Sakat bir evlilik kendiliğinden geçersiz olmaz; mahkeme kararı gerekir. İki tür butlan vardır ve aralarındaki fark belirleyicidir: mutlak butlanda süre yoktur, nispi butlanda altı ay ve beş yıllık iki süre birlikte işler. Bu araç sebebinize göre türü belirler ve süreleri hesaplar.
Nispi butlanda beş yıl geçtikten sonra dava açılamaz
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara
Evlenmenin Butlanı ve İptal Süresi Hesaplama (TMK m.145-160)
Net Cevap: Mutlak butlan sebepleri dörttür (TMK m.145); davayı Cumhuriyet savcısı resen, ilgisi olan herkes de açabilir ve hak düşürücü süre yoktur (m.146). Nispi butlanda (geçici ayırt etme gücü yokluğu, yanılma, aldatma, korkutma) davayı yalnız iradesi sakatlanan eş açar; hak, sebebin öğrenildiği veya korkunun etkisinin kalktığı tarihten itibaren altı ay ve her hâlde evlenmeden itibaren beş yıl geçince düşer (m.152). Batıl evlilik ancak hâkim kararıyla sona erer; mutlak butlanda bile karara kadar geçerli evliliğin bütün sonuçlarını doğurur (m.156). Çocuklar evlilik içinde doğmuş sayılır (m.157); mal rejimi, tazminat, nafaka ve soyadında boşanma hükümleri uygulanır (m.158/2); yetki ve usulde de boşanma hükümleri geçerlidir (m.160).
Evlenmenin Butlanı: Mevzuat Haritası (TMK 145-160)
Butlan hükümleri, evlenme engellerini düzenleyen maddelerle birlikte okunur. Aşağıdaki tablo, aracın kullandığı her kuralın kanuni dayanağını gösterir.
Butlan ve iptal hükümleri
| Hüküm | Düzenlediği konu | Uygulamadaki önemi |
|---|---|---|
| TMK m.145 | Mutlak butlan sebepleri: evli olma, sürekli ayırt etme gücü yokluğu, evlenmeye engel akıl hastalığı, evlenmeye engel hısımlık | Liste sınırlıdır; başka sebeple mutlak butlana karar verilemez |
| TMK m.146 | Mutlak butlan davasını Cumhuriyet savcısı resen açar; ilgisi olan herkes de açabilir | Hak düşürücü süre yoktur |
| TMK m.147 | Sona ermiş evlilikte savcı resen dava açamaz, her ilgili butlanın karar altına alınmasını isteyebilir; ayırt etme gücünü kazanan veya iyileşen eş; önceki evliliği sona eren kişinin iyiniyetli eşle ikinci evliliği | Dava hakkının sınırları |
| TMK m.148-151 | Nispi butlan sebepleri: geçici ayırt etme gücü yokluğu, yanılma, aldatma veya hastalığın gizlenmesi, korkutma | Davayı yalnız ilgili eş açar |
| TMK m.152 | İptal davası hakkı, öğrenmeden veya korkunun etkisinin kalkmasından itibaren altı ay ve her hâlde evlenmeden itibaren beş yıl geçmekle düşer | Hak düşürücü süre; erken dolan geçerlidir |
| TMK m.153 | İzni alınmayan yasal temsilcinin iptal davası; on sekiz yaşını doldurarak erginlik, kısıtlılığın kalkması veya gebelikle iptal kararı verilemez | Dava hakkı yalnız temsilciye aittir |
| TMK m.154-155 | Bekleme süresine ve diğer şekil kurallarına aykırılık butlan sebebi değildir | Yetkili memur önünde kıyılmış olmak şarttır |
| TMK m.156 | Batıl evlilik ancak hâkim kararıyla sona erer; mutlak butlanda bile karara kadar geçerli evliliğin bütün sonuçlarını doğurur | Karar ileriye etkilidir |
| TMK m.157 | Çocuklar evlilik içinde doğmuş sayılır; çocuklarla ilişkilerde boşanma hükümleri uygulanır | Velayet resen düzenlenir |
| TMK m.158 | İyiniyetli eş kişisel durumunu korur; mal rejimi, tazminat, nafaka ve soyadında boşanma hükümleri uygulanır | Erginlik ve vatandaşlık korunur |
| TMK m.159 | Dava hakkı mirasçılara geçmez, açılmış davayı sürdürebilirler; kötüniyetli sağ kalan eş mirasçılığını ve ölüme bağlı tasarruflardan doğan haklarını kaybeder | Miras sonuçları |
| TMK m.160 | Yetki ve yargılama usulünde boşanma hükümleri uygulanır | TMK m.168 ve m.184 kıyasen |
| TMK m.129, m.130, m.133 | Hısımlık engeli, önceki evliliğin sona erdiğini ispat, akıl hastalarının sağlık kurulu raporuyla evlenebilmesi | Mutlak butlan sebeplerinin karşılığı olan engeller |
| 5901 s. Kanun m.16 | Evlenmeyle Türk vatandaşlığını kazanan yabancı, butlan kararında evlenmede iyiniyetli ise vatandaşlığını korur | Kişisel durumun korunmasına örnek |
| 4787 s. Kanun m.4 | Aile hukukundan doğan davalar aile mahkemesinde görülür | Görevli mahkeme |
Mutlak Butlan: Dört Sebep, Süre Yok
TMK m.145 dört hâlde evlenmenin mutlak butlanla batıl olduğunu düzenler:
- Eşlerden birinin evlenme sırasında evli bulunması
- Eşlerden birinin evlenme sırasında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun bulunması
- Eşlerden birinde evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunması
- Eşler arasında evlenmeye engel olacak derecede hısımlık bulunması
Bu hâller kamu düzenine ilişkindir. Dava Cumhuriyet savcısı tarafından resen açılır; ilgisi olan herkes de açabilir (TMK m.146) ve hak düşürücü süreye tabi değildir. Savcı bu davada davacı sıfatı taşıdığından duruşmalara katılması zorunludur (Yargıtay 2. HD, 24.02.2016, E.2015/16875, K.2016/3408).
