alınmayıp velayet altında bırakılır.

Bu iki hükümden çıkan üç sonuç vardır. Birincisi, kısıtlama kararı olmadan velayetin devamına karar verilemez; velayetin devamı kısıtlamanın sonucudur. İkincisi, kısıtlanan ergin çocuk için kural vasi atanması değil velayettir; vasi atanması istisnadır ve hâkimin bunu gerekli görmesine bağlıdır. Üçüncüsü, velayet altında bırakma kararı vesayet makamının kısıtlama kararıyla birlikte verilir. İkincil kaynakta aktarıldığı şekliyle Adana Bölge Adliye Mahkemesi 4. Hukuk Dairesi, 02.07.2021 tarihli, E.2021/1326, K.2021/947 sayılı kararında, kısıtlanan ergin için ana veya babanın velayeti altında bırakılmasına karar verilmesinin vesayet hukuku kapsamında kaldığını ve bu talebin vesayet makamı olan sulh hukuk mahkemesinde görüleceğini belirtmiştir.

Kavramları karıştırmamak önemlidir; çünkü dilekçede yanlış kavram seçmek yanlış mahkemeye başvurmaya veya gereksiz bir vasilik düzenine yol açabilir. Kısıtlamanın genel çerçevesi için kısıtlılık (hacir) nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Hangi Engel Durumunda Kısıtlama İstenir? (TMK 405)

Engelli bir genç için kısıtlama sebebi çoğunlukla TMK m.405’tir: “Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen veya korunması ve bakımı için kendisine sürekli yardım gereken ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanır.” Hükmün iki unsuru vardır: bir sebep (akıl hastalığı veya akıl zayıflığı) ve bu sebebin doğurduğu sonuçlardan biri (işlerini görememe, sürekli bakım ve yardım ihtiyacı ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokma). Sonuçlardan birinin varlığı yeterlidir. Zihinsel engel, ağır otizm spektrum bozukluğu veya ağır ruhsal hastalık gibi durumlar sebep unsurunu oluşturabilir; hangi tanının bu kapsamda değerlendirileceğine ise sağlık kurulu raporu ışığında hâkim karar verir (bizim değerlendirmemiz).

Yalnızca bedensel engel bulunan, ancak kendi işlerini anlayıp yönetebilen bir genç TMK m.405 kapsamında kısıtlanmaz. Bu gencin velayetin devamına ihtiyacı yoktur; o, ergin bir birey olarak kendi işlerini görür, isterse güvendiği birine vekâletname verir. Kendi işlerini gerektiği gibi yönetemeyeceğini düşünen genç için kanun ayrıca istek üzerine kısıtlamayı düzenler: “Yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden her ergin kısıtlanmasını isteyebilir.” (TMK m.408). Bu yolda kişi dinlenmeden kısıtlanamaz (TMK m.409/1). Kısıtlama için yeterli sebep bulunmayan ancak korunması gereken kişi için daha hafif bir önlem olarak yasal danışman atanabilir (TMK m.429).

Kanun, durumu öğrenen kurumlara da bir yükümlülük yükler: görevlerini yaparken vesayet altına alınmayı gerekli kılan bir durumun varlığını öğrenen idarî makamlar, noterler ve mahkemeler, bu durumu hemen yetkili vesayet makamına bildirmek zorundadır (TMK m.405/2). Bu nedenle bir noterin, ayırt etme gücü tartışmalı bir gençten vekâletname almayı reddedip durumu bildirmesi, ailenin karşılaşabileceği bir durumdur. Kısıtlama sebeplerinin tamamı için kısıtlama sebepleri (TMK 405-408) yazımızı inceleyebilirsiniz.

Ne Zaman Başvurulmalı? 18 Yaştan Önce Kısıtlama (TMK 419/2)

Ailelerin en sık yaptığı hata, çocuğun on sekizinci yaş gününü bekleyip ondan sonra harekete geçmektir. Oysa kanun, erginlikten önce başvuruya açıkça izin verir: “Gerek duyulduğunda henüz ergin olmayanların da kısıtlanmasına karar verilebilir; ancak, kısıtlama kararı ergin olduktan sonra sonuç doğurur.” (TMK m.419/2). Bu hüküm sayesinde karar, çocuk ergin olduğu gün kendiliğinden hüküm doğurur ve temsil boşluğu yaşanmaz.

