Afetten Zarar Gören Çiftçinin Hakları 2026: Dolu, Don, Sel, Kuraklık ve Yangında TARSİM, 2090 Sayılı Kanunla Devlet Yardımı, Kredi Ertelemesi ve Hasar Tespiti Başvurusu

Dolu, don, sel, fırtına, kuraklık, yangın veya deprem yüzünden ürünü, hayvanı ya da tarımsal tesisi zarar gören çiftçinin önünde üç yol vardır: devlet destekli tarım sigortası (TARSİM), 2090 sayılı Kanuna göre devlet yardımı ve kredi borçlarının ertelenmesi. Bu yolların sırası önemlidir. Uygulama yılında tarım sigortası kapsamındaki bir risk için sigorta yaptırmayan üretici 2090 sayılı Kanundan yararlanamaz (5363 sayılı Kanun m.17). Devlet yardımı için kural olarak tarımsal varlığın en az yüzde kırk oranında zarar görmesi ve afetten sonra en geç bir hafta içinde mülki amirliğe dilekçeyle başvurulması gerekir (2090 sayılı Kanun m.2; Yönetmelik m.5, 10). Bu rehber, çiftçinin haklarını, sürelerini ve hasar tespiti başvuru dilekçesini kanun ve yönetmelik metinleri üzerinden anlatır. Dosyanız için Hukukçular Evi’ne 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.

Afetten Zarar Gören Çiftçinin Üç Yolu

Türkiye’de tarım her yıl doğal afetlerin doğrudan hedefindedir. İlkbaharda meyve bahçelerini vuran zirai don, yaz aylarında tarlaları ve seraları yıkan dolu ve fırtına, ani sel ve taşkınlar, kurak geçen yıllarda verimi düşüren kuraklık ve orman yangınlarının bağ, bahçe ve zeytinliklere sıçraması, çiftçinin bir sezonluk emeğini birkaç saat içinde yok edebilir. Bu zararların hukuki karşılığı tek bir kurumdan gelmez; çiftçi aynı anda birden fazla yolu ve bu yolların her birinin kendi süresini takip etmek zorundadır.

İlk yol, devlet destekli tarım sigortasıdır. Tarım sigortası teminatları münhasıran Tarım Sigortaları Havuzu (TARSİM) tarafından verilir ve devlet her yıl prim desteği sağlar (5363 m.13, 14). İkinci yol, 2090 sayılı Kanuna göre devlet yardımıdır; bu yardım sigortanın karşılamadığı ve çiftçinin üretim imkânlarını önemli ölçüde bozan zararlar içindir. Üçüncü yol, Ziraat Bankası ve Tarım Kredi Kooperatiflerine olan kredi borçlarının, büyük afetlerden sonra çıkarılan Cumhurbaşkanı kararlarıyla ertelenmesidir. Bunların yanında vergi, SGK primi, kira ve icra takipleri bakımından da afetzede çiftçiyi koruyan hükümler bulunur.

Önce Sigorta: TARSİM Hangi Riskleri Karşılar?

Tarım sigortası kapsamına alınacak bitkiler, bitkisel ürünler, seralar, tarımsal yapılar, tarım alet ve makineleri ile çiftlik hayvanları için kuraklık, dolu, don, sel, taban suyu baskını, fırtına, hortum, deprem, heyelan, yangın, kaza ve zararlılar ile hayvan hastalıklarının neden olacağı zararlara ilişkin teminatlar Cumhurbaşkanınca belirlenir (5363 m.12). Ürünler, riskler, bölgeler ve işletme ölçekleri itibarıyla devletin sağlayacağı prim desteği miktarları da her yıl Cumhurbaşkanınca belirlenir (5363 m.13). Bu teminatlar münhasıran Havuz tarafından verilir ve sigorta sözleşmeleri Havuzun belirlediği standart poliçeler üzerinden yapılır (5363 m.14).

2023 yılında yürürlüğe giren Devlet Destekli Bitkisel Ürün Sigortası Genel Şartlarına göre temel paket; dolu, fırtına, hortum, yangın, deprem, heyelan, taşıt çarpması, sel ve su baskını risklerini kapsar. Don riski bazı meyve ve sebzeler için yalnızca temel paketle birlikte ek teminat olarak satılır. Kuraklık ise bitkisel ürün sigortasının değil, ayrı bir ürün olan Köy Bazlı Kuraklık Verim Sigortasının konusudur. Seralar, büyükbaş ve küçükbaş hayvanlar, kümes hayvanları, su ürünleri ve arılı kovanlar için de ayrı poliçeler vardır. Bu nedenle çiftçinin ilk işi, poliçesinde hangi risklerin teminat altında olduğunu kontrol etmektir. Örneğin yalnızca temel paket yaptırmış bir kayısı üreticisinin don zararı sigortadan karşılanmaz.