Dava hakkı yine de sınırlanabilir (TMK m.147). Üç hâlde: sona ermiş bir evliliğin mutlak butlanı savcı tarafından resen dava edilemez, fakat her ilgili mutlak butlanın karar altına alınmasını isteyebilir; ayırt etme gücünün sonradan kazanılması veya akıl hastalığının iyileşmesi hâlinde davayı yalnız o eş açabilir; evliyken yeniden evlenen kimsenin önceki evliliği butlan kararından önce sona ermişse ve diğer eş iyiniyetliyse ikinci evlenmenin butlanına karar verilemez.
Mutlak Butlan Davasında Yargıtay’ın Usul Ölçüleri
Mutlak butlan kamu düzenine ilişkin olduğundan Yargıtay bu davalarda usul kurallarını sıkı uygular. Uygulamada en sık bozma sebepleri şunlardır:
- Savcının katılımı. Cumhuriyet savcısı bu davada davacı sıfatı taşıdığından duruşmalara katılması sağlanmadan hüküm kurulamaz (Yargıtay 2. HD, 24.02.2016, E.2015/16875, K.2016/3408, oy çokluğu).
- Taraf teşkili. Savcı veya ilgili kişi tarafından açılan davada dava eşler sağsa her ikisine, ölmüşlerse mirasçılarına yöneltilmelidir; eksik hasımla esasa girilemez (Yargıtay 2. HD, 01.11.2017, E.2016/19266, K.2017/12067).
- Akıl hastalığının ispatı. Ayırt etme gücünden yoksunluk veya evlenmeye engel akıl hastalığı, her türlü şüpheden uzak resmî sağlık kurulu raporuyla belirlenmelidir (Yargıtay 2. HD, 08.02.2016, E.2015/24104, K.2016/1999). Hastalığın evlenme tarihinde mevcut olduğu sabit olmalıdır; Adli Tıp ve hastane raporlarına göre evlenme tarihinde akli melekeleri yerinde olan kişinin evliliği batıl sayılmamıştır (Yargıtay 2. HD, 24.10.2024, E.2024/6292, K.2024/7927).
- Remisyon iyileşme değildir. Akıl hastalığına dayalı davada hastalığın remisyon dönemine girmesi, davayı yalnız iyileşen eşin açabileceğini öngören TMK m.147/2 anlamında iyileşme sayılmamıştır (YHGK, 02.12.2020, E.2017/2712, K.2020/988).
- Bozulan boşanma kararı. Önceki boşanma kararı bozulduğu hâlde yeniden evlenen kişi aynı anda iki evlilik yapmış olur; ikinci evlilik TMK m.145 uyarınca batıldır (Yargıtay 2. HD, 16.05.2024, E.2024/38, K.2024/3546).
- Sınırlı sayı ilkesi. Mutlak butlan sebepleri TMK m.145’te sınırlı olarak sayılmıştır; muvazaalı (danışıklı) evlilik bu sebepler arasında değildir. Buna karşılık Yargıtay, yabancı bir mahkemenin vatandaşlık amacıyla yapılan muvazaalı evliliği iptal eden kararını, sırf bu sebep Türk hukukunda yer almadığı için kamu düzenine açıkça aykırı saymamış ve tanınmasının önünü açmıştır (Yargıtay 2. HD, 20.06.2018, E.2017/6175, K.2018/7698).
Hısımlık engelinin kapsamı TMK m.129’da gösterilmiştir: üstsoy ile altsoy, kardeşler, amca, dayı, hala ve teyze ile yeğenler; eşlerden biri ile diğerinin üstsoyu veya altsoyu; evlat edinen ile evlatlık arasındaki evlilikler yasaktır. Amca, dayı, hala veya teyze çocukları arasındaki evlilik bu listede yer almadığından butlan sebebi değildir. Ayrıntı için evlenme engelleri rehberimize bakabilirsiniz.