Kanun başvuru için bir alt yaş sınırı koymaz; “gerek duyulduğunda” ifadesini kullanır. Uygulamada sağlık kurulu raporunun alınması, tanıkların dinlenmesi ve kararın kesinleşmesi zaman aldığından başvurunun çocuk 17 yaşına girdikten kısa süre sonra yapılması makul görünür (bizim değerlendirmemiz). Bunun bir de rapor boyutu vardır: Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmeliğe (RG 20.02.2019, 30692) göre çocuk raporları 18 yaşını doldurmaları sebebiyle geçersiz hâle gelenler, 18 yaşını doldurdukları tarihten itibaren üç ay içerisinde yeniden engellilik durumunun tespiti için başvuruda bulunur ve bu raporlar 18 yaşını doldurdukları tarihten itibaren geçerli sayılır (m.11/6; Bakanlık sitesindeki metin). Ayrıntılar için ÇÖZGER raporu ve engelli raporu nasıl alınır yazılarımıza bakabilirsiniz.

Çocuk 18 yaşını doldurmuş ve karar henüz çıkmamışsa acil işler için başka bir araç vardır: vesayet makamı, ilgilinin isteği üzerine veya re’sen, “Ergin bir kişi, hastalığı, başka bir yerde bulunması veya benzeri bir sebeple ivedi bir işini kendisi görebilecek veya bir temsilci atayabilecek durumda değilse” temsil kayyımı atar (TMK m.426/1-1). Örneğin acil bir sağlık işlemi veya süreli bir başvuru için bu yol değerlendirilebilir (bizim değerlendirmemiz). Kısıtlama kararı verildikten sonra vasi atanması gerekiyorsa vesayet makamı bunu gecikmeksizin yapmakla yükümlüdür (TMK m.419/1).

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Kısıtlama bir vesayet işidir. TMK m.397’ye göre “Kamu vesayeti, vesayet makamı ve denetim makamından oluşan vesayet daireleri tarafından yürütülür.” ve “Vesayet makamı, sulh hukuk mahkemesi; denetim makamı, asliye hukuk mahkemesidir.” Yetki ise yerleşim yerine göre belirlenir: “Vesayet işlerinde yetki küçüğün veya kısıtlının yerleşim yerindeki vesayet dairelerine aittir.” (TMK m.411). Bu nedenle kısıtlama ve velayet altında bırakma talebi, gencin yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine yapılır. Aile mahkemesine yapılan başvuru görevsizlikle sonuçlanabilir; görevsizlik kararı verilirse kararın kesinleşmesinden itibaren iki hafta içinde dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesi istenmelidir, aksi hâlde dava açılmamış sayılır (HMK m.20).

Velayet altında bırakma kararından sonra doğan uyuşmazlıklarda ise uygulama tek tip değildir. İkincil kaynakta aktarıldığı şekliyle Yargıtay 2. Hukuk Dairesi 16.03.2017 tarihli, E.2016/11971, K.2017/2784 sayılı kararında, kısıtlama kararıyla babasının velayeti altına konulan ergin çocuk için “velayet süresinin uzatılması” istenen dosyada, TMK m.419/3 kapsamındaki ergin çocuklara ilişkin uyuşmazlıklarda velayet hükümlerinin uygulanacağını, davanın aile hukukundan doğduğunu ve 4787 sayılı Kanunun 4/1. maddesi uyarınca görevli mahkemenin aile mahkemesi olduğunu belirterek görevsizlik kararını oybirliğiyle bozmuştur. Aynı Daire 17.11.2014 tarihli, E.2014/15608, K.2014/22900 sayılı kararında da velayet altında bırakılan kısıtlının babasının görevine devamına ilişkin talepte görevli mahkemenin aile mahkemesi olduğunu oyçokluğuyla kabul etmiştir (ikincil kaynak).

Buna karşılık yukarıda anılan Adana BAM 4. HD 2021 kararı, velayet altında bırakma kararının vesayet hukuku kapsamında kaldığını ve sulh hukuk mahkemesinde görüleceğini belirtmiştir. Bizim değerlendirmemiz şudur: kısıtlama talebi ile birlikte istenen velayet altında bırakma kararı sulh hukuk mahkemesinden alınmalı; karardan sonra velayetin kullanılmasına, değiştirilmesine veya velinin görevine ilişkin uyuşmazlıklarda ise Yargıtay’ın aile mahkemesi yönündeki kararları dikkate alınmalıdır. 2017 kararındaki “velayet süresinin uzatılması” talebi, bazı mahkemelerin velayet altında bırakma kararını süreli kurduğunu düşündürmektedir; kanunda velayet için TMK m.456’daki gibi bir süre öngörülmediğinden karar süresiz istenmelidir (bizim değerlendirmemiz).

