TİTCK uyuşmazlıklarının büyük bölümü, özünde teknik bir sorudur: Analiz raporu doğru yöntemle mi hazırlandı? Numune, ürünün tamamını temsil ediyor mu? Etiket eksikliği gerçekten bir risk doğuruyor mu? Biyoeşdeğerlik verileri neden yetersiz bulundu? Fiyat hesabında hangi değer esas alınmalıydı? Hâkim bu soruları kendi bilgisiyle cevaplayamaz; cevabı çoğu zaman bilirkişi raporu belirler. Bu nedenle TİTCK davası, hukuki argümanlar kadar bilirkişi sürecinin iyi yönetilmesine bağlıdır: doğru uzmanlık alanında bilirkişinin atanması, doğru soruların sorulması, raporun süresinde ve gerekçeli olarak eleştirilmesi ve gerektiğinde bağımsız bir uzman görüşüyle desteklenmesi. Bu rehberde idare mahkemesinde, sulh ceza hâkimliğinde ve ceza soruşturmasında bilirkişi incelemesinin kurallarını ve teknik itirazların nasıl ispat edileceğini madde numaralarıyla anlatıyoruz.
TİTCK davanızda analiz raporu, bilirkişi atanması veya rapora itiraz mı söz konusu? Teknik itirazlarınızı doğru sorular ve süreler içinde kuralım
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İçindekiler
- Neden bilirkişi? TİTCK uyuşmazlıklarının teknik doğası
- Üç yargı yolu, üç usul
- İdari yargıda bilirkişi: HMK ve 6754 sayılı Kanun
- Bilirkişi incelemesi nasıl istenir? Uzmanlık ve sorular
- Uyuşmazlık türüne göre soru listesi
- Bilirkişinin seçimi ve reddi
- Rapor geldiğinde: iki haftalık itiraz
- Uzman görüşü: HMK m.293
- Delil tespiti ve şahit numune
- Sulh ceza hâkimliğinde bilirkişi
- Ceza soruşturmasında bilirkişi ve uzman mütalaası
- Masraflar ve yargılama giderleri
- Örnek akış: mikrobiyolojik uygunsuzluk gerekçeli toplatma
- Sık yapılan hatalar
- Sıkça sorulan sorular
Neden Bilirkişi? TİTCK Uyuşmazlıklarının Teknik Doğası
TİTCK işlemlerinin hukuka uygunluğu çoğu zaman bir teknik tespite bağlıdır. İşlemin sebep unsuru, yani Kurumun “ürün uygunsuzdur” veya “dosya yetersizdir” tespiti doğru değilse işlem hukuka aykırıdır; ama bu tespitin doğru olup olmadığını göstermek, ancak ilgili uzmanlık alanında yapılan bir incelemeyle mümkündür. Aşağıdaki tablo, sık karşılaşılan TİTCK uyuşmazlıklarında hangi teknik sorunun ve hangi uzmanlığın gündeme geldiğini gösterir.
| Uyuşmazlık | Teknik soru | Gerekli uzmanlık |
|---|---|---|
| Numune analizi ve uygunsuzluk tespiti | Yöntem doğrulanmış mı, kabul kriteri doğru mu, ölçüm belirsizliği hesaba katılmış mı? | Farmasötik analiz, analitik kimya, mikrobiyoloji |
| Kozmetik veya tıbbi cihaz etiket eksikliği | Eksiklik ürünün güvenli kullanımını etkiliyor mu, risk doğuruyor mu? | Kozmetik bilimi, biyomedikal mühendisliği |
| Tıbbi cihaz uygunluk ve ÜTS askısı | Sertifika, teknik dosya ve standartlara uygunluk değerlendirmesi doğru mu? | Biyomedikal mühendisliği, kalite sistemleri |
| Ruhsat başvurusunun reddi | Biyoeşdeğerlik, kalite veya klinik veriler gerçekten yetersiz mi? | Farmakokinetik, biyoistatistik, klinik farmakoloji |
| Sınır ürün sınıflandırması | Ürün farmakolojik, immünolojik veya metabolik etkiyle mi çalışıyor? | Farmakoloji, gıda bilimi |
| Sağlık beyanı ve kozmetik iddiası | İddia bilimsel olarak kanıtlanmış mı, ürünün etkisini aşıyor mu? | Dermatoloji, kozmetoloji, beslenme bilimi |
| Fiyat ve geri ödeme | Referans fiyat ve avro değeri hesabı doğru mu? | Mali hesap, sağlık ekonomisi |
| GMP ve üretim yeri | Kritik eksiklik tespiti GMP kurallarına göre doğru mu? | Endüstriyel eczacılık, kalite güvence |
| Tam yargı davasında zarar | Stok değeri, kâr kaybı ve masraflar nasıl hesaplanır? | Mali müşavirlik, sektör ekonomisi |
Bu tablo, davanın daha dilekçe aşamasında kurgulanması gerektiğini gösterir. Bilirkişiye sorulacak sorular ve istenecek uzmanlık alanı, dilekçede ileri sürülen hukuka aykırılık iddiasıyla birebir uyumlu olmalıdır. Analiz raporunun teknik yönden nasıl sorgulanacağı TİTCK numune analizine itiraz rehberimizde ayrıntılı olarak anlatılmıştır.