TARSİM’de Hasar İhbarı, Ekspertiz ve İkinci Hasar Tespiti

Tarım sigortasında süreler kısadır ve kaçırılması hak kaybına yol açabilir. Genel şartlara göre sigortalı, hasarın doğru tespit edilebilmesi için rizikonun gerçekleşmesinden sonra en kısa sürede hasar ihbarında bulunmalıdır; bu süre rizikonun gerçekleşme tarihinden itibaren don hasarlarında on günü, diğer hasarlarda on beş günü aşamaz. Poliçe bitiş tarihinden itibaren on beş günden sonra hasar ihbarı yapılamaz (Genel Şartlar B.1). İhbar sigorta şirketine, acenteye veya doğrudan Havuza yapılabilir; yapılan ihbarın kaydını ve tarihini mutlaka saklayın.

Hasar, Havuzun görevlendirdiği eksperler tarafından tespit edilir ve hasar tespitinin doğru, hatasız ve zamanında yapılması esastır. Taraflar zarar miktarında anlaşamazsa sigortalı, ilk hasar tespitinden itibaren yedi gün içinde yazılı olarak ikinci bir hasar tespiti yapılmasını isteyebilir; Havuz bu talebin kendisine ulaşmasından itibaren beş gün içinde yeni bir eksper görevlendirir (Genel Şartlar B.4). Bu yedi günlük süre çiftçinin en çok kaçırdığı süredir; eksper raporunun size bildirildiği gün itiraz takviminizi başlatın. Kesinleşen tazminat en geç otuz gün içinde ödenir; ancak tam zarar veya yeniden ekim hâlleri dışında tazminat hasattan önce ödenmez (Genel Şartlar B.7).

Uyuşmazlık sürerse iki yol vardır. Sigorta sözleşmesinden doğan uyuşmazlıklar Sigorta Tahkim Komisyonuna götürülebilir ve kanunda belirtilen tutara kadar verilen kararlar taraflar için kesindir (Genel Şartlar C.9; 5684 m.30). Mahkeme yolunda ise Havuzun veya sigortacının bulunduğu yer ya da hasarın meydana geldiği yer mahkemesi yetkilidir. Genel şartlar, sigorta sözleşmesinden doğan taleplerin hasarın muaccel olduğu tarihten itibaren iki yılda zamanaşımına uğrayacağını öngörür (Genel Şartlar C.10). Türk Ticaret Kanunu da sigorta sözleşmesinden doğan istemler için alacağın muaccel olduğu tarihten itibaren iki yıl, sigorta tazminatına ilişkin istemler için her hâlde rizikonun gerçekleştiği tarihten itibaren altı yıl öngörür (TTK m.1420/1). Bu nedenle iki yıllık süre içinde tahkime veya mahkemeye başvurun; sigortacıya yapılan itiraz zamanaşımını kesmez. Sigorta uyuşmazlıklarında tahkim ve dava yollarını sigorta ödemiyor veya eksik ödüyorsa yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.

Sigorta Yaptırmayan Çiftçi Devlet Yardımı Alabilir mi?

Bu sorunun cevabı çiftçiler arasında en çok yanlış bilinen konudur. Tarım Sigortaları Kanunu açıkça şunu öngörür: uygulama yılında kapsamda yer alan riskler için tarım sigortası yaptırmayan üreticiler 2090 sayılı Kanundan yararlanamaz (5363 m.17). 2090 sayılı Kanun da zarar ve ziyanları devletçe herhangi bir şekilde karşılanmış olanlara veya tarımsal sigortadan yararlanma imkânı bulunanlara ayrıca yardım yapılmayacağını düzenler (2090 m.2). Yönetmelik bu kuralı tekrarlar: Yönetmelikteki yardımlardan, 5363 sayılı Kanun kapsamında uygulama yılında yer alan riskler için tarım sigortası yaptırmamış üreticiler yararlanamaz (Yönetmelik m.5/1).

Sonuç olarak dolu, fırtına, sel veya don gibi TARSİM kapsamındaki bir riskle ürünü zarar gören ve poliçe yaptırmamış çiftçi, bu zarar için 2090 sayılı Kanuna göre devlet yardımı alamaz. Devlet yardımı ancak zarar gören ürün veya risk o yıl sigorta kapsamında değilse, örneğin ilgili bölgede veya üründe sigortalanabilir bir risk olarak yer almıyorsa gündeme gelir. Bu nedenle afetten sonra devletin “yardım edeceği” yönündeki genel açıklamalar, poliçe yaptırmamış bir çiftçi için çoğu zaman sonuç doğurmaz. Sigorta yaptırmanın asıl önemi de buradadır: poliçe hem sigorta tazminatının hem de ileride devlet yardımına başvurabilmenin ön şartıdır. Çiftçi Kayıt Sistemi kaydının güncel tutulması da hem sigorta hem destek ve erteleme işlemleri için gereklidir; ÇKS kaydını çiftçi kayıt sistemi yazımızda anlattık.