Butlan Davalarına Yön Veren Yargıtay Kararları
Seçilmiş kararlar
| Karar | Konu | Benimsenen ilke |
|---|---|---|
| YHGK, 02.12.2020, E.2017/2712, K.2020/988 | Akıl hastalığı, remisyon | Batıl evlilik hâkim kararına kadar geçerlidir; remisyon m.147/2 anlamında iyileşme değildir |
| YHGK, 23.09.2020, E.2017/2294, K.2020/671 | Yanılma (m.149) | Niteliğin eşe ait ve önemli olması ile birlikte yaşamayı çekilmez kılması birlikte aranır |
| Yargıtay 2. HD, 08.02.2016, E.2015/24104, K.2016/1999 | Akıl hastalığı raporu | Resmî sağlık kurulu raporu zorunludur |
| Yargıtay 2. HD, 24.10.2024, E.2024/6292, K.2024/7927 | Evlenme tarihindeki ehliyet | Ehliyetsizlik evlenme tarihinde sabit olmalıdır |
| Yargıtay 2. HD, 16.05.2024, E.2024/38, K.2024/3546 | Bozulan boşanma kararı | Önceki evlilik devam ederken yapılan ikinci evlilik batıldır |
| Yargıtay 2. HD, 24.02.2016, E.2015/16875, K.2016/3408 | Savcının katılımı | Savcı duruşmaya katılmadan hüküm kurulamaz |
| Yargıtay 2. HD, 01.11.2017, E.2016/19266, K.2017/12067 | Taraf teşkili | Dava iki eşe, ölmüşlerse mirasçılarına yöneltilir |
| Yargıtay 2. HD, 07.05.2024, E.2023/7502, K.2024/3219 | Sağ kalan eşin iyiniyeti | İyiniyet asıldır; kötüniyeti davayı açan ilgililer ispatlamalıdır |
| Yargıtay 2. HD, 03.02.2016, E.2015/21205, K.2016/1636 | Hastalığın gizlenmesi | Hastalığın ağır tehlike oluşturup oluşturmadığı tam teşekküllü hastane sağlık kurulu raporuyla belirlenir |
| Yargıtay 2. HD, 20.12.2016, E.2016/20616, K.2016/16240 | Şizofreninin gizlenmesi | Talep m.150’ye dayanıyorsa istenmeyen mutlak butlana karar verilemez |
| Yargıtay 2. HD, 11.11.2014, E.2014/3533, K.2014/22316 | Yasal temsilcinin izni | İptal davası hakkı yalnız izni alınmayan temsilciye aittir |
| Yargıtay 2. HD, 09.10.2007, E.2006/19058, K.2007/13672 | Gebelik hâli | Kısıtlının gebe olup olmadığı araştırılmadan karar verilemez |
| Yargıtay 2. HD, 17.06.2010, E.2009/10719, K.2010/12056 | Sürenin kapsamı | TMK m.152’deki süreler yalnız nispi butlan sebepleri içindir |
| Yargıtay 2. HD, 25.11.2013, E.2013/10046, K.2013/27539 | Islah ve süre | Tamamen ıslah edilen dava ilk davanın devamıdır; süre ilk dava tarihine göre değerlendirilir |
| Yargıtay 2. HD, 23.06.2021, E.2021/4162, K.2021/5235 | Çocukların velayeti | Butlan kararında velayet ve kişisel ilişki resen düzenlenir |
Nispi Butlan: Çifte Süre
İrade sakatlıkları nispi butlan sebebidir ve yalnızca ilgili eş tarafından ileri sürülebilir. Cumhuriyet savcısı bu davayı açamaz.
| Sebep | İçerik |
|---|---|
| Geçici yoksunluk (m.148) | Evlenme sırasında geçici bir sebeple ayırt etme gücünden yoksunluk |
| Yanılma (m.149) | Evlenmeyi hiç istememe, kişide yanılma ya da birlikte yaşamayı çekilmez kılacak derecede önemli nitelikte yanılma |
| Aldatma (m.150) | Namus ve onur hakkında aldatılma; davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan hastalığın gizlenmesi |
| Korkutma (m.151) | Kendisinin veya yakınlarının hayatı, sağlığı, namus ve onuruna yönelik pek yakın ve ağır tehlike ile korkutulma |
| Temsilci izni (m.153) | Küçük veya kısıtlının yasal temsilci izni olmadan evlenmesi |
TMK m.152 iki süre öngörür ve erken dolan geçerli olur:
- Altı ay — iptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten itibaren
- Beş yıl — her hâlde evlenmenin üzerinden
Beş yıl dolduktan sonra sebebi yeni öğrenmiş olsanız bile iptal davası açılamaz. Bu üst sınır, aile birliğinin uzun vadeli belirsizlikten korunması amacıyla getirilmiştir.
Süre geçtiyse olaylar boşanma sebebi olarak ileri sürülebilir
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara
Yasal Temsilcinin Dava Hakkı Nasıl Sona Erer?
Küçük veya kısıtlı, yasal temsilcisinin izni olmadan evlenirse izni alınmayan yasal temsilci evlenmenin iptalini dava edebilir (TMK m.153/1).
Ancak bu hak üç hâlde sona erer. Evlenen kimse sonradan:
- On sekiz yaşını doldurmak suretiyle ergin olursa,
- Kısıtlı olmaktan çıkarsa,
- Ya da karı gebe kalırsa
evlenmenin iptaline karar verilemez. Bu düzenleme, eşlerin iradesinin sonradan istikrar kazanması hâlinde üçüncü kişinin müdahalesini sınırlar.
Nispi Butlan Sebeplerinde Yargıtay’ın Ölçüleri
Yanılma (m.149). Hukuk Genel Kurulu, eşteki niteliğe ilişkin yanılmada üç koşulun birlikte aranacağını belirtmiştir: nitelik eşe ait olmalı, önemli olmalı ve onunla birlikte yaşamayı çekilmez kılmalıdır (YHGK, 23.09.2020, E.2017/2294, K.2020/671). Davacının eşini tanıyarak ve özgür iradesiyle evlendiği durumda yanılma şartları oluşmamıştır (Yargıtay 2. HD, 13.02.2017, E.2015/22332, K.2017/1350).
