Toplu iş sözleşmesi, işçilerin sendika aracılığıyla çalışma şartlarını topluca belirlemesini sağlayan temel araçtır; uyuşmazlık çıkarsa arabuluculuk, grev ve lokavt devreye girer. Bu rehberde, toplu iş sözleşmesi sürecini, arabuluculuğu ve grev hakkını 6356 sayılı Kanun çerçevesinde açıklıyoruz.
Toplu İş Sözleşmesi (TİS) Nedir?
Toplu iş sözleşmesi, bir işçi sendikası ile işveren veya işveren sendikası arasında yapılan; iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesi ile tarafların karşılıklı hak ve borçlarını, çalışma şartlarını düzenleyen sözleşmedir. 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu ile düzenlenmiştir. TİS, kapsamındaki işçilerin bireysel iş sözleşmelerine doğrudan etki eder; TİS’e aykırı bireysel sözleşme hükümleri, işçi lehine olmadıkça geçersizdir.
TİS Yapma Yetkisi Nasıl Alınır?
Bir sendikanın toplu iş sözleşmesi yapabilmesi için yetkili olması gerekir. Yetki için sendikanın, kurulu bulunduğu işkolunda belirli bir üye çoğunluğuna ve o işyerinde/işletmede çalışan işçilerin belirli bir oranını temsil etmesine ilişkin koşulları sağlaması aranır. Yetki tespiti Bakanlıkça yapılır ve yetkiye itiraz mümkündür.
Toplu iş sözleşmesi yapmaya yetkisi kesinleşen sendika, işyerinde çalışan üyeleri arasından işyeri sendika temsilcisi atar. Temsilci sayısı işyerindeki işçi sayısına göre belirlenir: işçi sayısı elliye kadar ise bir, elli bir ile yüz arasında ise en çok iki, yüz bir ile beş yüz arasında ise en çok üç temsilci gibi kademeli olarak artar.
TİS Süreci ve Arabuluculuk
Toplu iş sözleşmesi süreci genel olarak şu aşamalardan geçer: yetki tespiti, çağrı, toplu görüşmeye başlama. Taraflar görüşmelerde anlaşırsa TİS imzalanır. Anlaşma sağlanamaz ve uyuşmazlık çıkarsa, sürece arabulucu dâhil olur. Arabulucu, taraflar arasında anlaşma sağlamaya çalışır. Arabuluculukta da anlaşma sağlanamazsa, işçi tarafı için grev, işveren tarafı için lokavt hakkı doğabilir.
Grev Hakkı ve Kanuni Grev
Grev, işçilerin topluca çalışmamak suretiyle bir işyerinde faaliyeti durdurmak veya işin niteliğine göre önemli ölçüde aksatmak amacıyla aralarında anlaşarak veya bir kuruluşun kararına uyarak işi bırakmalarıdır. Kanuni grev, toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında uyuşmazlık çıkması ve kanunda öngörülen usullere uyulması hâlinde başvurulabilen grevdir. Kanuni grev kararı, uyuşmazlık ve arabuluculuk aşamaları tamamlandıktan sonra, kanunda belirtilen süre ve usullere uyularak alınır ve uygulanır.
Önemli: Kanuni grev şartlarına uyulmadan yapılan grevler kanun dışı sayılır ve işçiler ile sendika açısından ağır sonuçlar doğurabilir. Grev kararı ve uygulaması mutlaka kanuni usule uygun olmalıdır.
Lokavt Nedir?
Lokavt, işverenin işçileri topluca işten uzaklaştırması (işyerinde faaliyetin durması) biçiminde kullanabileceği, greve karşılık gelen bir haktır. Kanuni lokavt da, kanuni grev gibi toplu iş sözleşmesi uyuşmazlığına bağlı olarak ve kanuni usule uyularak uygulanabilir.
Yüksek Hakem Kurulu
Grev ve lokavtın yasak olduğu işler ve yerlerde veya tarafların başvurması hâlinde, toplu çıkar uyuşmazlıkları Yüksek Hakem Kurulu tarafından çözülür. Kurulun verdiği karar, toplu iş sözleşmesi hükmündedir ve kesindir. Bu mekanizma, grev/lokavtın uygulanamadığı durumlarda uyuşmazlığın çözümünü sağlar.
Önemli: Toplu iş hukuku, bireysel iş hukukundan farklı ve teknik kurallar içerir; yetki, süre ve usul hataları hak kaybına yol açabilir. Toplu iş uyuşmazlıklarında uzman desteği almanız önemlidir.