Üç Yargı Yolu, Üç Usul
TİTCK uyuşmazlığının hangi yargı yolunda görüldüğü, bilirkişi incelemesinin hangi kurallara tabi olacağını da belirler.
| Yargı yolu | Hangi uyuşmazlıklar? | Bilirkişi kuralları | Dayanak |
|---|---|---|---|
| İdare mahkemesi ve Danıştay | Ruhsat, ÜTS, bildirim, toplatma, 7223 cezaları, tedbirle birleşen cezalar, düzenleyici işlemler, tam yargı | HMK m.266–287 ve 6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu | İYUK m.31 |
| Sulh ceza hâkimliği | Tek başına verilmiş 5324 cezası ve özel yargı yolu gösterilmemiş diğer idari para cezaları | CMK’nın tanıklık, bilirkişi incelemesi ve keşif hükümleri | Kabahatler m.28/5 |
| Ceza soruşturması ve kovuşturması | Sahte veya ruhsatsız ürün, 1262 m.19, TCK m.186–187 gibi suç iddiaları | CMK m.62–73; uzman mütalaası | CMK m.63, 67 |
Hangi merciin görevli olduğu kozmetik cezasına itiraz rehberimizde, TİTCK kararlarına karşı iptal davasının genel çerçevesi ise TİTCK kararlarına karşı iptal davası rehberimizde yer alıyor.
İdari Yargıda Bilirkişi: HMK ve 6754 Sayılı Kanun
İdare mahkemesi, bakmakta olduğu davaya ilişkin her türlü incelemeyi kendiliğinden yapar ve gerekli gördüğü belgelerin taraflardan ve ilgili yerlerden gönderilmesini isteyebilir (İYUK m.20/1). Kanunda hüküm bulunmayan hâllerde bilirkişi, keşif ve delillerin tespiti gibi konularda HMK uygulanır ve bilirkişiler bilirkişilik bölge kurullarınca hazırlanan listelerden seçilir (İYUK m.31). Bu nedenle TİTCK davalarında bilirkişi incelemesinin kuralları, büyük ölçüde HMK’nın 266 ila 287. maddeleri ile 6754 sayılı Bilirkişilik Kanunundan gelir.