Sağlık Kurulu Raporu ve Dinleme (TMK 409)

Akıl hastalığı veya akıl zayıflığına dayanan kısıtlamada kanun tek bir delile belirleyici ağırlık verir: “Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilir.” (TMK m.409/2, ilk cümle). Aynı fıkranın ikinci cümlesi Anayasa Mahkemesinin E.2020/30, K.2023/12 sayılı kararıyla iptal edilmiş, 7499 sayılı Kanunun 6. maddesiyle (RG 12.03.2024) şu şekilde yeniden düzenlenmiştir: “Resmî sağlık kurulu raporunun tanzimi için gereklilik bulunması halinde 436 ncı madde hükümleri uygulanır.” Son cümleye göre ise “Hâkim, karar vermeden önce, kurul raporunu göz önünde tutarak kısıtlanması istenen kişiyi dinleyebilir.”

Bu düzenlemenin aileler için iki pratik sonucu vardır. Birincisi, ailenin elindeki ÇÖZGER raporu, engelli sağlık kurulu raporu veya özel hastane raporları değerli belgelerdir; ancak tek başına TMK m.409/2’deki resmî sağlık kurulu raporunun yerini tutmaz. Mahkeme uygulamada gencin kısıtlanmasını gerektiren bir durum bulunup bulunmadığını ve bunun sürekli olup olmadığını değerlendiren bir rapor alınması için resmî bir sağlık kuruluşuna müzekkere yazar (bizim değerlendirmemiz; kısıtlama raporunun ayrıntıları için yaşlı veya hasta ebeveyn için vasi atanması yazımız). İkincisi, akıl hastalığı veya akıl zayıflığına dayanan kısıtlamada hâkim gençle görüşmek “zorunda” değildir, “dinleyebilir”. Savurganlık, bağımlılık, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim veya istek üzerine kısıtlamada ise kişi dinlenmeden kısıtlanamaz (TMK m.409/1).

Bizim değerlendirmemize göre, rapor olumlu olsa bile hâkimin genci kısa da olsa görmesi ve gencin ifade edebildiği isteklerini dikkate alması yerinde olur. Türkiye’nin taraf olduğu BM Engelli Kişilerin Haklarına İlişkin Sözleşme’nin 12. maddesi, engellilerin hukuki ehliyetten diğer bireylerle eşit temelde yararlanmasını ve alınacak önlemlerin kişinin durumuna uygun ve orantılı olmasını öngörür. Bu bakış açısı, gencin kendi işlerini kısmen görebildiği durumlarda kısıtlama yerine yasal danışman gibi daha hafif bir önlemin tartışılmasını da gerekli kılar.

Dilekçe Örneği ve Belgeler

Aşağıdaki örnek, 18 yaşına yaklaşan engelli çocuğu için ana ve babanın sulh hukuk mahkemesine yapacağı başvurunun nasıl yazılabileceğini göstermek içindir. Somut olaya göre uyarlanmalı, köşeli parantezli yerler doldurulmalıdır. Vasi atanması isteniyorsa genel kalıp için vasi atanması talebi dilekçesi örneği yazımıza bakılabilir.

Karar, İlan ve Kısıtlılığın Kaldırılması

Mahkeme kısıtlama ve velayet altında bırakma kararı verdiğinde, kararın üçüncü kişilere karşı etkisi ilana bağlanmıştır. TMK m.410’a göre “Kısıtlama kararı, kesinleşince hemen kısıtlının yerleşim yeri ile nüfusa kayıtlı olduğu yerde ilân olunur.”, “Kısıtlama, iyiniyetli üçüncü kişileri ilândan önce etkilemez.” ve “Ayırt etme gücüne sahip olmamanın sonuçlarına ilişkin hükümler saklıdır.” Son fıkra önemlidir: ayırt etme gücü bulunmayan bir gencin ilandan önce yaptığı bir işlem de TMK m.15 uyarınca kural olarak hukuki sonuç doğurmaz.

