Sigorta Hukuku Rehberi: Tazminat, Kasko, DASK ve Hayat Sigortası

Sigorta hukuku, sigorta sözleşmesinden doğan hak ve yükümlülükleri düzenleyen alandır ve temel kaynağı 6102 sayılı Türk Ticaret Kanununun altıncı kitabıdır (madde 1401 ve devamı). Sigortacının tazminatı reddetmesi, eksik ödemesi veya geciktirmesi durumunda tüketicinin başvurabileceği etkili yollar vardır: önce sigorta şirketine başvuru, ardından Sigorta Tahkim Komisyonu veya mahkeme. Bu rehber; kasko, zorunlu deprem sigortası (DASK), hayat sigortası ve diğer başlıca sigorta uyuşmazlıklarını yalın bir dille bir araya getirir.

Sigorta hukuku nedir, hangi kurallara tabidir?

Sigorta sözleşmesi, sigortacının bir prim karşılığında, belirli bir rizikonun (zarar veya olay) gerçekleşmesi hâlinde sigortalıya ya da lehtara tazminat veya bedel ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Bu ilişkinin temel hukuki çerçevesi şu kaynaklardan oluşur:

• Türk Ticaret Kanunu (6102 sayılı), 6. Kitap: Sigorta sözleşmelerinin genel hükümleri ile mal, sorumluluk ve can sigortalarını düzenler (m. 1401 ve devamı).
• Genel Şartlar: Her sigorta türünün, kamu otoritesince onaylanmış standart sözleşme metinleri vardır (Kasko Genel Şartları, Hayat Sigortası Genel Şartları, Zorunlu Deprem Sigortası Genel Şartları gibi).
• 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu: Sektörün denetimini ve Sigorta Tahkim Komisyonunu düzenler.
• 6305 sayılı Afet Sigortaları Kanunu: Zorunlu deprem sigortasının (DASK) özel kanunudur.

Zorunlu sigorta mı, ihtiyari sigorta mı?

Sigortalar, yaptırılmasının kanunen şart olup olmamasına göre ikiye ayrılır. Zorunlu sigortalar, kanun gereği yaptırılması gereken sigortalardır; meskenler için DASK ve araçlar için zorunlu mali sorumluluk (trafik) sigortası bunların başında gelir. İhtiyari (isteğe bağlı) sigortalar ise kişinin tercihine bırakılmıştır; kasko, hayat sigortası ve özel sağlık sigortası bu gruba girer. İhtiyari sigortalarda teminatın kapsamı ve istisnaları büyük ölçüde poliçe ve genel şartlarla belirlendiğinden, sözleşmeyi imzalamadan önce bu metinleri dikkatle okumak gerekir.

Bu rehberdeki konular

Aşağıda, tüketicilerin en sık karşılaştığı sigorta uyuşmazlıklarını ayrı ayrı ele aldığımız rehberlere ulaşabilirsiniz:

Diğer sigorta içeriklerimiz

Sigorta hukukuna ilişkin diğer rehber ve danışmanlık sayfalarımız:

Tazminat ödenmediğinde izlenecek yol

Sigortacı tazminatı reddeder, eksik öder ya da makul sürede ödemezse şu adımlar izlenir: Önce sigorta şirketine yazılı başvuru yapılır ve ret/eksik ödeme gerekçesi belgelenir. Şirket, başvurunun kendisine ulaşmasından itibaren öngörülen süre içinde (çoğu genel şartta 15 iş günü) yanıt vermek zorundadır. Başvuru reddedilir veya yanıtsız kalırsa iki yol açıktır: Sigorta Tahkim Komisyonu (5684 sayılı Kanun kapsamında, çoğu uyuşmazlıkta daha hızlı sonuç) ya da görevli mahkemede dava. Sigorta Tahkim Komisyonunda belirli tutarın altındaki kararlar kesindir; üzerindekiler için İtiraz Hakem Heyeti yolu vardır.