2090 Sayılı Kanuna Göre Devlet Yardımı: Kimler, Hangi Şartlarla Yararlanır?

2090 sayılı Kanunun amacı; yangın, deprem, yer kayması, fırtına, taşkın, sel, don, dolu, kuraklık, haşere ve hastalık gibi nedenlerle tarımsal ürünleri, canlı ve cansız üretim araçları ve tesisleri zarar gören ve bu yüzden çalışma ve üretme imkânları önemli ölçüde bozulan çiftçilere ve tarımsal amaçlı üretim kooperatiflerine devletçe yardım yapılmasıdır (2090 m.1). Yardım; kredi açma, karşılıksız tohum, fide, fidan, canlı hayvan veya para verme, teknik yardım ya da yapılacak veya onarılacak tesislerin maliyetlerine katılma şekillerinden biriyle yapılır ve küçük işletmelerle aile işletmelerine öncelik tanınır (2090 m.2; Yönetmelik m.4).

Yönetmelik, yardımdan yararlanmanın şartlarını iki gruba ayırır. Tarımsal ürünlerin, canlı ve cansız üretim araçları ve tesisleri dâhil tüm tarımsal varlığın toplam parasal değerinin en az yüzde kırk oranında zarar görmesi hâlinde, çiftçinin bu zararı diğer tarım ve tarım dışı gelirleriyle karşılayacak gücünün bulunmaması, kredi veren kuruluşlardan zararını karşılayacak borç ve tazminat alma imkânının olmaması ve zararlarının başka bir şekilde karşılanmamış olması gerekir. Zarar yüzde kırktan azsa, çiftçinin kredi alma imkânının bulunmaması ve tarım dışı gelirinin yetersizliği nedeniyle tarımsal faaliyetini sürdüremeyecek ve geçimini sağlayamayacak kadar muhtaç olması aranır (Yönetmelik m.5/2). Her iki durumda da yardıma muhtaç çiftçi ailesinin yıllık gelir toplamının, 16 yaş ve üzeri için belirlenen brüt asgari ücretin yıllık toplamının üç katı veya altında olması gerekir (Yönetmelik m.5/3).

Yardımın oranı ve sırası da yönetmelikte belirlenmiştir. Kanunda tanımlanan afetlerden zarar gören çiftçilere zarar oranlarının yüzde yetmişi oranında yardım yapılır (Yönetmelik m.8). Yardımlar bakanlık bütçesine konulan ödeneklerle sınırlıdır ve il hasar tespit komisyonu kararlarının tarih sırasına göre yapılır (Yönetmelik m.6, 14). Tesis maliyetine katılım yardımı yalnızca çiftçilerin birlikte kullandıkları araç ve tesisler için yapılır ve proje tutarının yüzde yetmişini geçemez (2090 m.2; Yönetmelik m.7). Toprak kayması sonucunda çiftçinin toprağının tekrar tarımsal amaçla kullanılamayacağı tespit edilirse arazi değeri de tarımsal varlığa dâhil edilir (Yönetmelik m.10/4). Yangın afeti ise yalnızca doğal nedenlerden kaynaklanıyorsa yönetmelik kapsamında değerlendirilir (Yönetmelik m.10/5); kundaklama veya ihmal sonucu çıkan yangında çiftçinin tazminat hakkı, yangını çıkaran kişiye ve gerekirse sorumlu idareye karşı ileri sürülür.

Başvuru ve Hasar Tespiti: Bir Hafta, On Gün Askı ve İtiraz

2090 sayılı Kanuna göre yardım sürecinde çiftçinin uyması gereken ilk süre çok kısadır. Kanunda tanımlanan afetlerden herhangi birinin meydana gelmesi hâlinde, zarar gören çiftçi veya ilgili muhtar tarafından, özel durumlar hariç, en geç bir hafta içinde mahallin mülki amirliğine dilekçeyle başvurulur (Yönetmelik m.10/1). Başvuru üzerine hasar tespit komisyonu başkanı komisyonu derhal toplar, afet bölgesine gidilecek günü belirler ve çiftçinin veya temsilcisinin o gün tarlasında bulunması gerektiği muhtarlıklar aracılığıyla duyurulur (Yönetmelik m.10/2). Bu nedenle muhtarın başvurusunu beklemeden, her çiftçinin kendi dilekçesini vermesi daha güvenlidir.

