Azerbaycan ve Orta Asya ülkelerinin vatandaşlarıyla evlilikte evlenme ehliyeti ve şartları her eşin kendi millî hukukuna, Türk mahkemesindeki boşanma ise ortak mutad mesken hukukuna, o da yoksa Türk hukukuna tabidir (MÖHUK m.13, 14). Türkiye’nin Azerbaycan, Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Tacikistan ile hukuki konularda ikili adli yardım anlaşmaları vardır; Azerbaycan, Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan anlaşmalarında mahkeme kararlarının tanınması ve tenfizi ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Azerbaycan, Kazakistan ve Özbekistan’da çocuğu olmayan ve anlaşan eşler mahkemeye gitmeden nüfus dairesinde boşanabilir; bu idari boşanmalar Türkiye’de mahkemede tanınmaya elverişli değildir, ancak Nüfus Hizmetleri Kanunu 27/A maddesine göre eş yabancı olduğundan Türk vatandaşı eş tek başına tescil başvurusu yapabilir.
Güncel durum (25 Ekim 2026). MÖHUK m.13-14, 50-59 ve Nüfus Hizmetleri Kanunu m.27/A’da yeni bir değişikliğe rastlamadık. Türkiye-Azerbaycan Hukuki ve Ticari Konularda Adli İşbirliği Anlaşması (imza 03.05.2002; RG 23.03.2004, 25411), 1992 tarihli Hukuki, Ticari ve Cezai Konularda Adli Yardımlaşma Sözleşmesi’nin yerini almıştır (TBMM S. Sayısı 324 gerekçesi). Türkmenistan’da 30 Mart 2024’te yayımlanan değişikliklerle gıyabi boşanma kaldırılmış ve aile davalarında tarafların şahsen katılması kural hâline getirilmiştir.
Özbekistan’da anlaşmalı boşanma başvurusu 2023’ten beri elektronik ortamda da yapılabilmektedir (gov.uz). Yabancı hukuka ilişkin açıklamalar genel bilgi niteliğindedir ve ilgili ülkede yetkili bir avukattan teyit edilmelidir.
Azerbaycanlı veya Orta Asyalı eşinizle boşanmayı doğru yoldan yürütelim
Uygulanacak hukuku, ikili anlaşmanın sağladığı kolaylıkları ve yurt dışındaki boşanmanın Türkiye’de tescilini birlikte değerlendirelim. Hukukçular Evi Ankara: 0554 648 37 15.
📞 0554 648 37 15💬 WhatsAppİçindekiler
- Kısa cevaplar
- Evlenme ve boşanmaya uygulanacak hukuk
- Azerbaycan’da boşanma
- Kazakistan’da boşanma
- Özbekistan, Türkmenistan ve diğerleri
- İkili adli yardım anlaşmaları
- Nüfus dairesi boşanmalarının tescili
- Çocuklar ve nafaka
- Temsilcilikler ve belgeler
- Yargıtay kararları
- Dilekçe örnekleri
- Örnek senaryolar
- Yol haritası
- Sık yapılan hatalar
- Sıkça sorulan sorular
Kısa Cevaplar
Tablo: Ülkelere göre kısa cevaplar
| Ülke | İdari boşanma | İkili anlaşmada tanıma-tenfiz | Apostil |
|---|---|---|---|
| Azerbaycan | Var; çocuk yok ve rıza varsa (Aile Məcəlləsi m.17) | Var (2002 Anlaşması m.17-21) | 2 Mart 2005’ten beri |
| Kazakistan | Var; çocuk yok ve rıza varsa (Evlilik ve Aile Kanunu m.17) | Var (1995 Anlaşması m.21-27) | 30 Ocak 2001’den beri |
| Özbekistan | Var; çocuk ve mal uyuşmazlığı yoksa (Oila kodeksi m.42) | Var (1994 Sözleşmesi m.19-24) | 15 Nisan 2012’den beri |
| Kırgızistan | Teyit edilemedi | Var (2006 Anlaşması m.19) | 31 Temmuz 2011’den beri |
| Türkmenistan | Boşanma mahkemede | Anlaşma tanıma ve tenfizi de kapsar | Taraf değil |
| Tacikistan | Teyit edilemedi | Anlaşma var (1996); ayrıntıya ulaşılamadı | 31 Ekim 2015’ten beri |
Diğer yabancı eş rehberleri için Rus veya Ukraynalı eş, Suriyeli eş ve yabancıların Türkiye’de evlilik ve boşanması yazılarımıza bakabilirsiniz.
Evlenme ve Boşanmaya Uygulanacak Hukuk
Evlenme ehliyeti ve şartları taraflardan her birinin evlenme anındaki millî hukukuna, şekli ise evlenmenin yapıldığı ülke hukukuna tabidir (MÖHUK m.13). Azerbaycan’da evlenme yaşı 18’dir ve haklı sebeplerle yerel yürütme organı bir yılı aşmamak üzere indirime izin verebilir (Aile Məcəlləsi m.10). Kazakistan’da da evlenme yaşı kadın ve erkek için 18’dir; gebelik veya ortak çocuk gibi sebeplerle kayıt makamları yaşı en fazla iki yıl indirebilir (Evlilik ve Aile Kanunu m.10). Türk hukukunda evlenme yaşı 17, olağanüstü durumlarda hâkim izniyle 16’dır (TMK m.124).