Zamanaşımı: Süreleri kaçırmayın

Sigorta uyuşmazlıklarında zamanaşımı kritik öneme sahiptir. Türk Ticaret Kanunu madde 1420 uyarınca, sigorta sözleşmesinden doğan bütün istemler, alacağın muaccel olduğu tarihten başlayarak iki yılda zamanaşımına uğrar. Ayrıca sigorta tazminatına veya sigorta bedeline ilişkin istemler, her hâlde rizikonun gerçekleştiği tarihten itibaren altı yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Bu süreler dolduktan sonra yapılacak talepler reddedilebileceğinden, başvuru ve dava süreçlerinin geciktirilmemesi gerekir.

Tahkim mi, Mahkeme mi? Yol Seçimi

Sigorta uyuşmazlıklarında iki ayrı yol bulunur ve tercih, sürecin hızını ve maliyetini belirler.

Eksik Ödeme ve İbraname Riski

Uyuşmazlıkların önemli bölümü, ödemenin hiç yapılmamasından değil eksik yapılmasından doğar.

1. Eksper raporu. Hasar tespitindeki kalemler ve birim fiyatlar denetlenmelidir.
2. Muafiyet ve kesintiler. Poliçedeki muafiyet oranı ve uygulanan kesintilerin dayanağı.
3. Eksik sigorta. Sigorta bedelinin gerçek değerin altında olması hâlinde oransal indirim uygulanır.
4. Değer kaybı. Araç hasarlarında ayrıca talep edilebilecek kalem.
5. İbraname. Ödeme alınırken imzalatılan belgenin kapsamı.

Zamanaşımı Haritası

Sigorta uyuşmazlıklarında süreler, talebin niteliğine göre değişir.

Başvuru dosyası hazırlanırken saklanması gerekenler: poliçe ve ekleri, prim ödeme dekontları, hasar bildirimi ve kayıt numarası, eksper raporu, sigortacıyla yapılan tüm yazışmalar ve ret yazısı. Bu belgeler hem tahkim hem dava aşamasında ilk istenen evraktır.

Beyan yükümlülüğü ve aydınlatma tartışmaları için aydınlatma ve beyan rehberimize, hayat sigortasında ödeme reddi için hayat sigortası rehberimize bakabilirsiniz.

Mevzuat Haritası

İspat Yükü Kimde? — TTK m. 1409

Sigorta uyuşmazlıklarının kaderini belirleyen tek cümle budur ve çoğu ret yazısında görmezden gelinir.

m. 1409/1: sigortacı, sözleşmede öngörülen rizikonun gerçekleşmesinden doğan zarardan veya bedelden sorumludur.

m. 1409/2: “Sözleşmede öngörülen rizikolardan herhangi birinin veya bazılarının sigorta teminatı dışında kaldığını ispat yükü sigortacıya aittir.“

İhmal kural olarak teminat içindedir. m. 1429 uyarınca sigortacı, aksine sözleşme yoksa; sigorta ettirenin, sigortalının, lehtarın ve bunların hukuken fiillerinden sorumlu bulundukları kişilerin ihmallerinden kaynaklanan zararları da karşılar. Bu nedenle “dikkatsizdiniz” gerekçesiyle yapılan retler, poliçede buna ilişkin açık bir düzenleme bulunmadıkça tartışmalıdır.

Beyan Yükümlülüğü: Soru Listesi Kuralı

Ret gerekçelerinin en yaygını yanlış veya eksik beyandır; ancak kanun bu alanı sanıldığından dar tutar.

Dördüncü kural cezanın ölçüsünü belirler. Beyan ihlali otomatik olarak tazminatı sıfırlamaz: ihlalin kasıtlı olup olmadığı ve ihlal ile gerçekleşen riziko arasında bağlantı bulunup bulunmadığı ayrı ayrı değerlendirilir. Kasıt ve bağlantı yoksa, ödenen prim ile ödenmesi gereken prim arasındaki orana göre indirimli ödeme gündeme gelir. Ayrıntı: aydınlatma ve beyan yükümlülüğü.

Ödeme Süresi ve Temerrüt: m. 1427

“Makul süre” belirsiz bir kavram değildir; kanun sayı verir.

Ekspertiz dışı kalemler ayrı değerlendirilir. Ekspertiz raporuna konu edilmemiş zarar kalemleri bakımından muacceliyet ve temerrüt tartışması farklı işleyebilir; bu nedenle hasar dosyasında talep edilen her kalemin rapora girip girmediği kontrol edilmelidir.