| Hüküm | Kural |
|---|---|
| HMK m.266 | Çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgi gerektiren hâllerde bilirkişiye başvurulur; genel bilgi, tecrübe veya hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözülebilecek konularda başvurulamaz. |
| HMK m.267 | Kural olarak tek bilirkişi görevlendirilir; gerekçesi açıkça gösterilerek tek sayıda kişiden oluşan bir kurul da görevlendirilebilir. |
| HMK m.268 | Bilirkişiler bölge kurulu listelerinden seçilir; listede uygun uzman yoksa diğer bölgelerin listelerinden veya şartları taşıyan liste dışı kişilerden atama yapılabilir. Kamu görevlileri bağlı oldukları kurumla ilgili işlerde bilirkişi olamaz. |
| HMK m.272 | Hâkimin yasaklılık ve ret sebepleri bilirkişiler için de geçerlidir; ret talebi ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren en geç bir hafta içinde yapılmalıdır. |
| HMK m.273 | Mahkeme, inceleme konusunu sınırlarıyla belirtir, bilirkişinin cevaplayacağı soruları ve rapor süresini kararında yazar; karardan önce tarafların görüşü alınır. |
| HMK m.274 | Rapor süresi üç ayı geçemez; gerekçeli olarak en fazla üç ay daha uzatılabilir. |
| HMK m.278 | Mahkeme uygun bulursa bilirkişi taraflardan bilgi alabilir; inceleme sırasında taraflar hazır bulunabilir. |
| HMK m.279 | Raporda incelenen vakıalar, gerekçe ve sonuç bulunur; bilirkişi hâkimin yapması gereken hukuki nitelendirmeyi yapamaz. |
| HMK m.281 | Raporun tebliğinden itibaren iki hafta içinde eksikliklerin tamamlattırılması, açıklama yapılması veya yeni bilirkişi atanması istenebilir; gerekirse bir defaya mahsus iki haftayı geçmeyen ek süre verilebilir. |
| HMK m.282 | Hâkim bilirkişinin oy ve görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir. |
| 6754 m.3 | Bilirkişi bağımsız, tarafsız ve objektif çalışır; hukuki nitelendirme ve değerlendirme yapamaz; sorun açıkça belirtilmeden görevlendirilemez; aynı konuda bir kez rapor alınması esastır. |
| 6754 m.12 | Bilirkişiler bölge kurullarının listelerinden görevlendirilir; uygun uzman yoksa diğer bölgelerin listelerine, orada da yoksa şartları taşıyan liste dışı kişilere başvurulur. |
Mahkeme her teknik soruda bilirkişiye gitmek zorunda değildir. Bazı dosyalarda ara kararıyla belge toplamak yeterli olabilir. Örneğin İstanbul Bölge İdare Mahkemesi Sekizinci İdari Dava Dairesi, 08.03.2022 tarihli, E.2022/232, K.2022/429 sayılı kararında, endikasyon dışı kullanılan bir ilacın bedeline ilişkin davada ara kararıyla TİTCK’den ilgili başvuru ve kararları, hastanelerden hastanın kayıtlarını istemiş ve bilirkişi incelemesine gitmeden karar vermiştir. Bu nedenle dilekçede, hangi sorunun belge ile, hangi sorunun ancak bilirkişi incelemesiyle çözülebileceği ayrıca gösterilmelidir.
Bilirkişi İncelemesi Nasıl İstenir? Uzmanlık ve Sorular
İdari yargıda mahkeme bilirkişi incelemesine kendiliğinden karar verebilir; ancak buna güvenmek yerine talep dilekçede açıkça ve gerekçeli olarak yapılmalıdır. Etkili bir talep dört unsur içerir:
- Teknik sorunun tanımı: Hangi tespitin neden tartışmalı olduğu, hukuki iddiadan ayrı olarak ve kısa biçimde açıklanmalıdır. Bilirkişiye hukuki soru sorulamaz (HMK m.266; 6754 m.3); “işlem hukuka aykırı mıdır?” sorusu yerine “analizde kullanılan yöntem ilgili farmakope monografına uygun mudur?” gibi teknik sorular kurulmalıdır.
- Uzmanlık alanı önerisi: Bilirkişilik bölge kurulu listelerinde uzmanlık alanları temel ve alt dallara ayrılmıştır (6754 m.8/1-c). Örneğin bir kozmetik mikrobiyolojik kirlilik dosyası için genel kimya yerine mikrobiyoloji alanında bir bilirkişi istenmelidir. Uzmanlık uyumsuzluğu, raporun en sık eleştirildiği noktalardan biridir.
- Soru listesi önerisi: Mahkeme, görev kapsamını ve soruları belirlemeden önce tarafların görüşünü alır (HMK m.273). Bu aşamada sunulan net bir soru listesi, raporun dosyanın gerçek uyuşmazlığına odaklanmasını sağlar.
- İncelenecek belgeler: Analiz ham verileri, kromatogramlar, yöntem validasyon raporları, numune alma tutanağı, şahit numune durumu ve Kurumun değerlendirme raporları gibi belgelerin davalı idareden istenmesi ve bilirkişiye teslim edilmesi talep edilmelidir (İYUK m.20/1).