Türk mahkemesinde boşanma ve ayrılık eşlerin ortak millî hukukuna, ortak millî hukuk yoksa ortak mutad mesken hukukuna, o da yoksa Türk hukukuna tabidir; nafaka ve velayet de aynı hukuka bağlıdır, geçici tedbirlere ise Türk hukuku uygulanır (MÖHUK m.14). Türk vatandaşı ile Azerbaycan veya Kazakistan vatandaşı eş Türkiye’de yaşıyorsa Türk hukuku, birlikte Bakü’de yaşıyorlarsa Azerbaycan hukuku uygulanır. Yabancı eş Türk vatandaşlığını da almışsa Türk vatandaşlığı esas alınır (m.4/b). Hâkim yabancı hukuku re’sen uygular; içeriği tespit edilemezse Türk hukuku uygulanır ve kamu düzenine açıkça aykırı yabancı hukuk kuralı uygulanmaz (m.2, 5).
Türk mahkemesinin yetkisi iç hukuktaki yer itibarıyla yetki kurallarına göre belirlenir (MÖHUK m.40); boşanmada eşlerden birinin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (TMK m.168). Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşı kişi hâline ilişkin davasını Türkiye’de de açabilir (MÖHUK m.41).
Tablo: Uygulanacak hukuk ve yetki
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Evlenme ehliyeti ve şartları | Her eş için kendi millî hukuku | MÖHUK m.13/1 |
| Evlenme yaşı | Azerbaycan ve Kazakistan’da 18; Türkiye’de 17 | Aile Məcəlləsi m.10; Kazakistan m.10; TMK m.124 |
| Boşanma, Türk-yabancı çift Türkiye’de | Türk hukuku (ortak mutad mesken) | MÖHUK m.14/1 |
| Boşanma, çift birlikte yabancı ülkede | O ülkenin hukuku | MÖHUK m.14/1 |
| Yabancı eş Türk vatandaşlığını da almış | Türk hukuku | MÖHUK m.4/b |
| Geçici tedbirler | Türk hukuku | MÖHUK m.14/4 |
| Yetki | Eşlerden birinin yerleşim yeri; yurt dışındaki Türk için m.41 | TMK m.168; MÖHUK m.40-41 |
Ayrıntılar için yabancı eşle boşanmada yetki ve yurt dışında yaşayan eşle boşanma yazılarımıza bakabilirsiniz.
Azerbaycan’da Boşanma: İcra Organı ve Mahkeme
Azerbaycan’da boşanma ya ilgili yürütme organında (nüfus kaydı) ya da mahkemede gerçekleşir (Aile Məcəlləsi m.16). Ortak reşit olmayan çocuğu bulunmayan eşler karşılıklı rızayla idari yoldan boşanabilir. Diğer eş mahkemece gaip veya fiil ehliyetsiz sayılmışsa ya da en az üç yıl hapis cezası almışsa, reşit olmayan çocuk olsa bile tek eşin başvurusuyla idari boşanma mümkündür (m.17). Mal, nafaka ve çocuk konuları idari makamda değil mahkemede görülür (m.18).
Ortak reşit olmayan çocuk varsa veya eşlerden biri boşanmaya razı değilse dava mahkemede görülür (m.19). Rıza göstermeyen eşin bulunduğu davada mahkeme evliliğin sürdürülemeyeceğini tespit ederse boşanmaya karar verir ve barışma için üç aya kadar süre verebilir (m.20). Rıza varsa mahkeme sebepleri araştırmaz ve başvurudan en erken bir ay sonra karar verir (m.21). Koca, karısının gebeliği süresince ve doğumdan sonraki bir yıl içinde onun rızası olmadan dava açamaz (m.15). Evlilik idari boşanmada tescil gününde, mahkemede kararın kesinleştiği gün sona erer (m.23); boşanmadan sonra ortak malların paylaşımı için üç yıllık süre vardır (m.36.9).
Tablo: Azerbaycan Aile Məcəlləsi’nde boşanma
| Yol | Şart | Madde |
|---|---|---|
| İdari boşanma | Ortak reşit olmayan çocuk yok, karşılıklı rıza | m.17/1 |
| Tek eşin idari başvurusu | Diğer eş gaip, ehliyetsiz veya en az 3 yıl hapis | m.17/2 |
| Mahkemede boşanma | Çocuk var veya rıza yok | m.19 |
| Barışma süresi | En fazla üç ay | m.20/2 |
| Rızalı mahkeme boşanması | Başvurudan en erken bir ay sonra | m.21/3 |
| Gebelik kısıtı | Gebelik ve doğumdan sonraki bir yıl | m.15 |
| Mal paylaşımı süresi | Boşanmadan sonra üç yıl | m.36.9 |
Kazakistan’da Boşanma: Kayıt Makamı ve Mahkeme
Kazakistan’da ortak reşit olmayan çocuğu bulunmayan ve birbirine karşı mal veya başka talebi olmayan eşler karşılıklı rızayla kayıt makamında boşanabilir; diğer eş gaip, ehliyetsiz veya sınırlı ehliyetli sayılmışsa ya da en az üç yıl hapis cezasını gerektiren bir suçtan mahkûm olmuşsa tek eşin başvurusu yeterlidir (Evlilik ve Aile Kanunu m.17). Kadının gebeliği süresince ve çocuğun ilk yılında kadının rızası olmadan boşanma mümkün değildir (m.16).
Ortak reşit olmayan çocuk, eşlerden birinin rıza göstermemesi, boşanmadan kaçınması veya mal talepleri varsa boşanma mahkemede görülür; mahkeme başvurudan bir ay sonra karar verir, istisnai durumlarda bu süreyi beklemeyebilir (m.19). Eşlerden biri rıza göstermezse mahkeme barışma için davayı altı aya kadar erteleyebilir (m.20). Mahkeme çocukların kiminle yaşayacağı, nafaka, mal paylaşımı ve kişisel ilişki konularında da karar verir (m.22). Evlilik kayıt makamındaki boşanmada tescil gününde, mahkemede kararın kesinleştiği gün sona erer (m.23).
