Toplu iş sözleşmesi, işçilerin sendika aracılığıyla çalışma şartlarını topluca belirlemesini sağlayan temel araçtır; uyuşmazlık çıkarsa arabuluculuk, grev ve lokavt devreye girer. Bu rehberde, toplu iş sözleşmesi sürecini, arabuluculuğu ve grev hakkını 6356 sayılı Kanun çerçevesinde açıklıyoruz.
Toplu İş Sözleşmesi (TİS) Nedir?
Toplu iş sözleşmesi, bir işçi sendikası ile işveren veya işveren sendikası arasında yapılan; iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesi ile tarafların karşılıklı hak ve borçlarını, çalışma şartlarını düzenleyen sözleşmedir. 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu ile düzenlenmiştir. TİS, kapsamındaki işçilerin bireysel iş sözleşmelerine doğrudan etki eder; TİS’e aykırı bireysel sözleşme hükümleri, işçi lehine olmadıkça geçersizdir.
TİS Yapma Yetkisi Nasıl Alınır?
Bir sendikanın toplu iş sözleşmesi yapabilmesi için yetkili olması gerekir. Yetki için sendikanın, kurulu bulunduğu işkolunda belirli bir üye çoğunluğuna ve o işyerinde/işletmede çalışan işçilerin belirli bir oranını temsil etmesine ilişkin koşulları sağlaması aranır. Yetki tespiti Bakanlıkça yapılır ve yetkiye itiraz mümkündür.
Toplu iş sözleşmesi yapmaya yetkisi kesinleşen sendika, işyerinde çalışan üyeleri arasından işyeri sendika temsilcisi atar. Temsilci sayısı işyerindeki işçi sayısına göre belirlenir: işçi sayısı elliye kadar ise bir, elli bir ile yüz arasında ise en çok iki, yüz bir ile beş yüz arasında ise en çok üç temsilci gibi kademeli olarak artar.
TİS Süreci ve Arabuluculuk
Toplu iş sözleşmesi süreci genel olarak şu aşamalardan geçer: yetki tespiti, çağrı, toplu görüşmeye başlama. Taraflar görüşmelerde anlaşırsa TİS imzalanır. Anlaşma sağlanamaz ve uyuşmazlık çıkarsa, sürece arabulucu dâhil olur. Arabulucu, taraflar arasında anlaşma sağlamaya çalışır. Arabuluculukta da anlaşma sağlanamazsa, işçi tarafı için grev, işveren tarafı için lokavt hakkı doğabilir.
Grev Hakkı ve Kanuni Grev
Grev, işçilerin topluca çalışmamak suretiyle bir işyerinde faaliyeti durdurmak veya işin niteliğine göre önemli ölçüde aksatmak amacıyla aralarında anlaşarak veya bir kuruluşun kararına uyarak işi bırakmalarıdır. Kanuni grev, toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında uyuşmazlık çıkması ve kanunda öngörülen usullere uyulması hâlinde başvurulabilen grevdir. Kanuni grev kararı, uyuşmazlık ve arabuluculuk aşamaları tamamlandıktan sonra, kanunda belirtilen süre ve usullere uyularak alınır ve uygulanır.
Önemli: Kanuni grev şartlarına uyulmadan yapılan grevler kanun dışı sayılır ve işçiler ile sendika açısından ağır sonuçlar doğurabilir. Grev kararı ve uygulaması mutlaka kanuni usule uygun olmalıdır.
Lokavt Nedir?
Lokavt, işverenin işçileri topluca işten uzaklaştırması (işyerinde faaliyetin durması) biçiminde kullanabileceği, greve karşılık gelen bir haktır. Kanuni lokavt da, kanuni grev gibi toplu iş sözleşmesi uyuşmazlığına bağlı olarak ve kanuni usule uyularak uygulanabilir.
Yüksek Hakem Kurulu
Grev ve lokavtın yasak olduğu işler ve yerlerde veya tarafların başvurması hâlinde, toplu çıkar uyuşmazlıkları Yüksek Hakem Kurulu tarafından çözülür. Kurulun verdiği karar, toplu iş sözleşmesi hükmündedir ve kesindir. Bu mekanizma, grev/lokavtın uygulanamadığı durumlarda uyuşmazlığın çözümünü sağlar.
Önemli: Toplu iş hukuku, bireysel iş hukukundan farklı ve teknik kurallar içerir; yetki, süre ve usul hataları hak kaybına yol açabilir. Toplu iş uyuşmazlıklarında uzman desteği almanız önemlidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Toplu iş sözleşmesi nedir?
Bir işçi sendikası ile işveren/işveren sendikası arasında yapılan; çalışma şartlarını, tarafların hak ve borçlarını düzenleyen sözleşmedir. 6356 sayılı Kanun ile düzenlenir ve kapsamındaki işçilerin bireysel sözleşmelerine doğrudan etki eder.
Toplu iş sözleşmesi yapma yetkisi nasıl alınır?
Sendikanın işkolunda ve ilgili işyeri/işletmede kanunda öngörülen üye çoğunluğu koşullarını sağlaması gerekir. Yetki tespiti Bakanlıkça yapılır ve yetkiye itiraz mümkündür.
Grev ne zaman yapılabilir?
Kanuni grev, toplu iş sözleşmesi görüşmelerinde uyuşmazlık çıkması ve arabuluculuk aşamasının sonuçsuz kalması hâlinde, kanunda öngörülen süre ve usullere uyularak yapılabilir. Usule uyulmadan yapılan grevler kanun dışı sayılır.
Lokavt nedir?
Lokavt, işverenin işçileri topluca işten uzaklaştırarak işyeri faaliyetini durdurması biçiminde, greve karşılık gelen bir haktır. Kanuni lokavt da toplu iş sözleşmesi uyuşmazlığına bağlı olarak ve kanuni usule uyularak uygulanır.
Grev yasak olan işlerde uyuşmazlık nasıl çözülür?
Grev ve lokavtın yasak olduğu işlerde veya tarafların başvurması hâlinde, toplu çıkar uyuşmazlıkları Yüksek Hakem Kurulu tarafından çözülür. Kurulun kararı toplu iş sözleşmesi hükmünde ve kesindir.
İşyeri sendika temsilcisi sayısı nasıl belirlenir?
Yetkisi kesinleşen sendika, işyerindeki işçi sayısına göre temsilci atar: elliye kadar bir, elli bir-yüz arası en çok iki, yüz bir-beş yüz arası en çok üç temsilci gibi kademeli olarak artar.
Toplu iş sözleşmesi, grev ve toplu iş uyuşmazlıkları konusunda uzman desteği alın
Hukukçular Evi uzman avukat kadrosuyla yanınızda.