Kesinleşmiş karar, velinin temsil yetkisini gösteren belgedir. Banka, hastane, SGK, Aile ve Sosyal Hizmetler il müdürlüğü veya sosyal yardımlaşma vakfı gibi kurumlar ana-babanın genç adına işlem yapmasını bu karara dayanarak kabul eder; kararın onaylı bir örneğini ve kesinleşme şerhini saklamak gerekir (bizim değerlendirmemiz). Karara karşı kanun yolları ve sürelerin hesaplanması genel usul hükümlerine tabidir.

Engelin seyri değişebilir. Kısıtlama sebebi ortadan kalkarsa kısıtlılık kaldırılabilir: “Diğer kısıtlılar üzerindeki vesayet, yetkili vesayet makamının kararıyla sona erer.”; “Vesayeti gerektiren sebebin ortadan kalkması üzerine vesayet makamı vesayetin sona ermesine karar verir.” ve “Kısıtlı ve ilgililerden her biri, vesayetin kaldırılması isteminde bulunabilir.” (TMK m.472). Akıl hastalığı veya akıl zayıflığına dayanan kısıtlamada ek şart vardır: kaldırma kararına “ancak kısıtlama sebebinin ortadan kalkmış olduğunun resmî sağlık kurulu raporu ile belirlenmesi hâlinde karar verilebilir.” (TMK m.474). Usul için vasilik ne zaman sona erer ve vesayetin kaldırılması dilekçesi yazılarımıza bakabilirsiniz.

Velayet Altında Bırakma mı, Vasi mi?

Kanunun tercihi velayettir; vasi atanması, hâkimin “gerek görmesine” bağlı bir istisnadır (TMK m.335/2). Bu tercihin pratik anlamı büyüktür; çünkü velayet ile vesayetin işleyişi çok farklıdır. Velayette “Ana ve baba, velâyetleri devam ettiği sürece çocuğun mallarını yönetme hakkına sahip ve bununla yükümlüdürler; kural olarak hesap ve güvence vermezler.” (TMK m.352/1). Vasi ise kural olarak iki yıl için atanır, bu süre her defasında ikişer yıl uzatılabilir (TMK m.456), vesayet altındaki kişinin gerekli olmayan paraları vesayet makamının belirlediği bir bankaya yatırılır (TMK m.441) ve TMK m.462’de sayılan işler için vesayet makamının izni gerekir.

Yargıtay, velayet altında bırakılan ergin kısıtlıda vesayet rejiminin izin mekanizmasını uygulamamaktadır. İkincil kaynakta aktarıldığı şekliyle Yargıtay Hukuk Genel Kurulu 05.11.2019 tarihli, E.2017/3-441, K.2019/1137 sayılı kararında, kısıtlanan ergin çocuğun kural olarak velayet altında kaldığını, ana veya babanın vasi olarak atandığı hâlde bile velayet hükümlerinin uygulanacağını ve çocuk adına dava açmak için vesayet makamından izin gerekmediğini kabul etmiştir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi de 02.11.2017 tarihli, E.2016/19351, K.2017/12079 sayılı kararında, velayet altında bırakılan kısıtlıya babasından intikal eden taşınmazların satışında annenin mahkemeden izin almasına gerek olmadığını, bu nedenle izin davasının hukuki yarar yokluğundan reddedilmesi gerektiğini belirterek ret hükmünü gerekçesini değiştirip düzelterek onamıştır (ikincil kaynak). Bu geniş yetkinin öğretideki eleştirileri ve çocuk mallarına ilişkin sınırlar için çocuk mallarının yönetimi yazımıza bakabilirsiniz.

Hâkim hangi durumlarda vasi atanmasını gerekli görebilir? Kanun örnek vermez. Bizim değerlendirmemize göre ana ve babanın yaşlılığı veya ağır hastalığı nedeniyle bakımı yürütememesi, gencin malvarlığı ile ana-babanın menfaatleri arasında sürekli bir çatışma bulunması veya ana-babanın davranışlarının velayetin kaldırılmasını gerektirecek ağırlıkta olması bu durumlar arasında sayılabilir. Vasi atanacaksa kanun yakınlara öncelik tanır: “Haklı sebepler engel olmadıkça, vesayet makamı, vesayet altına alınacak kişinin öncelikle eşini veya yakın hısımlarından birini, vasilik koşullarına sahip olmaları kaydıyla bu göreve atar.” (TMK m.414/1). Vasinin yetkileri için vasinin yetkileri ve sınırları yazımıza bakabilirsiniz.