Hastalığın gizlenmesi (m.150/2). Davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan hastalığın gizlenmesi iptal sebebidir. Yargıtay, gizlenen hastalığın bu ağırlıkta olup olmadığının tam teşekküllü hastaneden alınacak sağlık kurulu raporuyla belirlenmesini istemektedir (Yargıtay 2. HD, 03.02.2016, E.2015/21205, K.2016/1636). Gizlenen şizofreni gibi ağır ruhsal hastalıklar bu kapsamda değerlendirilmiştir (Yargıtay 2. HD, 20.12.2016, E.2016/20616, K.2016/16240).
Talep ve nitelendirme. Vakıaları açıklamak taraflara, hukuki nitelendirme hâkime aittir (Yargıtay 2. HD, 10.06.2015, E.2015/9977, K.2015/12247). Bununla birlikte hâkim talepten fazlasına karar veremez: davacı yalnızca nispi butlana dayanmışsa mahkeme kendiliğinden mutlak butlana hükmedemez (Yargıtay 2. HD, 20.12.2016, E.2016/20616, K.2016/16240).
Boşanmayla birlikte açılan dava. İptal talebi boşanma talebiyle terditli olarak ileri sürülebilir (Yargıtay 2. HD, 01.11.2017, E.2016/18013, K.2017/12072). İptal davası boşanma davasının sonucunu etkileyeceğinden Yargıtay bazı dosyalarda iki davanın ayrılmasını ve iptal davasının önce sonuçlandırılmasını istemiştir (Yargıtay 2. HD, 01.10.2018, E.2017/1023, K.2018/10252).
Korkutma (m.151). Altı aylık süre korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlar. Baskı devam ettiği sürece altı aylık süre işlemez, ancak evlenmeden itibaren beş yıllık üst sınır işlemeye devam eder; bu nedenle baskının ne zaman sona erdiğini gösteren deliller (adres değişikliği, koruma kararı, şikâyet tarihi) önemlidir. Zorla evlendirmenin cezai boyutu için zorla evlendirme rehberimize bakabilirsiniz.
Süre Nasıl Hesaplanır? Örnek Tarihler
Nispi butlanda iki süre aynı anda işler ve hangisi önce dolarsa dava hakkı o gün düşer (TMK m.152). Süreler hak düşürücüdür; mahkeme kendiliğinden gözetir ve adli tatil bu süreleri durdurmaz. Süre yalnızca nispi butlan sebepleri için geçerlidir (Yargıtay 2. HD, 17.06.2010, E.2009/10719, K.2010/12056). Dava sonradan tamamen ıslah edilirse süre ilk dava tarihine göre değerlendirilir (Yargıtay 2. HD, 25.11.2013, E.2013/10046, K.2013/27539).
Kurgusal örneklerle süre hesabı
| Olay | Altı aylık süre | Beş yıllık süre | Dava için son gün |
|---|---|---|---|
| Evlenme 10.03.2024; gizlenen ağır hastalık 05.09.2026’da öğrenildi | 05.03.2027 | 10.03.2029 | 05.03.2027 |
| Evlenme 01.06.2021; aldatma 20.04.2026’da öğrenildi | 20.10.2026 | 01.06.2026 | 01.06.2026 (beş yıl önce doldu) |
| Evlenme 15.01.2025; korkunun etkisi 03.02.2026’da kalktı | 03.08.2026 | 15.01.2030 | 03.08.2026 |
| Evlenme sırasında eşin başka bir evliliği vardı | Uygulanmaz | Uygulanmaz | Süre yok; ancak m.147/3 sınırına dikkat |
İkinci örnek, beş yıllık üst sınırın pratik etkisini gösterir: sebep çok geç öğrenildiğinde altı aylık süre hiç işleyemeden dava hakkı düşmüş olabilir. Bu durumda aynı olgular boşanma sebebi olarak ileri sürülebilir. Yasal temsilcinin davası bakımından TMK m.152’deki sürelerin uygulanıp uygulanmayacağı kanunda açıkça düzenlenmemiştir; m.153/2’deki erginlik, kısıtlılığın kalkması ve gebelik hâlleri dava hakkını zaten sona erdirdiğinden, temsilcinin evlenmeyi öğrenir öğrenmez davranması güvenli yoldur.
Mirasçılar Butlan Davası Açabilir mi?
TMK m.159’a göre evlenmenin butlanını dava etme hakkı mirasçılara geçmez; mirasçılar yalnızca açılmış davayı sürdürebilir. Ancak mutlak butlanda TMK m.146 ilgisi olan herkese kendi adına dava hakkı tanır ve m.147/1 sona ermiş evlilikte de her ilgilinin butlanın karar altına alınmasını isteyebileceğini söyler. Bu nedenle uygulamada mirasçılar, ölen eşin evliliğinin mutlak butlanını kendi miras menfaatlerine dayanarak dava edebilmektedir; dava sağ kalan eşe yöneltilir (Yargıtay 2. HD, 01.11.2017, E.2016/19266, K.2017/12067).
Bu davalarda iki nokta belirleyicidir. Birincisi, sebebin evlenme tarihinde var olduğunun ispatıdır; Yargıtay, Adli Tıp raporuna göre evlenme tarihinde akli melekeleri yerinde olan murisin evliliğini batıl saymamıştır (Yargıtay 2. HD, 24.10.2024, E.2024/6292, K.2024/7927). İkincisi, sağ kalan eşin iyiniyetidir: iyiniyet asıl olduğundan, sağ kalan eşin evlenirken kötüniyetli olduğunu davayı açan ilgililer ispatlamalıdır (Yargıtay 2. HD, 07.05.2024, E.2023/7502, K.2024/3219). Kötüniyet ispatlanırsa sağ kalan eş yasal mirasçı olamaz ve ölüme bağlı tasarruflardan doğan haklarını kaybeder (TMK m.159). Nispi butlan ise şahsa bağlıdır; eşin ölümünden sonra mirasçılar bu sebeplere dayanarak yeni dava açamaz.