Tablo: Kazakistan Evlilik ve Aile Kanunu’nda boşanma
| Yol | Şart | Madde |
|---|---|---|
| Kayıt makamında boşanma | Ortak reşit olmayan çocuk ve karşılıklı talep yok, rıza | m.17 |
| Tek eşin başvurusu | Diğer eş gaip, ehliyetsiz veya ağır mahkûmiyet | m.17 |
| Gebelik kısıtı | Gebelik ve çocuğun ilk yılı; kadının rızası gerekir | m.16 |
| Mahkemede boşanma | Çocuk, rıza yokluğu veya mal talebi | m.19 |
| Bekleme | Başvurudan bir ay sonra; istisnaen daha erken | m.19/3-4 |
| Barışma süresi | En fazla altı ay | m.20 |
| Evliliğin sona ermesi | Tescil günü veya kararın kesinleştiği gün | m.23 |
Özbekistan, Türkmenistan, Kırgızistan ve Tacikistan
Özbekistan’da karşılıklı rızası bulunan, aralarında mal uyuşmazlığı olmayan ve evlat edinilenler dâhil reşit olmayan çocuğu bulunmayan eşler nüfus dairesinde (FHDYo) boşanabilir; kadın gebeyse başvuru kabul edilmez. Başvuru elektronik ortamda yapılabilir, gelemeyen eşin imzası noter veya nüfus dairesi müdürünce onaylanır ve nüfus dairesi başvuruyu üç gün içinde mahalle komisyonuna bildirir. Mal uyuşmazlığı veya muhtaç eşin nafakası konusunda uyuşmazlık varsa boşanma mahkemede görülür (Oila kodeksi m.42; Bakanlar Kurulu Kararı, 20.10.2023, 550; gov.uz).
Türkmenistan’da boşanma mahkemece karara bağlanır ve ardından nüfus kaydına işlenir. Mahkeme üç aya kadar, gerekirse altı aya kadar ek barışma süresi verebilir; 30 Mart 2024’te yayımlanan değişikliklerle eşin gaipliğine dayanan boşanma sebebi kaldırılmış ve taraflardan biri yurt dışında olmadıkça şahsen katılım zorunlu hâle getirilmiştir (Aile Kanunu m.26-27; Medeni Usul Kanunu m.180/3; Progres, 2024). Kırgızistan ve Tacikistan aile kanunlarının boşanmaya ilişkin hükümlerine güvenilir bir kaynaktan ulaşamadık.
Tablo: Özbekistan ve Türkmenistan’da boşanma
| Konu | Özbekistan | Türkmenistan |
|---|---|---|
| İdari boşanma | Rıza, çocuk ve mal uyuşmazlığı yok | Yok; mahkeme kararı gerekir |
| Gebelik | Gebelikte başvuru kabul edilmez | Kaynakta bilgi yok |
| Elektronik başvuru | Mümkün (2023) | Kaynakta bilgi yok |
| Barışma | Mahalle komisyonuna bildirim | 3 aya, gerekirse 6 aya kadar |
| Gıyabi boşanma | Gelmeyen eşin imzası onaylanır | 2024’ten beri kaldırıldı |
| Dayanak | Oila kodeksi m.42 | Aile Kanunu m.26-27 |
İkili Adli Yardım Anlaşmaları: Tanıma ve Tenfizde Ne Sağlar?
Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası anlaşma hükümleri saklıdır (MÖHUK m.1/2). Bu nedenle Azerbaycan, Kazakistan ve Özbekistan mahkemelerinin kararlarında önce ikili anlaşmaya, anlaşmada hüküm bulunmayan konularda MÖHUK m.50-59’a bakılır. Anlaşmalar üç noktada kolaylık sağlar: tenfizde aranan karşılıklılık şartını karşılar, tanıma şartlarını sınırlı biçimde sayar ve çoğu belgeyi tasdikten muaf tutar.
Azerbaycan. Hukuki ve Ticari Konularda Adli İşbirliği Anlaşması (imza 03.05.2002; RG 23.03.2004, 25411), hukuki konulardaki mahkeme kararlarını ve mahkemece onaylanmış sulhleri kapsar (m.17/1). Anlaşmanın yürürlüğünden önce verilen kararlara 1992 tarihli anlaşma uygulanır (m.17/3). Kararın kesinleşmiş ve icra edilebilir olması, davalının usulüne uygun çağrılıp savunma imkânı bulması, tanıma ülkesinde aynı konuda önce açılmış dava veya kesin karar bulunmaması, konunun tanıma ülkesinin münhasır yetkisine girmemesi ve kamu düzenine aykırılık olmaması gerekir (m.18). Talebe kesinleşme şerhli onaylı karar örneği, gıyabi kararda davetiye belgeleri ve onaylı tercüme eklenir (m.19); usul tanıma ülkesinin hukukuna tabidir ve mahkeme kararın esasını incelemez (m.20). Resmî mühürlü belgeler adli makamlar önünde tasdikten muaftır (m.12).