Eksik Sigorta, Halefiyet ve Doğrudan Dava

Üç kurum, tazminatın miktarını ve kime karşı isteneceğini belirler.

Birinci satır, eksik ödeme dosyalarının sessiz sebebidir. Poliçedeki sigorta bedeli, sigortalanan malın gerçek değerinin altında kalmışsa; tam hasarda bile oransal bir ödeme yapılır. Bu nedenle poliçe yenilemelerinde sigorta bedelinin güncel değerle örtüşüp örtüşmediği kontrol edilmelidir.

İkinci satır sigortalıyı da ilgilendirir. Sigortacı ödeme yaptıktan sonra sorumluya rücu ettiğinde, sigortalının bu kişiyle yaptığı bir ibra veya sulh halefiyet hakkını zedeleyebilir; bu durum sigortacının rücu talebini sigortalıya yöneltmesine yol açabilir.

Bildirim Süresini Kaçırdım: Ne Olur?

Genel şartlarda yer alan ihbar süreleri (kaskoda çoğu zaman beş iş günü) sık kaçırılır ve bu, hak kaybı sanılır.

Kural, otomatik ret değildir. TTK m. 1446 uyarınca sigorta ettiren, rizikonun gerçekleştiğini öğrenince durumu gecikmeksizin sigortacıya bildirir. Bildirimin yapılmaması veya geç yapılması hâlinde ise sonuç, tazminatın tümüyle reddi değil; bildirimdeki gecikmenin ödenecek tazminatı etkilemesi hâlinde kusurun ağırlığına göre indirim yapılmasıdır.

Yine de gecikmemek esastır. Bildirim yazılı yapılmalı, hasar dosya numarası alınmalı ve bildirim tarihi belgelenmelidir; bu kayıt hem ödeme takviminin hem de tahkim ön şartının başlangıcıdır.

Yol Seçimi ve Parasal Sınırlar

Uyuşmazlığın nereye taşınacağı; sıfata, tutara ve sigortacının üyelik durumuna bağlıdır.

Parasal sınırlar her yıl güncellenir. Tüketici hakem heyeti eşiği ve tahkimde kesinlik-itiraz-temyiz sınırları yeniden değerleme oranıyla artırılır; başvuru tarihinde yürürlükteki tutar teyit edilmelidir. Ayrıntı: sigorta tahkim kararına itiraz, temyiz ve icra.

Trafik kazası dosyalarında yol ayrı kurulur. Zarar görenin m. 1488 kapsamındaki doğrudan dava hakkı, tahkim başvurusuna da zemin oluşturur: trafik kazasında sigortaya başvuru ve tahkim.

Sıkça Sorulan Sorular

Sigorta şirketi tazminatımı ödemezse ne yapabilirim?

Önce sigorta şirketine yazılı başvuru yaparsınız. Başvuru kısmen veya tamamen reddedilirse ya da öngörülen sürede yanıt verilmezse uyuşmazlık Sigorta Tahkim Komisyonuna taşınabilir veya dava açılabilir.

Sigorta hukukunun temel kaynağı hangi kanundur?

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu‘nun altıncı kitabı (m. 1401 ve devamı). Buna her sigorta türünün Genel Şartları eklenir; sektörün denetimi ve tahkim 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu‘na, zorunlu deprem sigortası 6305 sayılı Afet Sigortaları Kanunu‘na dayanır.

Zararın teminat kapsamında olduğunu ben mi ispatlamalıyım?

Hayır. TTK m. 1409/2 açıktır: “Sözleşmede öngörülen rizikolardan herhangi birinin veya bazılarının sigorta teminatı dışında kaldığını ispat yükü sigortacıya aittir.” Sigortalının görevi rizikonun gerçekleştiğini ve zararı ortaya koymaktır.

Ret yazısı “teminat kapsamında değildir” diyor, yeterli mi?

Değildir. Sigortacının hangi poliçe hükmüne dayandığını ve olayın o istisnaya girdiğini ispatlaması gerekir. İtiraz dilekçesinin ilk başlığı bu olmalıdır.

Dikkatsizliğim nedeniyle ret yapılabilir mi?

Kural olarak hayır. TTK m. 1429 uyarınca sigortacı, aksine sözleşme yoksa sigorta ettirenin, sigortalının, lehtarın ve bunların fiillerinden sorumlu olduğu kişilerin ihmallerinden kaynaklanan zararları da karşılar.