Toplu İş Sözleşmesi Süreci
TİS belirli aşamalardan geçerek imzalanır.
| Konu | Kural | Not |
|---|---|---|
| 1. Yetki tespiti | Bakanlıktan yetki belgesi | Baraj şartları |
| 2. Çağrı | Yetkili sendika işvereni davet eder | Yazılı |
| 3. Görüşmeler | Kanuni süre içinde | Toplantı tutanakları |
| 4. Anlaşma | TİS imzalanır | Yürürlük |
| 5. Uyuşmazlık | Tutanak düzenlenir | Bakanlığa bildirim |
| 6. Arabuluculuk | Resmî arabulucu görevlendirilir | Zorunlu aşama |
| 7. Anlaşmama | Grev ve lokavt hakkı doğar | Karar |
| 8. Yüksek Hakem Kurulu | Taraflar başvurabilir | Bağlayıcı karar |
| 9. TİS süresi | Bir ile üç yıl | Belirli süreli |
Altıncı ve yedinci satırlar sürecin kritik eşiğini verir: toplu görüşmelerde anlaşma sağlanamazsa resmî arabulucu görevlendirilmesi zorunlu bir aşamadır; arabuluculuk da sonuçsuz kalırsa grev ve lokavt hakkı doğar. Sekizinci satır ise alternatif çözümü gösterir — taraflar Yüksek Hakem Kurulu’na başvurarak bağlayıcı bir karar alabilir.
Sendika ve toplu iş rehberlerimiz: sendika kurma hakkı · sendikal tazminat · işyerinde ayrımcılık yasağı · engelli çalıştırma yükümlülüğü · kamu görevlilerinin sendikal hakları · çalışma belgesi ve ibraname
Toplu İş Sözleşmesi Yetkisi ve Barajlar
Sözleşme yapabilmek için sendikanın belirli çoğunlukları sağlaması gerekir.
| Konu | Kural | Not |
|---|---|---|
| İşkolu barajı | İşkolundaki işçilerin belirli oranı | Ön şart |
| İşyeri barajı | İşyerindeki işçilerin yarıdan fazlası | Çoğunluk |
| İşletme barajı | Daha düşük oran | Birden çok işyeri |
| Yetki tespiti | Bakanlıktan istenir | Başvuru |
| Yetki belgesi | Tespit kesinleşince verilir | Şart |
| İtiraz | Tespite karşı dava | Süresinde |
| Görüşme çağrısı | Yetki belgesi alındıktan sonra | Süreli |
| Sözleşme süresi | Bir yıldan az, üç yıldan fazla olamaz | Kanuni |
| Kapsam | Üye olmayanlar dayanışma aidatıyla yararlanabilir | Talep üzerine |
Dokuzuncu satır az bilinen bir imkândır: sendika üyesi olmayan işçiler de dayanışma aidatı ödeyerek toplu iş sözleşmesinden yararlanabilir; bu, üyelik zorunluluğu getirilmeden sözleşmenin kapsamının genişlemesini sağlar. Sekizinci satır ise sözleşmenin süre sınırını verir.
Uyuşmazlık, Arabuluculuk ve Grev Süreci
Toplu görüşme sonuçsuz kalırsa kademeli bir süreç işler.
| Konu | Kural | Not |
|---|---|---|
| 1. Toplu görüşme | Taraflar arasında | Süreli |
| 2. Uyuşmazlık tutanağı | Anlaşma olmazsa | Tespit |
| 3. Arabuluculuk | Zorunlu aşama | Görevlendirme |
| 4. Arabulucu raporu | Anlaşma sağlanamazsa | Süre sonunda |
| 5. Grev kararı | Sendika alabilir | Süresinde |
| 6. Grev oylaması | İşçilerin bir kısmı talep ederse | Yapılır |
| 7. Lokavt | İşverenin karşı aracı | Sınırlı |
| 8. Grev yasakları | Belirli iş ve hizmetlerde | Kanunda sayılı |
| 9. Erteleme | Genel sağlık veya millî güvenlik gerekçesiyle | Süreli |
Üçüncü ve dokuzuncu satırlar sürecin iki kritik aşamasını verir: toplu iş uyuşmazlıklarında arabuluculuk zorunlu bir aşamadır ve bu aşama tamamlanmadan grev kararı alınamaz; ayrıca genel sağlığı veya millî güvenliği bozucu nitelikte görülen grevler belirli bir süreyle ertelenebilir ve bu sürede uyuşmazlık çözülmezse Yüksek Hakem Kuruluna gidilir.