Kazakistan. Hukuki Konularda Adli Yardımlaşma Anlaşması (imza 13.06.1995; RG 12.11.1997, 23168) hukuki konulardaki mahkeme kararlarını ve onaylanmış sulh tutanaklarını kapsar (m.21). Tanıma; ehliyetsizlik, kararı veren mahkemenin yetkisizliği, usulüne uygun davet veya savunma hakkının sağlanmaması ve aynı konuda derdest dava ya da kesin karar bulunması hâllerinde reddedilebilir (m.23). Mahkeme yalnız Anlaşma şartlarını inceler (m.24) ve tanınan karar yerli kararla aynı etkiye sahiptir (m.25). Usulüne uygun imzalı ve mühürlü belgeler tasdike tabi değildir (m.8).
Özbekistan. Hukuki, Ticari ve Cezai Konularda Adli Yardımlaşma Sözleşmesi (imza 23.06.1994; RG 07.11.1997, 23163) malvarlığına ilişkin hukuki kararları kapsar (m.19/1-a). Kişi hâline ilişkin kararlar, Sözleşme’nin yürürlüğünden önce verilmiş olsalar bile tanınır (m.19/3). Kesinleşme, yetki, usulüne uygun davet, savunma hakkı, kesin hüküm, derdestlik ve kamu düzeni şartları m.20’de sayılır; talep tenfiz ülkesinin yetkili adli makamına doğrudan yapılır, belgeler m.22’de gösterilir ve mahkeme esası incelemez (m.23). Resmî mühürlü belgeler tasdike ihtiyaç duymaz (m.14).
Tablo: İkili anlaşmalarda tanıma ve tenfiz
| Ülke ve anlaşma | Kapsam | Şartlar ve usul | Tasdik |
|---|---|---|---|
| Azerbaycan, 2002 (RG 23.03.2004) | Hukuki kararlar ve sulh (m.17) | m.18-20; esas incelenmez | Muaf (m.12) |
| Kazakistan, 1995 (RG 12.11.1997) | Hukuki kararlar ve sulh (m.21) | Ret sebepleri m.23; usul m.24 | Muaf (m.8) |
| Özbekistan, 1994 (RG 07.11.1997) | Malvarlığı kararları; kişi hâli (m.19) | m.20, 22, 23 | Muaf (m.14) |
| Kırgızistan (RG 24.03.2012) | Hukuki, ticari ve cezai konularda adli işbirliği | Tanıma ve tenfiz m.19 | Metne bakılmalı |
| Türkmenistan (RG 22.05.2013) | Hukuki ve cezai konularda adli yardımlaşma | Tanıma ve tenfizi de kapsar | Metne bakılmalı |
| Tacikistan (RG 30.05.2000) | Hukuki, ticari ve cezai konularda adli yardımlaşma | Ayrıntıya ulaşılamadı | Metne bakılmalı |
Anlaşmaların tasdik muafiyeti adli makamlar önündeki işlemler için öngörülmüştür. Nüfus müdürlüğü veya konsolosluk gibi idari makamlara yapılacak başvurularda belgeyi apostil şerhiyle hazırlamak daha güvenli yoldur. Tanıma davasının genel şartları için tanıma ve tenfiz davası yazımıza bakabilirsiniz.
Nüfus Dairesi Boşanmaları Türkiye’de Nasıl Tescil Edilir?
Azerbaycan’da yürütme organında, Kazakistan’da kayıt makamında, Özbekistan’da nüfus dairesinde gerçekleşen boşanmalar mahkeme kararı değil, idari makam işlemidir. MÖHUK’un tanıma ve tenfiz hükümleri yabancı mahkeme ilamlarını düzenler (m.50, 58) ve ikili anlaşmalar da “mahkeme kararları” için kaleme alınmıştır. Yargıtay, Danimarka idari makamlarının boşanma kararlarının mahkemede tanınmasını reddeden kararları onamıştır (2. HD, 03.10.2023, E.2023/2096, K.2023/4376; 2. HD, 07.12.2023, E.2023/4901, K.2023/6077). Aynı yaklaşımın bu ülkelerdeki idari boşanmalara da uygulanması beklenir (bizim değerlendirmemiz).
Çözüm Nüfus Hizmetleri Kanunu 27/A maddesidir. Madde, yabancı ülke adlî veya idarî makamlarınca verilen ve usulen kesinleşen boşanma kararlarının, Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmamak şartıyla dava açılmadan nüfusa tescilini kabul eder. Taraflardan biri yabancıysa Türk vatandaşı eş tek başına başvurabilir. Azerbaycanlı, Kazak veya Özbek eş Türk vatandaşı değilse, Türk vatandaşı eş boşanma belgesini apostil ve Türkçe tercümeyle temsilciliğe ya da il nüfus müdürlüğüne tek başına sunabilir (Yönetmelik, RG 07.02.2018, 30325, m.5-10). İdari tescil yalnız boşanmayı işler; nafaka, velayet ve mal paylaşımı için ayrıca dava gerekir.
Tablo: Karar türüne göre Türkiye’deki yol
| Karar | İdari tescil (NHK m.27/A) | Mahkemede tanıma |
|---|---|---|
| Azerbaycan idari boşanması | Mümkün; yabancı eş varsa Türk eş tek başına | Risk yüksek (idari işlem) |
| Azerbaycan mahkeme kararı | Mümkün | Mümkün; 2002 Anlaşması m.17-20 |
| Kazakistan kayıt makamı boşanması | Mümkün; yabancı eş varsa Türk eş tek başına | Risk yüksek (idari işlem) |
| Kazakistan mahkeme kararı | Mümkün | Mümkün; 1995 Anlaşması m.21-25 |
| Özbekistan nüfus dairesi boşanması | Mümkün; yabancı eş varsa Türk eş tek başına | Risk yüksek (idari işlem) |
| Türkmenistan mahkeme kararı | Mümkün | Mümkün; anlaşma ve MÖHUK m.58 |
| İki eş de Türk vatandaşı | Birlikte başvuru gerekir | Eş katılmazsa dava |
Kendi kararınızın hangi yola uygun olduğunu yabancı boşanma kararının idari yoldan tanınması ve İskandinav ülkelerindeki idari boşanmalar yazılarımızdan karşılaştırabilirsiniz.