Butlan Kararı Verilene Kadar Evlilik Geçerlidir
Bu, konunun en çok yanlış bilinen yanıdır. TMK m.156 açıktır: batıl bir evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer; mutlak butlan hâlinde bile evlenme, hâkimin kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur. Hukuk Genel Kurulu bu ilkeyi tekrarlamıştır (YHGK, 02.12.2020, E.2017/2712, K.2020/988).
Yani sakat bir evlilik “yok hükmünde” değildir; mal rejimi işler, mirasçılık doğar, soyadı değişir ve tüm hüküm ve sonuçlar geçerli olur. Bunların ortadan kalkması ancak mahkeme kararıyla mümkündür.
Butlan ile boşanma farkı budur. Boşanmada hukuken geçerli bir evlilik, tarafların iradesi ve mahkeme kararıyla son bulur. Butlanda ise evlilik baştan sakattır; ancak yaptırım yine mahkeme kararına bağlıdır ve karar tarihine kadar evlilik geçerli sayılır.
Butlanın Sonuçları
Çocuklar (TMK m.157). Butlanına karar verilen bir evlilikten doğan çocuklar, ana ve baba iyiniyetli olmasalar bile evlilik içinde doğmuş sayılırlar. Çocuklar ile ana baba arasındaki ilişkilere boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır; bu nedenle mahkeme velayet ve kişisel ilişkiyi kendiliğinden düzenlemek zorundadır (Yargıtay 2. HD, 23.06.2021, E.2021/4162, K.2021/5235).
Eşler (TMK m.158). Evlenirken iyiniyetli bulunan eş, bu evlenme ile kazanmış olduğu kişisel durumunu korur. Mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı hakkında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır.
Mirasçılık (TMK m.159). Butlan davasını açma hakkı mirasçılara geçmez; ancak mirasçılar açılmış olan davayı sürdürebilirler. Mutlak butlanda ise mirasçılar “ilgili” sıfatıyla kendi adlarına dava açabilir (TMK m.146-147); ayrıntı aşağıdadır. Dava sonucunda evlenme sırasında iyiniyetli olmadığı anlaşılan sağ kalan eş yasal mirasçı olamayacağı gibi, daha önce yapılmış ölüme bağlı tasarruflarla kendisine sağlanan hakları da kaybeder.
Yetki, Görev ve Yargılama Usulü
Butlan davasında usul
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Görevli mahkeme | Aile mahkemesi; kurulmayan yerlerde bu görevi yürüten asliye hukuk mahkemesi | 4787 s. Kanun m.2, m.4 |
| Yetkili mahkeme | Eşlerden birinin yerleşim yeri veya son altı aydır birlikte oturdukları yer | TMK m.160, m.168; Yargıtay 2. HD, 03.12.2007, E.2006/22233, K.2007/16870 |
| İspat | Butlan sebebi yemin ve ikrar dışındaki delillerle ispatlanır; hısımlık tanık beyanıyla yetinilmeden kayıtlarla tespit edilir | TMK m.160, m.184; Yargıtay 2. HD, 04.03.2013, E.2012/4165, K.2013/5478 |
| Geçici önlemler | Dava sürerken tedbir nafakası ve diğer geçici önlemlere karar verilir | TMK m.160, m.169; Yargıtay 2. HD, 03.05.2012, E.2011/15342, K.2012/11876 |
| Çocuklar | Velayet ve kişisel ilişki resen düzenlenir | TMK m.157/2; Yargıtay 2. HD, 23.06.2021, E.2021/4162, K.2021/5235 |
| Mal rejimi | Rejim dava tarihinden geçerli olarak sona erer; tasfiyede boşanma hükümleri uygulanır | TMK m.158/2, m.225/2 |
| Tazminat ve nafaka | Boşanmaya ilişkin TMK m.174-178 uygulanır; kusur bu taleplerde önem kazanır | TMK m.158/2 |
Butlan kararından sonra mal paylaşımında değerleme kuralları boşanmadakiyle aynıdır; ayrıntı için mal rejimi tasfiyesinde değerleme tarihi rehberimize bakabilirsiniz.
İyiniyetli Eşin Koruduğu Kişisel Durum
TMK m.158/1’e göre evlenirken iyiniyetli olan eş, bu evlenmeyle kazandığı kişisel durumunu korur. En önemli iki örnek şunlardır:
- Erginlik. Evlenme kişiyi ergin kılar (TMK m.11/2). Butlan kararı verilse bile iyiniyetli eş evlenmeyle kazandığı erginliği kaybetmez.
- Vatandaşlık. Evlenme yoluyla Türk vatandaşlığını kazanan yabancı, evlenmenin butlanına karar verilmesi hâlinde evlenmede iyiniyetli ise vatandaşlığını korur (5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu m.16).
Soyadı bakımından ise m.158/2 boşanma hükümlerine yollama yapar; kadın kural olarak evlenmeden önceki soyadını yeniden alır (TMK m.173). İyiniyet hukuken asıl olduğundan kötüniyeti iddia eden tarafın bunu ispatlaması gerekir (TMK m.3).