Sendika ve toplu iş rehberlerimiz: sendika kurma hakkı · sendikal tazminat · sendikal fesih · işyerinde ayrımcılık yasağı · engelli çalıştırma yükümlülüğü · kamu görevlilerinin sendikal hakları
Grevin Hukuki Sonuçları
Kanuni grev iş sözleşmesini sona erdirmez.
| Konu | Kural | Not |
|---|---|---|
| Kanuni grev | İş sözleşmeleri askıda kalır | Fesih değil |
| Ücret | Grev süresince ödenmez | Askı |
| Kıdem | Grev süresi kural olarak sayılmaz | Askı dönemi |
| Grev gözcüsü | Sınırlı sayıda | Kanunda |
| İşyerine giriş | Engellenemez | Şiddet yasağı |
| Yerine işçi alma | Yasak | Grev kırıcılığı |
| Geçici iş ilişkisi | Grev sırasında kurulamaz | Yasak |
| Kanun dışı grev | Fesih sebebi ve tazminat | Ağır sonuç |
| Grev sonrası | İşe dönüş | Sözleşme devam eder |
Birinci ve altıncı satırlar kanuni grevin iki temel sonucunu verir: kanuni grev iş sözleşmelerini sona erdirmez, yalnızca askıya alır; ayrıca işveren grev süresince grevci işçilerin yerine yeni işçi alamaz veya geçici iş ilişkisiyle işçi çalıştıramaz. Sekizinci satır ise sınırı gösterir — kanuni şartları taşımayan grev haklı fesih sebebi oluşturur.
Sendika ve toplu iş rehberlerimiz: sendika kurma hakkı · sendikal tazminat · sendikal fesih · işyerinde ayrımcılık yasağı · engelli çalıştırma yükümlülüğü · kamu görevlilerinin sendikal hakları
Toplu İş Sözleşmesinin Kapsamı ve Etkisi
Sözleşme, bireysel iş sözleşmelerini doğrudan etkiler.
| Konu | Kural | Not |
|---|---|---|
| Normatif hükümler | İş sözleşmesine doğrudan uygulanır | Emredici |
| Borç doğuran hükümler | Taraflar arası | Sendika ve işveren |
| Aleyhe sözleşme | Bireysel sözleşme aleyhe olamaz | Geçersiz |
| Lehe hükümler | Bireysel sözleşme daha lehteyse | O uygulanır |
| Yararlananlar | Sendika üyeleri | Kural |
| Dayanışma aidatı | Üye olmayanlar da yararlanabilir | Talep ve ödeme |
| Süre bitimi | Yeni sözleşmeye kadar hükümler devam eder | Ardetki |
| İşyeri devri | Sözleşme devralanı bağlar | Süre sonuna kadar |
| Uyuşmazlık | Yorum davası açılabilir | İş mahkemesi |
Birinci ve altıncı satırlar iki önemli sonucu verir: toplu iş sözleşmesinin normatif hükümleri bireysel iş sözleşmelerine doğrudan uygulanır ve aleyhe düzenlemeler geçersiz sayılır; ayrıca sendika üyesi olmayan işçiler dayanışma aidatı ödeyerek sözleşmeden yararlanabilir.
Sendika ve toplu iş rehberlerimiz: sendika kurma hakkı · sendikal tazminat · sendikal fesih · işyerinde ayrımcılık yasağı · engelli çalıştırma yükümlülüğü · kamu görevlilerinin sendikal hakları
Toplu İş Sözleşmesinde Sık Sorulanlar
En çok merak edilen hususlar.
| Konu | Kural | Not |
|---|---|---|
| Üye değilim, yararlanabilir miyim | Dayanışma aidatı ödeyerek | Talep edin |
| Sözleşme bireysel sözleşmemden düşükse | Lehe olan uygulanır | İşçi lehine yorum |
| Sözleşme süresi bitti | Hükümler yeni sözleşmeye kadar sürer | Ardetki |
| İşyeri devredildi | Sözleşme devralanı bağlar | Süre sonuna kadar |
| Greve katılmazsam | Çalışmaya devam edebilirsiniz | Zorlanamazsınız |
| Grev süresince ücret | Ödenmez | Askı |
| Yerime işçi alındı | Yasak | Grev kırıcılığı |
| Sözleşmeyi kim yorumlar | Yorum davası | İş mahkemesi |
| Aidat kesintisi | Üyelik sürerken | Ücretten |
Birinci ve yedinci satırlar iki önemli hakkı verir: sendika üyesi olmayan işçiler dayanışma aidatı ödeyerek toplu iş sözleşmesinden yararlanabilir; ayrıca kanuni grev sırasında işverenin grevci işçilerin yerine yeni işçi alması yasaktır.