Çocuklar, Velayet ve Nafaka
Türk mahkemesinde boşanmanın hükümleri de boşanmaya uygulanan hukuka tabidir (MÖHUK m.14/3); yargılama sürecindeki tedbir nafakası ve çocuğun yurt dışına çıkarılmasını önleyen tedbirler ise Türk hukukuna göre verilir (m.14/4; TMK m.169). Azerbaycan ve Kazakistan hukukunda reşit olmayan ortak çocuk varsa boşanma kural olarak mahkemede görülür; mahkeme çocukların kiminle yaşayacağına ve nafakaya da karar verir (Aile Məcəlləsi m.18-19; Kazakistan m.22).
Çocuk kaçırmada 1980 Lahey Sözleşmesi Türkiye ile Kazakistan arasında 1 Temmuz 2018’den beri uygulanır. Özbekistan (1999) ve Türkmenistan (1998) sözleşmeye katılmıştır; ancak bu katılımlar kabul işlemine bağlıdır ve Türkiye’nin bunları kabul ettiğine dair bir bilgiye ulaşamadık. Azerbaycan, Kırgızistan ve Tacikistan sözleşmeye taraf değildir (HCCH durum tablosu). Bu ülkelerle yaşanan uyuşmazlıklarda en etkili araç, çocuk henüz Türkiye’deyken alınacak yurt dışına çıkış yasağı tedbiridir.
Nafaka alacaklarında 2007 Lahey Nafaka Sözleşmesi Türkiye için 1 Şubat 2017’de yürürlüğe girmiştir. Kazakistan (2019), Azerbaycan (2024) ve Kırgızistan (2024) sözleşmeye katılmıştır; HCCH tablosu bu katılımları itiraz işaretiyle göstermektedir ve Türkiye ile aralarında sözleşmenin işleyip işlemediğini doğrulayamadık. Bu nedenle uygulamada güvenli yol, nafaka kararının ikili anlaşmaya dayanarak Türkiye’de tenfiz edilmesidir.
Tablo: Çocuk ve nafakaya ilişkin sözleşmeler
| Ülke | 1980 Lahey (kaçırma) | 2007 Lahey (nafaka) |
|---|---|---|
| Kazakistan | Türkiye ile 1 Temmuz 2018’den beri | Katılım 2017, yürürlük 2019; itiraz işareti |
| Özbekistan | Katılım 1999; Türkiye kabulü doğrulanamadı | Taraf değil |
| Türkmenistan | Katılım 1998; Türkiye kabulü doğrulanamadı | Taraf değil |
| Azerbaycan | Taraf değil | Katılım 2023, yürürlük 2024; itiraz işareti |
| Kırgızistan | Taraf değil | Katılım 2023, yürürlük 2024; itiraz işareti |
| Tacikistan | Taraf değil | Taraf değil |
Ayrıntılar için 1980 Lahey Sözleşmesi, çocuğa yurt dışına çıkış yasağı ve yabancı nafaka kararının tenfizi yazılarımıza bakabilirsiniz.
Temsilcilikler, Belgeler ve Evliliğin Türkiye’de Tescili
Yurt dışında yapılan evliliğin nüfusa tescil edilmiş olması, Türkiye’deki boşanma davasını ve sonrasında kaydın güncellenmesini kolaylaştırır; tescil temsilcilik veya nüfus müdürlüğü aracılığıyla yapılır. Azerbaycan’da Bakü Büyükelçiliği ile Gence ve Nahçıvan başkonsoloslukları, Kazakistan’da Astana Büyükelçiliği ile Almatı ve Aktau başkonsoloslukları bulunmaktadır. Özbekistan, Türkmenistan, Kırgızistan ve Tacikistan’da başkentlerdeki büyükelçilikler nüfus işlemlerinde başvuru yeridir; güncel görev bölgesi başvurudan önce temsilciliğin sayfasından teyit edilmelidir.
Azerbaycan, Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan Apostil Sözleşmesi’ne taraftır; Türkmenistan taraf değildir. Türkmen belgeleri için onay zinciri izlenir. Yabancı eşin Türk vatandaşlığını kazanması için evliliğin en az üç yıl sürmesi ve aile birliği içinde yaşanması gerekir (5901 s.K. m.16); boşanma, eşe bağlı aile ikamet izninin dayanağını ortadan kaldırır.
Tablo: Belge türüne göre hazırlık
| Belge | Kullanım yeri | Hazırlık |
|---|---|---|
| Evlilik belgesi | Nüfusa tescil ve boşanma davası | Apostil ve Türkçe tercüme; Türkmenistan’da onay zinciri |
| Mahkeme kararı ve kesinleşme şerhi | Tanıma ve tenfiz davası | Anlaşmaya göre tasdik muafiyeti; tercüme şart |
| İdari boşanma belgesi | NHK 27/A başvurusu | Apostil ve Türkçe tercüme |
| Davetiye ve tebliğ belgeleri | Gıyabi kararın tanınması | Aslı veya onaylı örneği |
| Çocuğun doğum belgesi | Velayet ve nafaka | Apostil ve Türkçe tercüme |
Ayrıntılar için yurt dışında yapılan evliliğin tescili, aile ikamet izni ve evlilik yoluyla vatandaşlık yazılarımıza bakabilirsiniz.