İncelemenin yerinde yapılması gerekiyorsa, örneğin bir üretim tesisinin, depolama koşullarının veya bir cihazın çalışmasının görülmesi gerekiyorsa, keşif ile birlikte bilirkişi incelemesi istenebilir. İnceleme sırasında tarafların hazır bulunabileceği hâllerde (HMK m.278), firmanın teknik sorumlusunun incelemeye katılması, bilirkişinin sorularına anında cevap verilmesini sağlar.
Uyuşmazlık Türüne Göre Soru Listesi
Aşağıdaki sorular örnek niteliğindedir ve somut dosyaya göre uyarlanmalıdır. Her soru, dilekçedeki bir hukuka aykırılık iddiasının teknik dayanağını sınamalıdır.
Numune analizi ve uygunsuzluk
- Numune, ilgili mevzuat ve kılavuzda öngörülen usule uygun olarak alınmış, mühürlenmiş ve saklanmış mıdır?
- Analizde kullanılan yöntem nedir; bu yöntem ürün için doğrulanmış (valide edilmiş) midir ve ilgili farmakope veya standartla uyumlu mudur?
- Raporda ölçüm belirsizliği ve karar kuralı belirtilmiş midir; sonuç, belirsizlik dikkate alındığında da kabul kriterinin dışında mıdır?
- Laboratuvar bu analiz için akredite midir?
- Firmanın sakladığı şahit numunede veya aynı partiden alınan numunelerde yapılan analiz sonuçları Kurum raporuyla çelişiyor mu; çelişkinin teknik açıklaması nedir?
Etiket, iddia ve risk
- Tespit edilen etiket eksikliği ürünün güvenli kullanımı için gerekli bir bilgiyi mi ilgilendirmektedir?
- Eksiklik, tüketici veya kullanıcı bakımından bir risk doğurmakta mıdır; doğuruyorsa riskin düzeyi nedir?
- Ürün üzerindeki iddia, ürünün bileşimi ve sunulan çalışmalarla bilimsel olarak desteklenmekte midir?
Ruhsat ve bilimsel değerlendirme
- Ret gerekçesinde belirtilen eksiklik dosyada gerçekten var mıdır; başvuru sahibinin sunduğu cevaplar değerlendirilmiş midir?
- Biyoeşdeğerlik çalışmasının tasarımı ve istatistiksel analizi kabul görmüş kılavuzlara uygun mudur?
- Aynı etkin madde ve dozdaki başka ürünler için Kurumun uyguladığı ölçütlerle bu başvuruya uygulanan ölçütler arasında fark var mıdır?
Biyoeşdeğerlik gerekçeli retlerde bilirkişi heyetinin farmakokinetik ve biyoistatistik uzmanlığını kapsaması gerektiği ilaç ruhsat başvurusunun reddi rehberimizde, fiyat davalarında hesap bilirkişisinin önemi Fiyat Değerlendirme Komisyonu kararına karşı dava rehberimizde, sınır ürün tartışmasında farmakolojik etki sorusu ise sınır ürün sınıflandırması rehberimizde ele alınmıştır.
Bilirkişiye sorulacak sorular davanın sonucunu belirler: soru listenizi ve uzmanlık alanı talebinizi dosyanıza göre birlikte hazırlayalım
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
Bilirkişinin Seçimi ve Reddi
Bilirkişi seçimi mahkemenindir, ancak taraflar seçimin hukuka uygunluğunu denetleyebilir. TİTCK davalarında üç nokta özellikle önemlidir.
- Kurumla bağ: HMK m.268’e göre kamu görevlileri bağlı oldukları kurumla ilgili işlerde bilirkişi olamaz. TİTCK’de veya Kuruma bağlı bir laboratuvarda görev yapan bir kişinin, Kurumun taraf olduğu bir davada bilirkişi olarak görevlendirilmesi bu kurala aykırıdır.
- Ret sebepleri: Hâkimin yasaklılık ve ret sebepleri bilirkişiler için de geçerlidir (HMK m.272). Bilirkişinin daha önce aynı uyuşmazlıkta Kurum adına görüş vermiş olması, rakip bir firmayla danışmanlık ilişkisi bulunması veya dava konusu ürünün değerlendirmesine katılmış olması ret sebebi olarak ileri sürülebilir.