Ana-Baba Boşanmışsa, Biri Vefat Ederse, Menfaat Çatışırsa

Velayet altında bırakma kararı, velayetin kimde olacağı sorusunu da gündeme getirir. TMK m.336’ya göre “Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velâyeti birlikte kullanırlar.”, “Ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim, velâyeti eşlerden birine verebilir.” ve “Velâyet, ana ve babadan birinin ölümü hâlinde sağ kalana, boşanmada ise çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir.” Bu kuralların velayet altında bırakılan ergin kısıtlı için de yol gösterici olduğu kanaatindeyiz: evli ana-baba velayeti birlikte kullanır; boşanmış ana-babada mahkeme kararında gencin hangi ebeveynin velayeti altında bırakıldığı açıkça yazılmalıdır (bizim değerlendirmemiz). İkincil kaynaklarda aktarılan kararlarda da gencin “babasının” ya da “annesinin” velayeti altına konulduğu görülmektedir.

Ana ve babanın ikisi de yoksa veya bakımı üstlenemiyorsa vasi atanır ve kanun yakınlara öncelik tanır (TMK m.414/1). İkincil kaynakta aktarılan Adana BAM 4. HD 2021 kararına konu olayda da anne, ergin kızının vesayet altına alınmasını ve oğlunun vasi atanmasını istemişti. Ana-babanın velayet yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması hâlinde ise velayetin kaldırılması gündeme gelir; şartlar için velayetin kaldırılması yazımıza bakabilirsiniz.

Velayet altındaki gençle veli arasında belirli bir işte çıkar çatışması doğabilir. Kanun bu durumda temsil kayyımı atanmasını öngörür: vesayet makamı “Bir işte yasal temsilcinin menfaati ile küçüğün veya kısıtlının menfaati çatışıyorsa” ilgilinin isteği üzerine veya re’sen temsil kayyımı atar (TMK m.426/1-2). İkincil kaynakta aktarıldığı şekliyle Yargıtay 2. Hukuk Dairesi 27.05.2015 tarihli, E.2015/8244, K.2015/10892 sayılı kararında, velayet altındaki ergin kısıtlıya miras kalan taşınmazların rızai taksiminde velinin de taraf olması nedeniyle menfaatlerin çatıştığını ve kayyım atanması gerektiğini belirterek talebi reddeden kararı bozmuştur. Kayyımın işleyişi için kayyım nedir, ne zaman atanır yazımıza bakabilirsiniz.

18 Yaş Sonrası Aylık, Bakım, Sağlık ve Nafaka

Velayetin devamı, gencin sosyal haklarına ulaşmasını da kolaylaştırır; çünkü başvuruları yasal temsilci olarak veli yürütür (bizim değerlendirmemiz). Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının 2022 sayılı Kanun kapsamındaki aylıklara ilişkin sıkça sorulan sorular sayfasına göre, 18 yaşından küçük engelli yakını için ödenen aylık, ödeme dönemi öncesi kontrolde çocuğun 18 yaşını doldurduğu görülürse kesilmektedir. Genç, rapor oranı, muhtaçlık sınırı ve diğer şartları uygun olursa kendi adına engelli aylığından yararlanabilir; bunun için Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfına başvurması gerekir. Engelli aylığında rapor oranının en az yüzde 40 olması, muhtaçlık değerlendirmesinde ise hanedeki tüm bireylerin gelir, servet ve harcamalarının dikkate alınması aranmaktadır; Bakanlık sayfasına göre hane içinde kişi başına düşen ortalama aylık gelirin net asgari ücretin üçte birinden az olması gerekir.

Ağır engelli gence evde bakan ana veya baba, şartları varsa evde bakım yardımından yararlanabilir; gelir ölçütü ve rapor şartları için evde bakım maaşı şartları yazımıza bakabilirsiniz. Sağlık güvencesi bakımından, ikincil kaynakta aktarılan metne göre 5510 sayılı Kanunun 3. maddesindeki “bakmakla yükümlü olunan kişi” tanımı, diğer şartlarla birlikte “Yaşına bakılmaksızın malul olduğu tespit edilen çocukları” da kapsar; maluliyet tespiti ve güncel şartlar SGK’dan teyit edilmelidir. Sigortalı ana veya babanın ölümü hâlinde malul çocuğun ölüm aylığı hakkı için ölüm aylığı ve çocuklar ve sağlık güvencesi ve yetim aylığı yazılarımıza bakabilirsiniz.