Yargıtay Kararları
Azerbaycan mahkemesinin boşanma kararına ilişkin bir tanıma davasında Yargıtay, dava dilekçesinin ve duruşma gününün karşı tarafa usulüne uygun tebliğ edilmesi gerektiğini vurgulamıştır (2. HD, E.2023/3912, K.2023/5837). Diğer kararlar, bu ülkelerden gelen kararlara da uygulanan genel ilkeleri ortaya koyar.
Tablo: Önemli kararlar
| Karar | Konu | İlke |
|---|---|---|
| 2. HD 2023/3912 E., 2023/5837 K. | Bakü (Azerbaycan) boşanma kararı | Tanıma dilekçesi duruşma günüyle tebliğ edilmeli |
| YHGK 2022/2-766 E., 2023/975 K. (18.10.2023) | Yabancı boşanma kararının tanınması | Tanıma süreye bağlı değil; esas incelenmez |
| 2. HD 2023/2096 E., 2023/4376 K. (03.10.2023) | Danimarka idari boşanma kararı | Mahkemede tanıma reddi onandı |
| 2. HD 2023/4901 E., 2023/6077 K. (07.12.2023) | Danimarka boşanma dairesi kararı | Mahkemede tanıma reddi onandı |
| 2. HD 2024/10660 E., 2025/696 K. | Türk boşanması kesinleşmişken yabancı karar | Tanımada hukuki yarar yok |
| YHGK 2022/187 E., 2023/444 K. | Tanınan boşanmadan sonra tazminat | Yabancı karardan kusur çıkarılamaz |
| YHGK 2022/2-1205 E., 2023/1188 K. | Mal rejimi zamanaşımı | Yabancı kararın kesinleşmesinden başlar |
| 2. HD 2016/15771 E., 2017/1737 K. | Ortak velayet | Kamu düzenine aykırı değil |
Tanıma davasında karşı tarafın yurt dışında olması tebligatı uzatır; dosyanın en sık bu aşamada beklediğini görüyoruz. Ayrıntılar için yurt dışında boşandık, Türkiye’de geçerli mi yazımıza bakabilirsiniz.
Dilekçe Örnekleri
Önemli not. Aşağıdaki dilekçeler basitleştirilmiş ve varsayımsal örneklerdir. Köşeli parantez içindeki bölümleri dosyanıza göre doldurmanız gerekir. Yabancı hukuka ilişkin bilgilerin dosyanın tarihindeki metinle karşılaştırılması gerekir.
1. Azerbaycan mahkemesinin boşanma kararının tanınması dava dilekçesi
2. Kazakistan kayıt makamındaki boşanmanın nüfusa tescili başvuru dilekçesi
3. Özbekistan mahkemesinin nafaka kararının tenfizi dava dilekçesi
Benzer bir dilekçe için yabancı boşanma kararının tanınması dilekçesi ve tenfizden sonraki aşama için yabancı ilamın icra takibi yazılarımıza bakabilirsiniz.
Örnek Senaryolar
Uyarı. Aşağıdaki senaryolar basitleştirilmiş ve varsayımsaldır; gerçek kişilere ait değildir.
Senaryo 1: Bakü’de evlilik, Ankara’da boşanma. Türk vatandaşı bir erkek ile Azerbaycan vatandaşı bir kadın 2019’da Bakü’de evlenmiş, 2021’den beri Ankara’da yaşamaktadır. Beş yaşında bir çocukları vardır. Kadın boşanmak ve velayeti almak istemekte, kocanın çocuğu Bakü’ye götürmesinden endişe etmektedir.
Senaryo 1: Değerlendirme
| Konu | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| Yetki | Ankara Aile Mahkemesi | TMK m.168; MÖHUK m.40 |
| Uygulanacak hukuk | Türk hukuku (ortak mutad mesken) | MÖHUK m.14/1 |
| Velayet ve nafaka | Boşanmaya uygulanan hukuk | MÖHUK m.14/3 |
| Tedbir nafakası ve çıkış yasağı | Türk hukuku; dava ile birlikte istenmeli | MÖHUK m.14/4; TMK m.169 |
| Çocuk Azerbaycan’a götürülürse | 1980 Lahey işlemez; tedbir önceden alınmalı | HCCH durum tablosu |
Senaryo 2: Almatı’da anlaşmalı boşanma. Türk vatandaşı bir kadın ile Kazakistan vatandaşı bir erkek Almatı’da yaşarken çocukları olmadan kayıt makamında anlaşarak boşanmıştır. Kadın Türkiye’ye dönmüş, nüfusta hâlâ evli göründüğünü fark etmiştir.
Senaryo 2: Değerlendirme
| Sorun | Çözüm | Dayanak |
|---|---|---|
| Boşanmanın niteliği | Kayıt makamında idari boşanma | Kazakistan m.17 |
| Türkiye’de geçerlilik | NHK 27/A ile idari tescil | NHK m.27/A |
| Kim başvurur? | Eş yabancı olduğundan Türk eş tek başına | NHK m.27/A |
| Belgeler | Apostil şerhli belge ve Türkçe tercüme | Yönetmelik m.5-10 |
| Mahkemede tanıma | İdari işlem olduğundan riskli | 2. HD 2023/2096 E.; 2023/4901 E. |
Adım Adım Yol Haritası
- Evliliğin kaydını kontrol edin. Yurt dışında yapılan evlilik nüfusa işlenmemişse önce tescil ettirin.