- Süre: Ret talebi, ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren en geç bir hafta içinde yapılmalıdır (HMK m.272). Bilirkişinin kimliği tebliğ edildiğinde hemen araştırma yapılmalı; ret sebebi raporun olumsuz gelmesinden sonra ileri sürülürse süre sorunu doğabilir.
Uzmanlık uyumsuzluğu tek başına bir ret sebebi değildir; ancak rapora itiraz aşamasında ve yeni bilirkişi talebinde güçlü bir gerekçedir. Bu nedenle bilirkişinin uzmanlık alanı ile dosyanın teknik sorusu arasındaki uyumsuzluk, atama kararı tebliğ edildiğinde mahkemeye yazılı olarak bildirilmelidir.
Rapor Geldiğinde: İki Haftalık İtiraz
Bilirkişi raporu, varsa incelenen şeylerle birlikte mahkemeye verilir ve taraflara tebliğ edilir (HMK m.280). Raporun tebliğinden itibaren iki hafta içinde taraflar, raporda eksik gördükleri hususların bilirkişiye tamamlattırılmasını, belirsizlik gösteren hususlarda açıklama yapılmasını veya yeni bilirkişi atanmasını isteyebilir. Talebin bu süre içinde hazırlanması çok zor veya imkânsızsa ya da özel veya teknik bir çalışma gerektiriyorsa, bir defaya mahsus olmak ve iki haftayı geçmemek üzere ek süre verilebilir; bu hüküm 7251 sayılı Kanunla eklenmiştir (HMK m.281/1). Mahkeme gerekirse yeni sorular düzenleyerek ek rapor alabilir, bilirkişiden duruşmada sözlü açıklama isteyebilir veya yeni bir bilirkişiyle tekrar inceleme yaptırabilir (m.281/2–3).
İtiraz dilekçesi raporu genel olarak eleştiren bir metin değil, maddeler hâlinde somut eksiklikleri gösteren bir belge olmalıdır. Aşağıdaki kontrol listesi bu dilekçenin iskeletini oluşturur:
| Kontrol | Soru | Talep |
|---|---|---|
| Kapsam | Mahkemenin sorduğu her soru cevaplanmış mı? | Cevapsız soruların tamamlattırılması |
| Yöntem | Rapor hangi belge ve verilere dayanıyor; ham veri incelenmiş mi? | Eksik verilerin idareden istenerek ek rapor alınması |
| Gerekçe | Sonuç gerekçelendirilmiş mi, yoksa Kurumun tespiti tekrar mı edilmiş? | Açıklama istenmesi |
| Hukuki değerlendirme | Bilirkişi “işlem hukuka uygundur” gibi hukuki bir sonuca varmış mı? | Raporun bu kısmının dikkate alınmaması (6754 m.3/2; HMK m.279) |
| Uzmanlık | Bilirkişinin uzmanlığı teknik soruyu karşılıyor mu? | Uygun uzmanlıkta yeni bilirkişi |
| Çelişki | Rapor, dosyadaki karşı analiz veya uzman görüşüyle çelişiyor mu; çelişki açıklanmış mı? | Çelişkinin giderilmesi için ek rapor veya yeni inceleme |
| Tarafların açıklamaları | Firmanın sunduğu teknik belgeler değerlendirilmiş mi? | Değerlendirilmeyen belgeler yönünden ek rapor |
Hâkim raporla bağlı değildir ve bilirkişinin görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir (HMK m.282). Ancak uygulamada gerekçeli ve denetime elverişli bir rapor çoğu zaman kararın dayanağı olur. Bu nedenle itiraz süresi kaçırılırsa, rapordaki teknik hatalar istinaf aşamasında ileri sürülebilse de etkisi zayıflar. İki haftalık sürenin kesin olduğu kabul edilir.
Uzman Görüşü: HMK m.293
Taraflar, dava konusu olayla ilgili olarak uzmanından bilimsel mütalaa alabilir; bunun için ayrıca süre istenemez. Hâkim, mütalaayı hazırlayan uzmanın duruşmada dinlenmesine karar verebilir; uzman geçerli bir özrü olmadan gelmezse hazırladığı rapor değerlendirmeye alınmaz (HMK m.293). Uzman görüşü bilirkişi raporu değildir, ama mahkemenin bilirkişi raporunu değerlendirirken dikkate alacağı bir delildir ve iki rapor arasındaki çelişki, ek rapor veya yeni bilirkişi için güçlü bir gerekçe oluşturur.
