Acele Kamulaştırmada İdare Dava Açmazsa: El Atmanın Önlenmesi ve Tazminat

Acele kamulaştırmada idare, taşınmaza önce el koyar; ancak mülkiyeti edinmek için sonradan bedel tespiti ve tescil davası açmak zorundadır. Peki idare el koyduktan sonra bu davayı açmaz ve süreci sürüncemede bırakırsa malik ne yapabilir? Bu yazı, acele el koymanın ardından idarenin hareketsiz kalması hâlinde malikin haklarına odaklanır.

İdarenin Dava Açma Zorunluluğu ve Süresi

Acele el koyma, mülkiyetin değil yalnızca zilyetliğin (kullanımın) idareye geçmesini sağlar; mülkiyet malikte kalır. İdare, taşınmazın mülkiyetini edinmek için makul süre içinde bedel tespiti ve tescil davasını (m. 10) açmalıdır. Yargıtay uygulamasına göre bu makul süre, kural olarak altı aydır; dayanağı, kanunun acele kamulaştırma şerhinin altı ay içinde dava açılmazsa resen silineceğine ilişkin hükmüdür.

İdare Dava Açmazsa: Kamulaştırmasız El Atma

İdare bu süre içinde davayı açmaz ve taşınmazı fiilen kullanmaya devam ederse, hakkın kötüye kullanılması yasağına aykırı bu durum nedeniyle taşınmaza kamulaştırmasız el atmış sayılır. Anayasa Mahkemesi, el koyma sonrası süreci atıl bırakmanın Anayasa’nın 35. maddesindeki mülkiyet hakkının ihlali olduğunu istikrarlı biçimde belirtmektedir. Bu noktada malik pasif kalmak zorunda değildir; doğrudan kendisi harekete geçebilir.

Malikin Açabileceği Davalar

Mülkiyeti hâlâ kendisinde olan malik, somut duruma göre şu yollara başvurabilir:

• Kamulaştırmasız el atma nedeniyle bedel (tazminat) davası: malik, taşınmazın bedelinin (tazminatının) ödenmesini talep ederek taşınmazın idare adına tesciline rıza gösterebilir.
• El atmanın önlenmesi (men) davası: koşullar elveriyorsa malik, fiilî el atmanın önlenmesini ve taşınmazın eski hâle getirilmesini talep edebilir.
• Bedelin tespitini isteme: malik, idarenin açması gereken davayı beklemeden bedelin tespitini talep edebilir.

Görevli Mahkeme, Bedel ve Faiz

Kamulaştırmasız el atmadan kaynaklanan bedel/tazminat davaları adli yargıda, taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesinde görülür. Bedel, el koyma sırasında tespit edilen avans niteliğindeki tutarla sınırlı değildir; değerlendirme tarihindeki gerçek değer esas alınır ve daha önce ödenen avans mahsup edilir. Faiz bakımından, Anayasa Mahkemesi’nin 2024 tarihli kararı sonrası Yargıtay, kanuni faiz yerine kamu alacakları için öngörülen en yüksek faizi uygulamaktadır. Husumet, taşınmaza el koyan idareye yöneltilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Acele kamulaştırmada idare ne zamana kadar dava açmalı?

İdare, acele el koymadan sonra makul süre (Yargıtay uygulamasına göre kural olarak altı ay) içinde bedel tespiti ve tescil davası açmalıdır. Dayanağı, altı ay içinde dava açılmazsa acele kamulaştırma şerhinin resen silineceğine ilişkin hükümdür.

İdare süresinde dava açmazsa ne olur?

İdare bu süre içinde davayı açmaz ve taşınmazı kullanmaya devam ederse taşınmaza kamulaştırmasız el atmış sayılır. AYM’ye göre bu, mülkiyet hakkının ihlalidir; malik kendisi dava açabilir.

İdare dava açmazsa malik ne yapabilir?

Malik, kamulaştırmasız el atma nedeniyle bedel (tazminat) davası açabilir, koşullar varsa el atmanın önlenmesi davası açabilir veya doğrudan bedelin tespitini talep edebilir.

Kamulaştırmasız el atma davası hangi mahkemede görülür?

Adli yargıda, taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesinde görülür. Bedel, değerlendirme tarihindeki gerçek değer üzerinden belirlenir; daha önce ödenen avans mahsup edilir.

El koyma sırasında ödenen bedel kesin midir?

Hayır. Acele el koyma sırasında ödenen bedel avans niteliğindedir. Açılacak davada taşınmazın gerçek değeri tespit edilir ve aradaki fark faiziyle ödenir.

Mülkiyet kimde kalır?

Acele el koyma mülkiyeti devretmez; yalnızca zilyetlik idareye geçer. Mülkiyet, bedel tespiti ve tescil kararı kesinleşene kadar malikte kalır; bu nedenle malik dava açma hakkına sahiptir.