Hasar tespit komisyonları il ve ilçelerde kurulur. İlçe komisyonu kaymakamın başkanlığında ilçe tarım müdürlüğü, mal müdürlüğü, Ziraat Bankası, ziraat odası ve ilgili muhtarlardan oluşur; il komisyonu valinin başkanlığında toplanır ve komisyon kararları oybirliğiyle alınır (2090 m.3; Yönetmelik m.9). Komisyon; ürünlerin dekar olarak alanlarını, çeşitlerini ve değerini, hayvan varlığını, üretim araç ve tesislerini kayda geçirir; zarar oranı yüzde kırkın üzerinde olan çiftçiler, diğer gelirlerine ilişkin belgeleri komisyonun belirleyeceği süre içinde ibraz eder (Yönetmelik m.10/3).

İlçe komisyonunun hazırladığı hasar tespit listesi, köy veya mahalle muhtarlığında on gün süreyle askıya çıkarılır. Çiftçiler bu süre içinde listelere gerekçeli olarak itiraz edebilir; komisyon itirazları inceler ve gerek görürse dilekçe sahibinin de katılımıyla yerinde tespit yapar. Sürenin bitiminden sonra yapılan itirazlar değerlendirilmez (Yönetmelik m.11). İl hasar tespit komisyonu ise afetin meydana geldiği tarihten itibaren en geç elli gün içinde kararını bakanlığa gönderir (Yönetmelik m.12). Askı ilanını takip etmek ve itirazı on gün içinde, zarar oranının neden yanlış hesaplandığını gösteren belgelerle yapmak çiftçinin en önemli görevidir.

Hayvan Kayıpları

Tabii afetlerde yitirilen canlı hayvan kayıplarının karşılığı, tarım il müdürlüklerinin yaptığı tespitler üzerinden hak sahiplerine aynî olarak verilir (2090 ek m.1). Yani selde boğulan veya depremde ahırın çökmesiyle ölen hayvanların karşılığı, şartları varsa yeniden hayvan verilmesi şeklinde karşılanabilir. Hayvan sigortası yaptırılmışsa, büyükbaş ve küçükbaş hayvan hayat sigortası poliçesindeki teminatlar ayrıca değerlendirilir. Hayvanların küpe ve kayıt bilgileri, ölüm tutanakları ve fotoğraflar her iki başvuru için de temel delildir. Ahır ve depo gibi tarımsal yapıların zararı ise tarımsal varlığın parçası olarak hasar tespitinde gösterilmelidir. Çiftçinin oturduğu konut yıkılmış veya ağır hasar görmüşse, 7269 sayılı Kanun kapsamındaki hasar tespiti ve hak sahipliği süreci ayrıca işler; bu konu afet hak sahipliği rehberimizde anlatılmıştır.

Ziraat Bankası ve Tarım Kredi Borçları: Afet Ertelemesi

Afetten sonra çiftçinin en büyük kaygısı çoğu zaman yaklaşan kredi taksitleridir. Ziraat Bankası ve Tarım Kredi Kooperatiflerinin düşük faizli tarımsal kredilerinin afet nedeniyle ertelenmesi genel bir kanun hükmüyle değil, büyük afetlerden sonra çıkarılan Cumhurbaşkanı kararlarıyla düzenlenir. Bu nedenle erteleme hakkı, kararın kapsadığı iller, afet türü ve tarih aralığıyla sınırlıdır. Örneğin 6 Şubat 2023 depremlerinden sonra yayımlanan kararla, deprem bölgesindeki illerde Çiftçi Kayıt Sistemine veya bakanlık kayıt sistemlerine kayıtlı üreticilerin bu kurumlara olan kredi borçları bir yıl süreyle ertelenmiş ve erteleme süresince faiz uygulanmayacağı öngörülmüştü; anapara toplamı belirli bir tutarın altındaki borçlar başvuru aranmaksızın ertelenirken, üzerindekiler için hasar tespit komisyonunca belirlenen en az yüzde otuz zarar ve süresinde başvuru aranmıştı.

Bu örnek, uygulamadaki genel modeli gösterir: erteleme kararlarında sıklıkla Çiftçi Kayıt Sistemi kaydı, hasar tespit komisyonu kararı ve belirli bir zarar oranı aranır; başvuru için de komisyon kararından itibaren kısa süreler öngörülür. Afetten sonra yayımlanan kararı ve başvuru süresini takip etmek, hasar tespit komisyonuna başvuruyu bu nedenle de zamanında yapmak gerekir. Erteleme kapsamına girmeyen veya ödenemeyen borçlarda, çiftçinin mallarına haciz konulması gündeme gelebilir; bu durumda haczedilemeyen mallara ilişkin kurallar önem taşır.