Resmî Nikâh, Müftü Nikâhı ve Dinî Tören
Butlan ile yokluk arasındaki sınırı belirleyen ölçü, evliliğin yetkili bir evlendirme memuru önünde kıyılıp kıyılmadığıdır. 7039 sayılı Kanunla 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu m.22’ye eklenen hükümle il ve ilçe müftülüklerine de evlendirme memurluğu yetkisi verilebilmesi sağlanmıştır; Anayasa Mahkemesi bu hükmün iptali istemini reddetmiştir (AYM, 06.12.2018, E.2017/180, K.2018/109). Müftülükte evlendirme memuru sıfatıyla, resmî usule göre kıyılan nikâh resmî evliliktir; bu evlilikte ortaya çıkan bir sakatlık da TMK m.145-153’e göre değerlendirilir.
Buna karşılık yalnızca dinî tören yapılarak kurulan birliktelik resmî evlilik değildir; butlan davasına konu olamaz, mal rejimi, mirasçılık veya yoksulluk nafakası gibi evliliğe bağlı sonuçlar doğurmaz. Yetkisi olmayan bir resmî görevlinin kıydığı nikâhın sonucu ise öğretide tartışmalıdır; bu tür bir dosyada tespit davası ile butlan davası arasındaki seçim somut olaya göre yapılmalıdır.
Altı aylık süre işlemeye başladıysa vakit kaybetmeyin
Butlan mı, boşanma mı, yoksa ikisi birlikte mi? Dosyanızı birlikte değerlendirelim — Av. Fatma Öztürk, Hukukçular Evi Ankara
Butlanı Gerektirmeyen İki Hâl
Kanun iki durumu açıkça butlan dışında bırakır:
- Bekleme süresine uymama (m.154). Kadının bekleme süresi bitmeden evlenmesi evlenmenin butlanını gerektirmez. Süre hesabı için evlenme engelleri aracına bakabilirsiniz.
- Şekil kurallarına uymama (m.155). Evlendirmeye yetkili memur önünde yapılmış bir evliliğin kanunun diğer şekil kurallarına uyulmaması sebebiyle butlanına karar verilemez.
İkinci kural önemli bir sınır çizer: yetkili memur önünde yapılmış olmak şarttır. Bu unsur yoksa evlilik butlan değil, hukuken yokluk yaptırımına tabidir ve hiçbir sonuç doğurmaz.
Yokluk: Butlandan Daha Ağır Bir Yaptırım
Butlan, sakat da olsa kurulmuş bir evliliğin mahkeme kararıyla sona erdirilmesidir. Bazı eksiklikler ise evliliğin hiç kurulmamış sayılmasına yol açar; buna yokluk denir.
Yokluk hâlinde evlilik baştan itibaren hiçbir sonuç doğurmaz: mal rejimi işlemez, mirasçılık doğmaz, soyadı değişmez. Mahkeme kararına da gerek yoktur; tespit davası açılabilir ancak karar kurucu değil açıklayıcıdır.
| Ölçüt | Butlan | Yokluk |
|---|---|---|
| Evlilik kuruldu mu? | Evet, sakat olarak | Hayır |
| Mahkeme kararı | Zorunlu | Gerekmez — tespit niteliğinde |
| Karara kadar sonuçlar | Tam olarak doğar | Hiç doğmaz |
| Süre | Nispi butlanda var | Yok |
Yokluk sebepleri öğretide sınırlı sayıda kabul edilir ve başlıcaları şunlardır: tarafların aynı cinsten olması, evlenme iradesinin hiç açıklanmamış olması ve evlendirmeye yetkili memurun hiç bulunmaması.
Yetkisiz memur ile hiç memur olmaması farklıdır. Evlendirmeye yetkili memur önünde yapılmış bir evliliğin diğer şekil kurallarına uyulmaması butlanı gerektirmez (TMK m.155); evlilik geçerlidir. Buna karşılık ortada evlendirme memuru hiç yoksa evlilik kurulmamış sayılır. Yalnızca dinî tören yapılmış birliktelikler bu nedenle hukuken evlilik doğurmaz.
Aldatma Sebebinde İki Ayrı Hâl
TMK m.150 iki farklı aldatma hâlini düzenler ve ikisi farklı işler.
Birinci hâl — namus ve onur hakkında aldatma. Eşinin namus ve onuru hakkında doğrudan doğruya onun tarafından veya onun bilgisi altında bir başkası tarafından aldatılarak evlenmeye razı olma. Buradaki kilit ifade “onun bilgisi altında”dır: aldatma üçüncü kişiden gelse bile eşin bundan haberi varsa sebep oluşur.
İkinci hâl — hastalığın gizlenmesi. Davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalığın kendisinden gizlenmesi. Bu hâlde eşin bizzat aldatması aranmaz; gizleme yeterlidir. Ancak her hastalık değil, yalnızca ağır tehlike oluşturanlar kapsamdadır.
Altı aylık süre öğrenmeden itibaren işler ve ispatı davacıya düşer. Aldatmayı ne zaman öğrendiğinizi gösteren somut delil — mesaj, rapor tarihi, tanık beyanı — süre itirazına karşı belirleyici olur. Uzun süre birlikte yaşamaya devam etmek, öğrenmenin daha erken gerçekleştiği yönünde değerlendirilebilir.
Yanılma sebebinde (m.149) ise ölçüt farklıdır: eşte bulunmaması, onunla birlikte yaşamayı kendisi için çekilmez bir duruma sokacak derecede önemli bir nitelikte yanılma aranır. Bu, kişiye özgü bir değerlendirmedir.