Zorunlu sigorta ile ihtiyari sigorta arasındaki fark nedir?

Zorunlu sigortalar kanunen yaptırılması gerekenlerdir — meskenler için DASK, araçlar için trafik sigortası. İhtiyari sigortalar kişinin tercihine bağlıdır: kasko, hayat, özel sağlık. İhtiyaride teminat kapsamı büyük ölçüde poliçe ve genel şartlarla belirlenir.

Beyan yükümlülüğü ihlali tazminatımı sıfırlar mı?

Otomatik olarak hayır. İhlalin kasıtlı olup olmadığı ve ihlal ile rizikonun gerçekleşmesi arasındaki bağlantı ayrı ayrı değerlendirilir (m. 1437, 1439). Kasıt ve bağlantı yoksa indirimli ödeme gündeme gelir.

Sorulmayan bir hususu bildirmediğim için ret yapılabilir mi?

TTK m. 1436: sigortacı bir soru listesi vermişse, listede yer alan sorular dışında kalan hususlarda sigorta ettirene hiçbir sorumluluk yüklenemez — kötüniyetle saklama hâli saklıdır. İlk sorulacak soru: bu husus teklif formunda soruldu mu?

Beyan ihtilafında hangi belge istenmeli?

Teklif formu ve soru listesi. Sorulmamış bir husus üzerinden yapılan ret, kötüniyetle saklama ispatlanamıyorsa dayanaksızdır.

Sigortacının ödeme süresi ne kadar?

TTK m. 1427 uyarınca gerekli belgelerin ulaşmasını izleyen kırk beş gün; hayat sigortalarında on beş gün. Zorunlu trafik sigortasında KTK m. 99 uyarınca sekiz iş günü işler.

Ödeme gecikirse faiz isteyebilir miyim?

Evet; süre aşıldığında temerrüt doğar. Ancak faiz talebi başvuruda türü ve başlangıç tarihiyle ayrıca belirtilmelidir, aksi hâlde hükmedilen tutar faizsiz kalabilir.

Tahkime gitmek için ne kadar beklemeliyim?

Sigortacıya başvurudan itibaren on beş iş günü. Ancak sigortacı cevap verip talebi reddetmişse beklenmez; ön şart zaten sağlanmıştır.

Sigorta bedelim düşükse tam ödeme alır mıyım?

Hayır. TTK m. 1452 uyarınca sigorta bedeli menfaatin değerinden az ise sigortacı, aksine sözleşme yoksa bedelin değere oranına göre öder. Poliçe yenilemelerinde bedelin güncel değerle örtüşmesi kontrol edilmelidir.

Sigortacı ödedikten sonra kime rücu eder?

TTK m. 1461 uyarınca sigortacı, tazminatı ödediğinde hukuken sigortalının yerine geçer ve sorumluya rücu eder. Sigortalının sorumluyla yaptığı ibra veya sulh, bu hakkı zedeleyip rücu talebinin kendisine yönelmesine yol açabilir.

Kazada karşı tarafın sigortasından doğrudan talep edebilir miyim?

Evet. TTK m. 1488 uyarınca sorumluluk sigortalarında zarar gören, zararının sigorta bedeline kadar olan kısmını doğrudan sigortacıdan isteyebilir. Limitin üzerindeki kısım için zarar verene karşı ayrıca talepte bulunulur.

Bu hak neden önemli?

Hem tahsil kabiliyetini artırır hem de Sigorta Tahkim Komisyonu yolunu açar; zarar gören, sürücüyü dava etmek zorunda kalmaz.

Hasar ihbar süresini kaçırdım, hakkım bitti mi?

Kural otomatik ret değildir. TTK m. 1446 uyarınca bildirim gecikmeksizin yapılır; geç yapılması hâlinde sonuç, gecikmenin ödenecek tazminatı etkilemesi hâlinde kusurun ağırlığına göre indirimdir.

Geç bildirim gerekçesiyle ret yapıldı, ne sormalıyım?