İcra ve Haciz: Çiftçinin Haczedilemeyen Malları

Afet nedeniyle borcunu ödeyemeyen çiftçinin tüm malları haczedilemez. Borçlu çiftçi ise kendisinin ve ailesinin geçimi için zaruri olan arazi ile çift hayvanları, nakil vasıtaları ve diğer eklenti ve ziraat aletleri haczedilemez (İİK m.82/1-4). Borçlu ve ailesinin idaresi için lüzumluysa borçlunun seçeceği bir süt veren manda veya inek ya da üç keçi veya koyun ve bunların üç aylık yem ve yataklıkları (İİK m.82/1-5), borçlu ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacakları ile borçlu çiftçi ise gelecek mahsul için lazım olan tohumluk (İİK m.82/1-6) da haczedilemez. Borçlu bağ, bahçe, meyve veya sebze yetiştiricisiyse, kendisinin ve ailesinin geçimi için zaruri olan bağ ve bahçe ile bu iş için gerekli alet ve edevat; geçimi hayvan yetiştirmeye dayanan borçlunun ise ailesinin geçimi için zaruri miktardaki hayvanları ve bunların üç aylık yemleri haczedilemez (İİK m.82/1-7).

Haczedilmezlik şikâyeti, haczin öğrenilmesinden itibaren süresi içinde icra mahkemesine yapılır. Çiftçinin malları üzerindeki haciz uygulamasını ve şikâyet yolunu çiftçinin malları haczedilebilir mi yazımızda ayrıntılı olarak anlattık. Afet yüzünden ciddi bir mali sıkıntıya düşen tarımsal işletmeler için konkordato gibi daha kapsamlı yollar da değerlendirilebilir; bu konuyu tarım ve gıda sektöründe konkordato yazımızda ele aldık.

Kiracı ve Ortakçı Çiftçi: Kira Bedelinden İndirim

Başkasının tarlasını kiralayan çiftçi, ürün afetten zarar gördüğünde kira bedelini tam olarak ödemek zorunda değildir. Tarımsal bir taşınmazın her zamanki verimi, olağanüstü felaket veya doğal olaylar yüzünden önemli ölçüde azalırsa kiracı, kira bedelinden orantılı bir miktarın indirilmesini isteyebilir. Bu haktan başlangıçta feragat ancak kira bedelinin belirlenmesi sırasında bu gibi durumların meydana gelme olasılığı göz önünde tutulmuş veya doğan zarar bir sigorta ile karşılanmışsa geçerli olur (TBK m.363). Yani kira sözleşmesine konulan “afet olsa da kira tam ödenir” şeklindeki genel bir kayıt, bu şartlar yoksa kiracının indirim hakkını ortadan kaldırmaz.

Ürüne katılmalı kirada, yani kira bedelinin devşirilecek ürünün belli bir oranı olarak kararlaştırıldığı ortakçılık ilişkisinde ise afet zararı kendiliğinden paylaşılır; ürün azaldığında kiraya verenin payı da azalır (TBK m.357). Kiracı tarlada TARSİM poliçesi yaptırmışsa ve sigorta zararı karşıladıysa, kira indiriminin kapsamı da buna göre değerlendirilir. İndirim konusunda anlaşma sağlanamazsa, verimdeki azalma bilirkişi incelemesiyle ispat edilir; bu nedenle hasar tespit komisyonu ve TARSİM eksper raporlarının birer örneğini kiraya verenle uyuşmazlık için de saklayın.

Ürününü Önceden Satan veya Sözleşmeli Üretim Yapan Çiftçi

Pek çok çiftçi ürününü hasattan önce bir tüccara, fabrikaya veya ihracatçıya satar ya da sözleşmeli üretim yapar. Afet ürünü yok ettiğinde alıcı teslim borcunun yerine getirilmesini veya tazminat isteyebilir. Borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsızlaşırsa borç sona erer; ancak borçlu, karşı taraftan almış olduğu edimi, örneğin peşin alınan bedeli sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri vermekle yükümlüdür ve imkânsızlığı alacaklıya gecikmeksizin bildirmelidir (TBK m.136). Satış konusu yalnızca belirli bir tarladan veya bahçeden çıkacak ürünse, o ürünün afet yüzünden yok olması bu kapsamda değerlendirilebilir. Satış piyasadan herhangi bir ürünün teslimini konu alıyorsa imkânsızlık savunması zayıflar.