Butlan mı, Boşanma mı?
Aynı olgular çoğu zaman her iki yola da dayanak olabilir. Seçim, sonuçları bakımından fark yaratır.
| Ölçüt | Butlan davası | Boşanma davası |
|---|---|---|
| Dayanak | Evlilik baştan sakat | Evlilik geçerli, sonradan çekilmez |
| Süre | Nispi butlanda 6 ay / 5 yıl | Genel sebepte süre yok |
| Kusur incelemesi | Butlan kararı için yapılmaz; tazminat ve nafaka taleplerinde boşanma hükümleri nedeniyle önem kazanır | Genel sebepte yapılır |
| Tazminat ve nafaka | Boşanma hükümleri uygulanır | Boşanma hükümleri |
| İyiniyetli olmayan eş | Mirasçılık ve kişisel durum kaybı | Böyle bir yaptırım yok |
Malî sonuçlar büyük ölçüde örtüşür: her iki hâlde de mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı hakkında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır. Asıl fark iyiniyet ölçütündedir; butlanda kötüniyetli eş kişisel durumunu ve mirasçılığını kaybeder.
Nispi butlanda süre geçmişse yol kapanmaz. Altı ay veya beş yıl dolmuş olsa bile, aldatma ya da korkutmayı oluşturan olgular evlilik birliğinin temelinden sarsılması kapsamında ileri sürülebilir. Orada hak düşürücü süre yoktur; ancak kusur karşılaştırması yapılır ve iyiniyet yaptırımları uygulanmaz.
Aracı Kullanırken: Sebep ve Tarihleri Belirleyin
Sonucun doğruluğu girdiğiniz bilgilerin doğruluğuna bağlıdır. Aşağıdaki tablo, her bilgiyi hangi belgede bulacağınızı gösterir.
Girdi rehberi
| Girdi | Nerede bulunur | Dikkat |
|---|---|---|
| Butlan sebebi | Mutlak mı, nispi mi | Süre rejimini belirler |
| Evlenme tarihi | Nüfus kaydı | Bazı sürelerin başlangıcı |
| Öğrenme tarihi | Sebebi öğrendiğiniz gün | Nispi butlanda kritik |
| Sebebin ortadan kalkması | Korkunun etkisinin kalktığı tarih; erginlik, kısıtlılığın kalkması veya gebelik | Korkutmada altı aylık süre bu tarihte başlar; m.153’teki hâllerde ise temsilcinin iptal hakkı sona erer |
| Dava açan | Eş, ilgili veya Cumhuriyet savcısı | Sıfat farklı |
| Ortada çocuk var mı | Soybağı etkilenmez | Ayrı sonuç |
Birinci satır iki farklı rejimi ayırır: mutlak butlan sebepleri kamu düzenine ilişkindir ve Cumhuriyet savcısı tarafından da resen ileri sürülebilir; nispi butlan ise yalnızca ilgili eş tarafından ve hak düşürücü süre içinde ileri sürülebilir.
Sonucu Nasıl Okumalısınız: Dava Açılabilir mi?
Araç size bir sonuç verir; asıl mesele bu sonucun ne anlama geldiği ve sonrasında ne yapmanız gerektiğidir.
Sonuç yorumu ve sonraki adım
| Çıkan sonuç | Ne anlama gelir | Atılacak adım |
|---|---|---|
| Mutlak butlan sebebi | Kural olarak süreye bağlı değildir | Savcı da açabilir |
| Mutlak butlan örnekleri | Mevcut evlilik, hısımlık, ayırt etme gücü yokluğu | Kanunda sayılı |
| Nispi butlan sebebi | Hak düşürücü süreye tabidir | Süre kaçarsa hak düşer |
| Nispi butlan örnekleri | Yanılma, aldatma, korkutma, yasal temsilci izni | Kanunda sayılı |
| Süre | Öğrenmeden veya sebep kalktıktan itibaren | Ayrıca üst sınır |
| Süre doldu | Nispi butlan ileri sürülemez | Boşanma yolu açık kalır |
| Karar kesinleşene kadar | Evlilik geçerli sayılır | Önemli sonuç |
| Çocuklar | Soybağı etkilenmez | Korunur |
| İyiniyetli eş | Boşanmadaki haklardan yararlanabilir | Tazminat ve nafaka |
Yedinci ve sekizinci satırlar butlanın en çok yanlış bilinen iki sonucudur: butlanla sakat bir evlilik, hâkim kararıyla sona erinceye kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur ve evlilikten doğan çocukların soybağı butlan kararından etkilenmez. Altıncı satır ise süre kaçırılmış dosyalarda çıkış yolunu gösterir — nispi butlan ileri sürülemese dahi boşanma davası açılabilir.
Aracın sınırı: Bu araç kanuni süreleri esas alarak bir ön değerlendirme yapar; sebebin mutlak mı nispi mi olduğunu somut olayda mahkeme belirler. Somut dosyanızdaki sonucu mahkeme belirler; araç bir ön değerlendirme sunar, hukuki görüş yerine geçmez.
Konunun tam anlatımı için: evliliğin butlanı: mutlak ve nispi sebepler — sebepler, süreler ve butlanın sonuçları orada ayrıntılı olarak anlatılmaktadır.
Süre hesabından sonra dilekçe: Süresinde açılacak iptal davasının dilekçesi ve delilleri için Evliliğin İptali Dava Dilekçesi Örneği (2026) yazımıza bakın.