Nafaka konusu ayrıca ele alınmalıdır. Ana ve babanın çocuğa bakım borcu kural olarak erginlikle sona erer (TMK m.328/1); ergin engelli genç için nafaka çoğunlukla yardım nafakası (TMK m.364) yoluyla istenir. YHGK 2019 kararına konu davanın iştirak nafakasının artırılmasına ilişkin olduğu aktarılmaktadır; ancak kararın tartıştığı mesele nafakanın türü değil, dava için vesayet izninin gerekip gerekmediğiydi. Ergin kısıtlı çocuk için nafakanın hangi hükme dayanacağını ve davayı kimin açacağını ergin engelli çocuğa nafaka yazımızda ayrıntılı anlattık.

Örnek Senaryolar

Aşağıdaki örnekler basitleştirilmiş ve varsayımsaldır; somut dosyada sonuç, sağlık kurulu raporuna, gencin durumuna ve mahkemenin takdirine göre değişir.

Adım Adım Yol Haritası

1. Takvimi çıkarın. Çocuğun 18 yaşını dolduracağı tarihi not edin; başvuru için bu tarihi beklemeyin.
2. Gerçekten kısıtlama gerekip gerekmediğini değerlendirin. Kendi işlerini görebilen bir genç için kısıtlama yerine daha hafif önlemler düşünülmelidir.
3. Belgeleri toplayın. ÇÖZGER veya engelli raporları, epikrizler, okul ve rehabilitasyon raporları, nüfus kayıt örneği.
4. Doğru mahkemeye başvurun. Gencin yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine, vesayet makamı sıfatıyla.
5. Talebi doğru kurun. Kısıtlama, kararın erginlikte sonuç doğurması ve vasi atanmaksızın velayet altında bırakma birlikte istenmelidir.
6. Rapor sürecini takip edin. Mahkemenin sevk ettiği resmî sağlık kuruluşundaki randevulara zamanında gidin.
7. Kararı kesinleştirip ilan ettirin. Onaylı örneği ve kesinleşme şerhini saklayın; kurumlara bu belgeyle başvurun.
8. 18 yaş başvurularını yapın. Erişkin engelli raporu, engelli aylığı, evde bakım ve sağlık güvencesi işlemleri.
9. Çıkar çatışmasında kayyım isteyin. Miras paylaşımı gibi işlerde veli tek başına hareket etmemelidir.

Sık Yapılan Hatalar

1. Velayetin 18 yaşında kendiliğinden uzadığını sanmak. Velayet erginlikle sona erer; karar gerekir.
2. 18 yaşını beklemek. TMK m.419/2 erken başvuruya izin verir; beklemek temsil boşluğu yaratır.
3. Aile mahkemesine başvurmak. Kısıtlama ve velayet altında bırakma talebi sulh hukuk mahkemesinde görülür.
4. Yalnızca vasi atanmasını istemek. Kanunun kuralı velayettir; gereksiz vasilik izin ve denetim yükü getirir.
5. Engelli raporunu yeterli sanmak. Kısıtlama için resmî sağlık kurulu raporu ayrıca aranır.
6. Bedensel engelli genç için kısıtlama istemek. Ayırt etme gücü olan gencin hakları gereksiz yere sınırlanır.
7. Menfaat çatışmasını görmezden gelmek. Veli de taraf ise temsil kayyımı gerekir.
8. Kararı süreli kurdurmak. Velayet için kanunda süre öngörülmemiştir; süreli karar yeni uyuşmazlık doğurabilir (bizim değerlendirmemiz).

Sıkça Sorulan Sorular

Engelli çocuğun velayeti 18 yaşında kendiliğinden uzar mı?

Hayır. Erginlik on sekiz yaşın doldurulmasıyla başlar (TMK m.11/1) ve velayet ergin olmayan çocuk içindir (m.335/1). Velayetin devamı için gencin kısıtlanması ve velayet altında bırakılması gerekir (m.335/2, 419/3).

Velayetin uzatılması için hangi mahkemeye başvurulur?