İfa tamamen imkânsızlaşmamış, ancak olağanüstü bir durum yüzünden aşırı derecede güçleşmişse, örneğin afet sonrası verimin çok düşmesi nedeniyle sözleşmedeki miktarın piyasadan çok yüksek fiyatla temin edilmesi gerekiyorsa, borçlu hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını, bu mümkün değilse sözleşmeden dönmeyi isteyebilir (TBK m.138). Sözleşmelerdeki mücbir sebep kayıtları da bu değerlendirmede belirleyicidir; afetin hemen ardından alıcıya yazılı bildirim yapılması ve hasar tespit belgelerinin eklenmesi gerekir.

Vergi ve SGK: Terkin, Mücbir Sebep ve Prim Ertelemesi

Afetten zarar gören çiftçinin vergi borçları da hafifletilebilir. Yangın, yer sarsıntısı, yer kayması, su basması, kuraklık, don, zararlı hayvan ve haşarat istilası gibi afetler yüzünden mahsullerinin en az üçte birini kaybeden mükelleflerin, afete maruz arazi için zararın tahakkuk ettiği hasat zamanına rastlayan yıla ait arazi vergisi borçları ve vergi cezaları, zararla orantılı olarak kısmen veya tamamen terkin edilir; varlıklarının en az üçte birini kaybeden mükelleflerin afetin zarar verdiği gelir kaynaklarıyla ilgili vergi borçları ve cezaları da terkin edilebilir. Zarar derecesini mahalli idare heyetleri tespit eder (VUK m.115). Afet vergi ödevlerinin yerine getirilmesine engelse mücbir sebep sayılır ve süreler işlemez (VUK m.13, 15). Gerçek usulde defter tutan çiftçiler için zirai mahsul ve hayvanlardaki zayiat nedeniyle alınan sigorta tazminatı, bunların değerinden fazlaysa fazlası kâra eklenir (VUK m.330).

Tarımsal faaliyeti nedeniyle 5510 sayılı Kanunun 4/b maddesi kapsamında sigortalı olan çiftçiler, yangın, su baskını, sel, kuraklık, yer kayması, deprem gibi afetler yüzünden ekonomik kayba uğrarlarsa, bu durumu belgelemek ve afetten itibaren üç ay içinde başvurmak şartıyla prim borçlarının bir yıla kadar ertelenmesini isteyebilir; ertelenen kısma gecikme cezası ve gecikme zammı uygulanmaz (5510 m.91). Zirai kazançların vergilendirilmesi için zirai kazançların vergilendirilmesi, vergide mücbir sebep için vergide mücbir sebep ve afette terkin yazılarımıza bakabilirsiniz.

Afetin Sorumlusu Varsa: Tazminat

Her tarımsal zarar yalnızca doğa olayı değildir. Tarlaların yakınındaki bir anızın veya çöpün yakılmasıyla çıkan yangın bağ ve bahçeleri sardıysa, yangını çıkaran kişi kusurlu ve hukuka aykırı fiilinden doğan zararı gidermekle yükümlüdür (TBK m.49). Yönetmeliğin doğal nedenli olmayan yangınları 2090 kapsamı dışında bırakması da bu nedenle önemlidir; böyle bir durumda çiftçi zararını devlet yardımından değil, sorumludan ister. Taşkın ve sel zararlarında ise dere yataklarının ıslah edilmemesi, kanal ve set bakımlarının yapılmaması veya sulama tesislerinin hatalı işletilmesi idarenin hizmet kusuru olarak değerlendirilebilir. İdare kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür (Anayasa m.125); idari dava açmadan önce eylemin öğrenildiği tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde beş yıl içinde idareye başvurulmalıdır (İYUK m.13).

İdareye karşı tazminat yolunu idarenin hizmet kusuru, dere yataklarındaki taşınmazların durumunu dere yatağı ve taşkın sahası yazılarımızda anlattık. Tarım işletmesinde çalışırken afette yaralanan çiftçinin maluliyet tazminatı için çiftçinin maluliyet tazminatı, terekedeki hayvan ve tarımsal varlıklar için terekede hayvanlar yazılarımıza bakabilirsiniz.

Tabii Afetten Zarar Gören Çiftçi İçin Hasar Tespiti ve Yardım Başvuru Dilekçesi Örneği (2090 sayılı Kanun)

Aşağıdaki örnek, ürünü tarım sigortası kapsamında olmayan bir riskle zarar gören çiftçinin 2090 sayılı Kanuna göre hasar tespiti ve yardım için kaymakamlığa vereceği başvuru dilekçesidir. Dilekçe afetten itibaren en geç bir hafta içinde verilmelidir. Ürününüz o yıl TARSİM kapsamındaysa önce sigorta ihbarını yapın; poliçeniz yoksa bu risk için 2090 yardımı alamayacağınızı unutmayın. Köşeli parantez içindeki yerleri kendi bilgilerinizle doldurun.