- Boşanmanın türünü belirleyin. Mahkeme kararı mı, nüfus dairesi veya kayıt makamı işlemi mi?
- Uygulanacak hukuku belirleyin. Türkiye’de yaşıyorsanız Türk hukuku, birlikte yurt dışında yaşıyorsanız o ülke hukuku.
- İkili anlaşmayı bulun. Azerbaycan, Kazakistan ve Özbekistan kararlarında anlaşma MÖHUK’tan önce uygulanır.
- Belgeleri hazırlayın. Mahkemede tasdik muafiyetinden yararlanılabilir; idari başvuruda apostil daha güvenlidir.
- Doğru yolu seçin. İdari boşanmada NHK 27/A, mahkeme kararında tanıma davası veya idari tescil.
- Nafaka ve velayeti ayrıca düşünün. İdari tescil yalnız boşanmayı işler; nafaka için tenfiz gerekir.
- Çocuk için tedbir alın. 1980 Lahey işlemeyen ülkelerde çıkış yasağı en etkili araçtır.
Sık Yapılan Hatalar
Tablo: Azerbaycan ve Orta Asya vatandaşı eşle boşanmada sık yapılan hatalar
| Hata | Sonuç | Doğrusu |
|---|---|---|
| Nüfus dairesi boşanması için tanıma davası açmak | Dava reddedilebilir | NHK 27/A ile idari tescil |
| İkili anlaşmayı hiç anmamak | Tasdik ve karşılıklılıkta gereksiz tartışma | Anlaşmanın ilgili maddelerine dayanmak |
| Gıyabi kararda davetiye belgesini sunmamak | Tanıma reddedilebilir | Davetiye belgelerinin aslı veya onaylı örneği |
| Davalıya tebligatı ihmal etmek | Karar bozulur | Dilekçe ve duruşma gününün tebliği |
| İdari tescille nafakanın da çözüldüğünü sanmak | Nafaka tahsil edilemez | Nafaka için tenfiz davası |
| Türkmen belgelerine apostil aramak | Belge kabul edilmez | Onay zinciri |
Eşiniz İranlıysa: İki İranlı eşin davasına İran hukukunun uygulanması, mehriye ve İran’daki tek taraflı boşanmanın Türkiye’de tanınmaması için İranlı Eşle Boşanma: Mehriye, Velayet ve Tanıma yazımıza bakın.
Sıkça Sorulan Sorular
Azerbaycanlı eşle Türkiye’de boşanmaya hangi hukuk uygulanır?
Eşlerin ortak millî hukuku yoksa ortak mutad mesken hukuku uygulanır; Türkiye’de birlikte yaşıyorlarsa Türk hukuku esas alınır (MÖHUK m.14/1).
Azerbaycan’da mahkemeye gitmeden boşanmak mümkün mü?
Evet. Ortak reşit olmayan çocuğu olmayan ve anlaşan eşler yürütme organında boşanabilir (Aile Məcəlləsi m.17); çocuk varsa veya rıza yoksa mahkemeye gidilir (m.19).
Kazakistan’da kayıt makamında boşanmanın şartları nelerdir?
Karşılıklı rıza, ortak reşit olmayan çocuğun bulunmaması ve eşlerin birbirinden mal veya başka talebinin olmaması gerekir (Evlilik ve Aile Kanunu m.17).
Özbekistan’da boşanma başvurusu internetten yapılabilir mi?
Evet. Çocuğu ve mal uyuşmazlığı olmayan, anlaşan eşler nüfus dairesine elektronik ortamda başvurabilir; kadın gebeyse başvuru kabul edilmez (Oila kodeksi m.42).
Türkmenistan’da gıyabi boşanma hâlâ mümkün mü?
30 Mart 2024’te yayımlanan değişikliklerle gıyabi boşanma kaldırılmış; taraflardan biri yurt dışında olmadıkça şahsen katılım zorunlu hâle getirilmiştir.
Azerbaycan mahkemesinin boşanma kararını Türkiye’de nasıl tanıtırım?
Aile mahkemesinde tanıma davası açılır; 2002 tarihli Anlaşma’nın 17-20. maddeleri ve MÖHUK uygulanır. Karar mahkeme kararı olduğundan NHK 27/A ile idari tescil de mümkündür.
Azerbaycan kararı için apostil gerekir mi?
Anlaşma resmî mühürlü belgeleri adli makamlar önünde tasdikten muaf tutar (m.12). Nüfus müdürlüğü gibi idari makamlarda apostil daha güvenli yoldur; Azerbaycan 2005’ten beri Apostil Sözleşmesi’ne taraftır.
Nüfus dairesindeki boşanma Türk mahkemesinde tanınır mı?
İdari işlem olduğundan risklidir; Yargıtay idari boşanma kararlarının mahkemede tanınmasını reddeden kararları onamıştır. Doğru yol NHK 27/A ile idari tescildir.
Yabancı eşim başvuruya katılmazsa ne olur?
Eşlerden biri yabancıysa Türk vatandaşı eş idari tescil için tek başına başvurabilir (NHK m.27/A).
Eski tarihli bir kararı hâlâ tanıtabilir miyim?
Evet. Tanıma süreye bağlı değildir (YHGK 2022/2-766 E.). Azerbaycan’da 2002 Anlaşması’ndan önceki kararlara 1992 anlaşması uygulanır (m.17/3); Özbekistan Sözleşmesi kişi hâli kararlarını önceki tarihli olsalar da kapsar (m.19/3).
Kazakistan mahkemesinin nafaka kararı Türkiye’de icra edilir mi?