Gencin yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine, vesayet makamı sıfatıyla başvurulur (TMK m.397, 411). Karardan sonraki bazı uyuşmazlıklarda Yargıtay aile mahkemesini görevli saymıştır.

Başvuru 18 yaşından önce yapılabilir mi?

Evet. Gerek duyulduğunda henüz ergin olmayanların da kısıtlanmasına karar verilebilir; karar ergin olduktan sonra sonuç doğurur (TMK m.419/2).

Çocuğun ÇÖZGER veya engelli raporu yeterli mi?

Tek başına yeterli değildir. Akıl hastalığı veya akıl zayıflığına dayanan kısıtlamaya ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilir (TMK m.409/2). Mevcut raporlar ise önemli destekleyici belgedir.

Çocuk mahkemede dinlenir mi?

Akıl hastalığı veya akıl zayıflığına dayanan kısıtlamada hâkim, kurul raporunu göz önünde tutarak kişiyi dinleyebilir (TMK m.409/2). Diğer sebeplerde dinleme zorunludur (m.409/1).

Velayet altında bırakılan çocuk için ayrıca vasi atanır mı?

Kural olarak hayır. Kısıtlanan ergin çocuklar vesayet altına alınmayıp velayet altında bırakılır; hâkim gerek görürse vasi atanır (TMK m.335/2, 419/3).

Velayet altındaki genç adına dava açmak için izin gerekir mi?

İkincil kaynakta aktarıldığı şekliyle YHGK 05.11.2019 tarihli, E.2017/3-441, K.2019/1137 sayılı kararında velayet hükümlerinin uygulanacağını ve vesayet makamı izni gerekmediğini kabul etmiştir.

Gence ait taşınmazı satmak için mahkeme izni gerekir mi?

Yargıtay 2. HD 02.11.2017 tarihli, E.2016/19351, K.2017/12079 sayılı kararında velayet altındaki kısıtlıya intikal eden taşınmazın satışında izin gerekmediğini belirtmiştir (ikincil kaynak). Veli de taraf ise temsil kayyımı gerekir.

Anne ve baba boşanmışsa velayet kimde kalır?

Boşanmada velayet çocuğun bırakıldığı tarafa aittir (TMK m.336/3). Velayet altında bırakma kararında gencin hangi ebeveynin velayetinde kalacağının açıkça yazılmasını öneriyoruz (bizim değerlendirmemiz).

Anne veya baba vefat ederse ne olur?

Velayet sağ kalan ebeveyne aittir (TMK m.336/3). İki ebeveyn de yoksa vasi atanır; haklı sebepler engel olmadıkça yakın hısımlara öncelik tanınır (m.414/1).

Çocuk 18 yaşını doldurdu, karar yok; acil işler ne olacak?

Hemen kısıtlama başvurusu yapılmalıdır. İvedi bir iş için vesayet makamından temsil kayyımı atanması istenebilir (TMK m.426/1-1).

Velayet altında bırakma iki yılda bir yenilenir mi?

İki yıllık süre vasiler için öngörülmüştür (TMK m.456). Velayet için kanunda böyle bir süre yoktur; bu nedenle kararın süresiz istenmesini öneriyoruz (bizim değerlendirmemiz).

Engelli yakını aylığı 18 yaşında ne olur?

Bakanlığın sıkça sorulan sorular sayfasına göre çocuk 18 yaşını doldurunca kesilir. Genç şartları taşıyorsa kendi adına engelli aylığı için Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfına başvurabilir.

18 yaşından sonra nafaka devam eder mi?

Bakım borcu kural olarak erginlikle sona erer (TMK m.328/1). Ergin engelli genç için nafaka çoğunlukla yardım nafakası (TMK m.364) yoluyla istenir.

Bedensel engelli çocuk için de kısıtlama gerekir mi?

Kendi işlerini anlayıp yönetebilen gencin kısıtlanması gerekmez; TMK m.405 akıl hastalığı veya akıl zayıflığına bağlı sonuçları arar. Genç dilerse istek üzerine kısıtlanmayı isteyebilir (m.408).

Çocuğun durumu düzelirse kısıtlama kaldırılır mı?

Evet. Kısıtlı ve her ilgili kaldırılmasını isteyebilir (TMK m.472/3). Akıl hastalığı veya akıl zayıflığında sebebin ortadan kalktığının resmî sağlık kurulu raporuyla belirlenmesi gerekir (m.474).