İki soru: gecikme tazminatın kapsamını nasıl etkiledi ve sigortacı bu etkiyi somut olarak ortaya koydu mu? Hasarın niteliği değişmemiş, deliller kaybolmamış ve eksper incelemesi yapılabilmişse gecikme tek başına ret sebebi değildir.

Tazminat istemi ne zaman zamanaşımına uğrar?

TTK m. 1420: sigorta sözleşmesinden doğan bütün istemler, alacağın muaccel olduğu tarihten başlayarak iki yılda; sigorta tazminatına veya bedeline ilişkin istemler her hâlde rizikonun gerçekleştiği tarihten itibaren altı yılda.

Trafik kazasında zamanaşımı farklı mı?

Evet. KTK m. 109 uyarınca iki yıl ve her hâlde kaza gününden itibaren on yıl; fiil suç oluşturuyorsa ceza zamanaşımı uygulanır.

Süre geçti sanıyorum, yapacak bir şey var mı?

Olabilir. Zarara yol açan fiil aynı zamanda bir suç oluşturuyorsa — taksirle yaralama gibi — daha uzun olan ceza zamanaşımı uygulanabilir. “Süre geçti” değerlendirmesinden önce olayın ceza soruşturmasına konu olup olmadığı incelenmelidir.

Eksik ödeme aldım, ne kontrol etmeliyim?

Eksper raporundaki kalemler ve birim fiyatlar, poliçedeki muafiyet ve kesintilerin dayanağı, eksik sigorta uygulanıp uygulanmadığı ve araç hasarlarında ayrıca istenebilecek değer kaybı.

Ödeme alırken imzalattıkları belgeye dikkat etmeli miyim?

Evet; en çok hak kaybettiren adım budur. Geniş kapsamlı bir ibraname imzalandığında sonradan eksik ödeme iddiası güçleşir. Belgeye “fazlaya ilişkin haklarım saklıdır” veya “kısmi ödeme olarak alınmıştır” şerhi düşülmeli, şerhli nüshanın bir örneği alınmalıdır.

Şerh düşmeme izin verilmiyorsa?

Aynı gün yazılı bildirim yapılmalı ve bu bildirimin kaydı saklanmalıdır.

Hem dava açıp hem tahkime başvurabilir miyim?

Hayır. İkinci başvuru derdestlik nedeniyle reddedilir ve masraflar kaybedilir. Aynı engel tüketici hakem heyetine başvurulmuş olması hâlinde de doğar. Buna karşılık arabuluculuk tahkim yolunu kapatmaz.

Sigorta şirketi tahkim sistemine üye değilse?

İhtiyari sigortalarda başvuru reddedilir. Ancak zorunlu sigortalardan kaynaklanan uyuşmazlıklarda kuruluş üye olmasa dahi başvuru yapılabilir.

Parasal sınırlar sabit mi?

Hayır; tüketici hakem heyeti eşiği ile tahkimdeki kesinlik, itiraz ve temyiz sınırları her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenir. Başvuru tarihindeki tutar teyit edilmelidir.

Başvuru dosyasında neler saklanmalı?

Poliçe ve ekleri, prim ödeme dekontları, hasar bildirimi ve kayıt numarası, eksper raporu, sigortacıyla yapılan tüm yazışmalar ve ret yazısı. Bu belgeler hem tahkimde hem davada ilk istenen evraktır.

Sigorta uyuşmazlığı için avukata ihtiyacım var mı?

Hukuken zorunlu değildir. Ancak poliçe ve genel şartların yorumu, eksper raporlarının değerlendirilmesi, beyan yükümlülüğü ve zamanaşımı teknik konulardır; yüksek tutarlı veya reddedilmiş taleplerde destek almak yerinde olur.

Atıf yapılan başlıca mevzuat: 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 1401, 1409, 1420, 1423, 1425, 1427, 1429, 1435-1439, 1446, 1452, 1461, 1488 ve 1503 ile m. 5/A; 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu m. 30 ve Sigortacılıkta Tahkime İlişkin Yönetmelik; 6305 sayılı Afet Sigortaları Kanunu; 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu m. 99 ve 109; 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m. 68 ve 73/A; ilgili sigorta türlerine ait Genel Şartlar. Parasal sınırlar her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellendiğinden, başvuru tarihinde yürürlükteki tutarların teyidi gerekir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her olay kendine özgüdür; somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.