Sıkça Sorulan Sorular
Evliliğin iptali davası ne kadar sürede açılmalıdır?
Nispi butlanda sebebin öğrenilmesinden altı ay ve her hâlde evlenmeden itibaren beş yıl. Mutlak butlanda hak düşürücü süre yoktur.
Mutlak butlan ile nispi butlan farkı nedir?
Mutlak butlan kamu düzenine ilişkindir; savcı resen dava açar, süre yoktur. Nispi butlan irade sakatlıklarına dayanır; yalnızca ilgili eş açabilir ve süreye tabidir.
Sakat evlilik kendiliğinden geçersiz mi?
Hayır. Batıl bir evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer; mutlak butlan hâlinde bile evlenme, hâkimin kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur (TMK m.156).
Butlan kararı çocukları etkiler mi?
Hayır. Butlanına karar verilen evlilikten doğan çocuklar, ana baba iyiniyetli olmasa bile evlilik içinde doğmuş sayılır.
Girdiğim bilgiler kaydediliyor mu?
Hayır. Hesaplama tamamen tarayıcınızda yapılır; bilgileriniz sunucuya gönderilmez.
Eşim öldükten sonra mirasçılar butlan davası açabilir mi?
Mutlak butlan sebebi varsa evet. Dava hakkı mirasçılara geçmese de (TMK m.159) mutlak butlanda ilgisi olan herkes kendi adına dava açabilir ve sona ermiş evlilikte de butlanın karar altına alınmasını isteyebilir (TMK m.146-147). Sağ kalan eşin kötüniyetini davacılar ispatlamalıdır (Yargıtay 2. HD, 07.05.2024, E.2023/7502, K.2024/3219).
Akıl hastalığına dayalı butlan nasıl ispatlanır?
Hastalığın evlenme tarihinde var olduğu ve evlenmeye engel derecede olduğu resmî sağlık kurulu raporuyla belirlenmelidir (Yargıtay 2. HD, 08.02.2016, E.2015/24104, K.2016/1999). Tanık beyanı veya eski bir rapor tek başına yeterli görülmez.
Hangi hastalığın gizlenmesi iptal sebebidir?
Davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan hastalıklar (TMK m.150/2). Ağırlığın tam teşekküllü hastane sağlık kurulu raporuyla belirlenmesi gerekir (Yargıtay 2. HD, 03.02.2016, E.2015/21205, K.2016/1636); gizlenen şizofreni bu kapsamda değerlendirilmiştir.
Süre geçtiyse ne yapabilirim?
Nispi butlan davası açılamaz; ancak aynı olgular boşanma sebebi olarak ileri sürülebilir. Evlilik birliğinin temelinden sarsılmasına dayalı boşanmada hak düşürücü süre yoktur; kusur ise karşılaştırılır.
İmam nikâhı veya müftü nikâhı geçerli bir evlilik midir?
Müftülükte evlendirme memuru sıfatıyla ve resmî usule göre kıyılan nikâh resmî evliliktir; Anayasa Mahkemesi bu yetkiye yönelik iptal istemini reddetmiştir (AYM, 06.12.2018, E.2017/180, K.2018/109). Yalnızca dinî tören ise resmî evlilik doğurmaz ve butlan davasına konu olamaz.
Butlan kararından sonra mal paylaşımı nasıl yapılır?
Mal rejimi dava tarihinden geçerli olarak sona erer ve tasfiyede boşanma hükümleri uygulanır (TMK m.158/2, m.225/2). Tazminat ve nafaka talepleri de boşanmadaki kurallara tabidir.
Kuzenle yapılan evlilik butlan sebebi midir?
Hayır. TMK m.129’daki hısımlık engeli amca, dayı, hala ve teyze ile yeğenleri kapsar; bunların çocukları arasındaki evlilik bu listede yer almadığından butlan sebebi değildir.
⚖️ Mevzuat ve Resmî Kaynaklar
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (m.11, 129-133, 145-160, 168, 173, 184) — mevzuat.gov.tr
- 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu (m.16) — mevzuat.gov.tr
- 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun — mevzuat.gov.tr
- AYM, E.2017/180, K.2018/109 (müftülüklere evlendirme yetkisi) — normkararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr
- Yargıtay Karar Arama — karararama.yargitay.gov.tr
Bu sayfada anılan kanun maddelerinin güncel metnine ve içtihatlara yukarıdaki resmî kaynaklardan ulaşabilirsiniz. Mevzuat değişebildiğinden, işlem yapmadan önce güncel hâlin teyit edilmesi önerilir.
Bilgilendirme: Bu araç ve rehber genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Sebebin niteliği ve öğrenme tarihinin ispatı sonucu değiştirebilir.
Aile ve boşanma hukuku araçları
- Evlenme engelleri ve bekleme süresi
- Boşanma sebepleri ve hak düşürücü süre hesaplama
- Soybağı davaları süre hesaplama
- Evlât edinme koşulları ve süreleri
- Nafaka hesaplama ve artırım
- Katılma alacağı hesaplama (mal rejimi)
- Aile konutu şerhi ve eşin rızası (TMK m.194)
- Değer artış payı ve mal sınıflandırma
- 6284 tedbir süreleri hesaplama
Genel araçlar
📘 İlgili Rehberler
Sakat evlilik kendiliğinden bitmez
Butlan kararı alınmadıkça tüm sonuçlar işlemeye devam eder.