Önce tenfiz kararı alınmalıdır. 1995 Anlaşması hukuki kararların tanınmasını ve tenfizini düzenler (m.21-25); tenfizden sonra icra takibi yapılır.
Özbek mahkemesinin nafaka kararı tenfiz edilebilir mi?
Sözleşme malvarlığına ilişkin hukuki kararları kapsar (m.19/1-a). Nafaka para alacağı doğurduğundan bu kapsamda değerlendirilmesi gerektiğini düşünüyoruz; boşanma kısmı ise kişi hâli kararı olarak tanınır (m.19/3).
Çocuğum Azerbaycan’a götürülürse 1980 Lahey Sözleşmesi işler mi?
Hayır. Azerbaycan sözleşmeye taraf değildir. Çocuk Türkiye’deyken yurt dışına çıkış yasağı tedbiri istenmesi en etkili yoldur.
Kazakistan’a kaçırılan çocuk için ne yapılabilir?
1980 Lahey Sözleşmesi Türkiye ile Kazakistan arasında 1 Temmuz 2018’den beri uygulanır; Adalet Bakanlığı merkezi makamına başvurulabilir.
Azerbaycanlı eşim evlilikle Türk vatandaşı olabilir mi?
En az üç yıldır evli olan ve evliliği süren yabancı eş, aile birliği içinde yaşama gibi şartları taşıyorsa başvurabilir (5901 s.K. m.16).
Boşanınca yabancı eşin ikamet izni ne olur?
Boşanma aile ikamet izninin dayanağını ortadan kaldırır; en az üç yıl aile ikamet izniyle kalmış olan eş kısa dönem ikamet iznine geçebilir (6458 s.K. m.34/6).
Bu yazının kaynakları. 5718 sayılı MÖHUK m.1, 2, 4, 5, 13, 14, 40, 41, 50-59; 5490 sayılı NHK m.27/A ve Yönetmelik (RG 07.02.2018, 30325) m.5-10; TMK m.124, 166, 168, 169, 182; 5901 s.K. m.16; 6458 s.K. m.34. Türkiye-Azerbaycan Hukuki ve Ticari Konularda Adli İşbirliği Anlaşması (RG 23.03.2004, 25411) m.12, 17-21; Türkiye-Kazakistan Hukuki Konularda Adli Yardımlaşma Anlaşması (RG 12.11.1997, 23168) m.8, 9, 21-27; Türkiye-Özbekistan Hukuki, Ticari ve Cezai Konularda Adli Yardımlaşma Sözleşmesi (RG 07.11.1997, 23163) m.13, 14, 19-23 (Adalet Bakanlığı DİABGM metinleri); Kırgızistan, Türkmenistan ve Tacikistan anlaşmalarının RG bilgileri (DİABGM listesi). HCCH 1980 ve 2007 sözleşmeleri durum tabloları.
Yabancı hukuk: Azerbaycan Aile Məcəlləsi m.10, 15-23, 36; Kazakistan Evlilik (Evlilik Birliği) ve Aile Kanunu m.10, 16-23; Özbekistan Oila kodeksi m.42 ve Bakanlar Kurulu Kararı 550 (gov.uz); Türkmenistan Aile Kanunu m.26-27 ve Medeni Usul Kanunu m.180 (Progres, 2024). Kararlar: 2. HD E.2023/3912, K.2023/5837; YHGK, 18.10.2023, E.2022/2-766, K.2023/975; 2. HD, 03.10.2023, E.2023/2096, K.2023/4376; 2. HD, 07.12.2023, E.2023/4901, K.2023/6077; 2. HD E.2024/10660, K.2025/696; YHGK E.2022/187, K.2023/444; YHGK E.2022/2-1205, K.2023/1188; 2. HD E.2016/15771, K.2017/1737.
📚 İlgili Rehberler
- 🧭 Aile ve Boşanma Hukuku Rehberi (Hub)Boşanma, nafaka, velayet ve mal paylaşımının tüm başlıkları
- Rus veya Ukraynalı Eşle Evlilik ve BoşanmaZAGS boşanması ve tanıma
- Suriyeli ile Evlilik ve BoşanmaGeçici koruma ve dini nikâh
- Yabancıların Türkiye’de Evlilik ve BoşanmasıGenel kurallar
- Yabancı Eşle Boşanmada Dava Hangi Ülkede Açılır?Milletlerarası yetki
- Tanıma ve Tenfiz DavasıMÖHUK 50-59
- Yabancı Boşanma Kararının İdari Yoldan TanınmasıNHK 27/A
- Yabancı Nafaka Kararının TenfiziTenfiz ve icra
- 1980 Lahey SözleşmesiÇocuk kaçırma
- Evlilik Yoluyla Türk Vatandaşlığı5901 m.16
Azerbaycanlı veya Orta Asyalı eşinizle boşanma işlemlerinizi eksiksiz sonuçlandıralım
Yurt dışındaki boşanmanızı nüfusa işletelim, ikili anlaşmaya dayanarak tanıma ve nafaka tenfizi davanızı açalım, çocuğunuz için gerekli tedbirleri alalım. Hukukçular Evi Ankara: 0554 648 37 15.
📞 0554 648 37 15💬 WhatsAppYurt dışı, gurbetçi ve yabancı eş kümesindeki diğer rehberler:
Aile ve Boşanma Hukuku Rehberi · Suriyeli eşle boşanma · Rus veya Ukraynalı eşle boşanma · KKTC boşanma kararı · İskandinavya’da idari boşanma · Tanıma ve tenfiz davası · İdari yoldan tanıma