Hasar tespit listesi askıya çıkarıldığında zarar oranınız düşük gösterilmişse, on günlük askı süresi içinde aynı makama gerekçeli bir itiraz dilekçesi verin. İtirazda, tarlanızın hangi bölümünün ne oranda zarar gördüğünü, komisyonun hangi parseli veya ürünü atladığını ve bunu gösteren fotoğraf ve belgeleri açıkça belirtin; komisyonun sizin de katılımınızla yerinde yeniden tespit yapmasını isteyin (Yönetmelik m.11).

Afetzede Çiftçi İçin Kontrol Listesi

• Afetin hemen ardından tarlayı, ürünü, tesisi ve hayvanları tarih bilgisi taşıyan fotoğraf ve videolarla belgeleyin; muhtarlıktan tutanak isteyin.
• TARSİM poliçeniz varsa hasar ihbarını donda 10, diğer risklerde 15 gün içinde yapın; ihbar kaydını saklayın (Genel Şartlar B.1).
• Eksper raporuna katılmıyorsanız 7 gün içinde yazılı olarak ikinci hasar tespiti isteyin (Genel Şartlar B.4).
• Risk sigorta kapsamında değilse afetten itibaren en geç 1 hafta içinde kaymakamlığa 2090 başvurusu yapın (Yönetmelik m.10).
• Hasar listesinin askıya çıktığı tarihi takip edin; itirazınızı 10 gün içinde yapın (Yönetmelik m.11).
• Hasar tespit komisyonu kararının örneğini alın; kredi ertelemesi kararı yayımlanırsa Ziraat Bankası veya Tarım Kredi’ye süresinde başvurun.
• Kiracıysanız kiraya verene yazılı bildirimde bulunun ve TBK m.363’e göre indirim isteyin.
• Ürününüzü önceden sattıysanız alıcıya derhal yazılı bildirim yapın (TBK m.136).
• SGK prim ertelemesi için afetten itibaren 3 ay içinde başvurun (5510 m.91); vergi terkini için vergi dairesine başvurun (VUK m.115).
• Yangın veya taşkının bir kişinin ya da idarenin kusurundan çıktığı şüphesi varsa delilleri toplayın ve tazminat yolunu değerlendirin.

Hukukçular Evi Afetzede Çiftçi Dosyalarında Ne Yapar?

Afetzede çiftçi dosyalarında önce poliçeyi ve o yılın tarım sigortası kapsamını inceliyor, zararın sigortadan mı, 2090 sayılı Kanuna göre devlet yardımından mı, yoksa sorumlu bir kişi veya idareden mi isteneceğini belirliyoruz. TARSİM ihbarını ve ikinci hasar tespiti talebini süresinde yapıyor, ret veya eksik ödeme hâlinde Sigorta Tahkim Komisyonuna ya da mahkemeye başvuruyoruz. 2090 başvurusunu ve askı listesine itirazı hazırlıyor, kredi ertelemesi kararlarını takip ediyor, haciz ve icra takiplerinde haczedilmezlik şikâyetini yapıyoruz. Kiracı çiftçiler için kira indirimi, ürününü önceden satan çiftçiler için alıcıyla uyuşmazlık süreçlerini de aynı dosyada yürütüyoruz. Belgelerinizi 0554 648 37 15 numaralı hattımıza WhatsApp üzerinden gönderebilirsiniz.

Tarım ve gıda sektöründe KDV uygulaması için tarım ve gıda sektöründe KDV, miras kalan tarladaki destekleme ödemeleri için miras kalan tarlada destekleme ödemeleri, sigorta uyuşmazlıklarının genel çerçevesi için sigorta hukuku rehberi, işletmelerin afet sonrası SGK ve vergi işlemleri için selden zarar gören işyeri yazılarımıza bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Dolu veya dondan zarar gördüm ama TARSİM yaptırmadım; devlet yardımı alabilir miyim?

Uygulama yılında tarım sigortası kapsamındaki bir risk için sigorta yaptırmayan üretici 2090 sayılı Kanundan yararlanamaz (5363 m.17; Yönetmelik m.5/1). Dolu genellikle temel paketin, don ise bazı ürünlerde ek teminatın kapsamındadır; bu nedenle poliçe yaptırmamış çiftçi bu zarar için devlet yardımı alamaz.

TARSİM’e hasar ihbarını ne zamana kadar yapmalıyım?