Sendika ve toplu iş rehberlerimiz: sendika kurma hakkı · sendikal tazminat · sendikal fesih · işyerinde ayrımcılık yasağı · engelli çalıştırma yükümlülüğü · kamu görevlilerinin sendikal hakları
Toplu İş Sözleşmesinde Yer Alan Tipik Hükümler
Sözleşmeler kanuni asgarinin üzerinde haklar öngörebilir.
| Konu | Kural | Not |
|---|---|---|
| Ücret zammı | Dönemsel artış oranları | En temel hüküm |
| İkramiye | Yıllık adet ve tutar | Kanuni zorunluluk değil |
| Sosyal yardımlar | Yol, yemek, yakacak, eğitim | Artırılabilir |
| Yıllık izin | Kanuni asgarinin üzerinde | İşçi lehine |
| İhbar süreleri | Artırılabilir | Azaltılamaz |
| Kıdem tazminatı | Tavan tartışmalı | Yargı denetimi |
| Disiplin kurulu | Fesih öncesi inceleme | Usul güvencesi |
| İşe alım önceliği | Sendika üyeleri veya çocukları | Sınırlı |
| Ortak sınır | Emredici hükümlere aykırı olamaz | Geçersizlik |
Yedinci ve dokuzuncu satırlar iki önemli noktayı verir: toplu iş sözleşmeleriyle kurulan disiplin kurulları, fesih öncesinde ek bir usul güvencesi sağlar ve bu usule uyulmadan yapılan fesihler geçersiz sayılabilir; ancak sözleşme hükümleri kanunun emredici düzenlemelerine aykırı olamaz.
Sendika ve toplu iş rehberlerimiz: sendika kurma hakkı · sendikal tazminat · sendikal fesih · işyerinde ayrımcılık yasağı · engelli çalıştırma yükümlülüğü · kamu görevlilerinin sendikal hakları
Sıkça Sorulan Sorular
Toplu iş sözleşmesi nedir?
Bir işçi sendikası ile işveren/işveren sendikası arasında yapılan; çalışma şartlarını, tarafların hak ve borçlarını düzenleyen sözleşmedir. 6356 sayılı Kanun ile düzenlenir ve kapsamındaki işçilerin bireysel sözleşmelerine doğrudan etki eder.
Toplu iş sözleşmesi yapma yetkisi nasıl alınır?
Sendikanın işkolunda ve ilgili işyeri/işletmede kanunda öngörülen üye çoğunluğu koşullarını sağlaması gerekir. Yetki tespiti Bakanlıkça yapılır ve yetkiye itiraz mümkündür.
Grev ne zaman yapılabilir?
Kanuni grev, toplu iş sözleşmesi görüşmelerinde uyuşmazlık çıkması ve arabuluculuk aşamasının sonuçsuz kalması hâlinde, kanunda öngörülen süre ve usullere uyularak yapılabilir. Usule uyulmadan yapılan grevler kanun dışı sayılır.
Lokavt nedir?
Lokavt, işverenin işçileri topluca işten uzaklaştırarak işyeri faaliyetini durdurması biçiminde, greve karşılık gelen bir haktır. Kanuni lokavt da toplu iş sözleşmesi uyuşmazlığına bağlı olarak ve kanuni usule uyularak uygulanır.
Grev yasak olan işlerde uyuşmazlık nasıl çözülür?
Grev ve lokavtın yasak olduğu işlerde veya tarafların başvurması hâlinde, toplu çıkar uyuşmazlıkları Yüksek Hakem Kurulu tarafından çözülür. Kurulun kararı toplu iş sözleşmesi hükmünde ve kesindir.
İşyeri sendika temsilcisi sayısı nasıl belirlenir?
Yetkisi kesinleşen sendika, işyerindeki işçi sayısına göre temsilci atar: elliye kadar bir, elli bir-yüz arası en çok iki, yüz bir-beş yüz arası en çok üç temsilci gibi kademeli olarak artar.
Toplu iş sözleşmesi, grev ve toplu iş uyuşmazlıkları konusunda uzman desteği alın
Hukukçular Evi uzman avukat kadrosuyla yanınızda.