Genel şartlara göre rizikonun gerçekleşme tarihinden itibaren don hasarlarında en geç 10, diğer hasarlarda en geç 15 gün içinde. Poliçe bitiş tarihinden itibaren 15 günden sonra ihbar yapılamaz (Genel Şartlar B.1).

Eksperin belirlediği hasar oranına itiraz edebilir miyim?

Evet. İlk hasar tespitinden itibaren 7 gün içinde yazılı olarak ikinci hasar tespiti isteyebilirsiniz; Havuz 5 gün içinde yeni eksper görevlendirir (Genel Şartlar B.4). Uyuşmazlık sürerse Sigorta Tahkim Komisyonuna veya mahkemeye başvurabilirsiniz (5684 m.30).

TARSİM tazminatı ne zaman ödenir?

Kesinleşen tazminat en geç 30 gün içinde ödenir; ancak tam zarar veya yeniden ekim hâlleri dışında tazminat hasattan önce ödenmez (Genel Şartlar B.7).

2090 sayılı Kanuna göre yardım için zarar oranı ne olmalı?

Kural olarak tüm tarımsal varlığın en az yüzde kırk zarar görmesi ve zararın başka gelir veya borçla karşılanamaması gerekir. Zarar yüzde kırktan azsa çiftçinin geçimini sağlayamayacak kadar muhtaç olması aranır (2090 m.2; Yönetmelik m.5).

2090 başvurusu için süre nedir?

Özel durumlar hariç afetten itibaren en geç bir hafta içinde mahallin mülki amirliğine dilekçeyle başvurulur (Yönetmelik m.10/1). Hasar listesi muhtarlıkta 10 gün askıya çıkarılır ve itiraz bu sürede yapılır (Yönetmelik m.11).

Devlet yardımı zararın tamamını karşılar mı?

Hayır. Yönetmeliğe göre zarar gören çiftçilere zarar oranlarının yüzde yetmişi oranında yardım yapılır ve yardımlar bütçe ödenekleriyle sınırlıdır (Yönetmelik m.8, 14).

Gelirim yüksekse 2090 yardımı alabilir miyim?

Yardımdan yararlanabilmek için çiftçi ailesinin yıllık gelir toplamının, 16 yaş ve üzeri için brüt asgari ücretin yıllık toplamının üç katı veya altında olması gerekir (Yönetmelik m.5/3).

Orman yangını bahçeme sıçradı; 2090 yardımı alabilir miyim?

Yönetmeliğe göre yangın afeti yalnızca doğal nedenlerden kaynaklanıyorsa kapsamdadır (Yönetmelik m.10/5). Yangın bir kişinin fiilinden çıktıysa zararınızı yangını çıkarandan isteyebilirsiniz (TBK m.49). TARSİM poliçeniz varsa yangın temel paketin kapsamındadır.

Afette ölen hayvanlarımın karşılığını alabilir miyim?

Tabii afette yitirilen canlı hayvan kayıplarının karşılığı, tarım il müdürlüklerinin tespiti üzerinden aynî olarak verilir (2090 ek m.1). Hayvan hayat sigortanız varsa poliçedeki teminatlar ayrıca değerlendirilir.

Ziraat Bankası ve Tarım Kredi borçlarım ertelenir mi?

Afet nedeniyle erteleme, afete özgü Cumhurbaşkanı kararlarıyla yapılır. Örneğin 6 Şubat 2023 depremlerinden sonra bölgedeki üreticilerin bu kurumlara olan kredi borçları bir yıl süreyle faizsiz ertelenmişti. Kararlar çoğunlukla ÇKS kaydı ve hasar tespit komisyonu kararı arar.

Kiracıyım, afet yüzünden ürün çıkmadı; kira öder miyim?

Tarımsal taşınmazın verimi olağanüstü felaket veya doğal olaylar yüzünden önemli ölçüde azalırsa kira bedelinden orantılı indirim isteyebilirsiniz. Bu haktan önceden feragat ancak kira belirlenirken bu ihtimal gözetilmiş veya zarar sigortayla karşılanmışsa geçerlidir (TBK m.363).

Borcum yüzünden tarlama ve traktörüme haciz konabilir mi?

Borçlu çiftçinin kendisinin ve ailesinin geçimi için zaruri olan arazisi, çift hayvanları, nakil vasıtaları ve ziraat aletleri ile gelecek mahsul için gerekli tohumluk haczedilemez (İİK m.82/1-4, 6).

Afetten zarar gören çiftçinin vergi borcu silinir mi?

Afet yüzünden mahsulünün en az üçte birini kaybeden mükelleflerin ilgili arazi vergisi borçları ve cezaları, zararla orantılı olarak kısmen veya tamamen terkin edilir; zarar derecesini mahalli idare heyetleri tespit eder (VUK m.115).