- Zamanlama: Uzman görüşü için ayrıca süre istenemeyeceğinden, mütalaa dava dilekçesiyle birlikte veya bilirkişi raporuna itiraz süresi içinde hazır olmalıdır. Teknik dosyalarda uzmanla dava açılmadan önce çalışmaya başlamak gerekir.
- Bağımsızlık: Mütalaayı firmanın kendi çalışanı değil, alanında tanınmış bağımsız bir uzman hazırlamalıdır; bu, raporun ağırlığını artırır.
- Kapsam: Mütalaa, bilirkişiye sorulan sorularla aynı yapıda ve aynı belgeler üzerinden hazırlanırsa çelişki noktaları mahkeme için kolayca görünür hâle gelir.
- Duruşma: Uzmanın dinlenmesine karar verilirse uzmanın duruşmaya katılabileceği önceden teyit edilmelidir; aksi hâlde mütalaa değerlendirmeye alınmaz.
Delil Tespiti ve Şahit Numune
Bazı teknik deliller dava sonuna kadar beklemez: toplatılan ürün imha edilebilir, numunenin raf ömrü dolabilir, depolama koşulları değişebilir. Bu durumda dava açılmadan önce veya dava sırasında delil tespiti istenebilir (HMK m.400; İYUK m.31). Delil tespiti, bilirkişi incelemesi yoluyla ürünün o anki durumunun, miktarının ve niteliğinin kayıt altına alınmasını sağlar. Toplatma ve imha kararlarında delil tespiti, hem iptal davasındaki teknik itirazın hem de sonraki tam yargı davasındaki zarar hesabının temelini oluşturur; ayrıntısı TİTCK işleminden doğan zarar rehberimizde.
Teknik itirazın en güçlü delili çoğu zaman şahit numunedir. Denetim sırasında şahit numune bırakılmasının istenmesi, tutanağa şerh düşülmesi ve aynı partiden numunelerin firmada uygun koşullarda saklanması, sonradan yapılacak bilirkişi incelemesinin malzemesini oluşturur. Denetim günü atılacak adımlar TİTCK denetimi rehberimizde, savunma aşamasında karşı analizin sunulması ise TİTCK savunma istem yazısı rehberimizde anlatılmıştır.
Sulh Ceza Hâkimliğinde Bilirkişi
Tek başına verilmiş bir 5324 sayılı Kanun cezası gibi sulh ceza hâkimliğine götürülen başvurularda usul farklıdır. Başvuru usulden kabul edilirse mahkeme dilekçenin bir örneğini ilgili kuruma tebliğ eder; kurum en geç on beş gün içinde cevap verir ve işlem dosyasının bir örneğini sunar (Kabahatler m.28/2–3). Mahkeme tarafları talep üzerine veya kendiliğinden dinleyebilir; mazeretsiz olarak hazır bulunmama yokluklarında karar verilmesine engel değildir (m.28/4). Ceza Muhakemesi Kanununun tanıklığa, bilirkişi incelemesine ve keşfe ilişkin hükümleri bu başvuruda da uygulanır (m.28/5); dinlemede bilirkişi raporu okunur ve diğer deliller ortaya konulur (m.28/6).
Uygulamada bu başvurular sıklıkla dosya üzerinden ve kısa sürede sonuçlandırılır. Bu nedenle başvuru dilekçesinde bilirkişi incelemesi açıkça ve gerekçeli olarak istenmeli, teknik sorular dilekçede yazılmalı ve varsa karşı analiz raporu ile uzman görüşü başvuruya eklenmelidir. İdari para cezalarına itirazın genel usulü idari para cezalarına itiraz rehberimizde anlatılmıştır.
Ceza Soruşturmasında Bilirkişi ve Uzman Mütalaası
TİTCK’nin suç duyurusu üzerine başlayan soruşturmalarda bilirkişi incelemesi CMK’ya tabidir. Çözümü uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde bilirkişinin oy ve görüşünün alınmasına re’sen veya tarafların istemi üzerine karar verilebilir (CMK m.63/1). Bilirkişi incelemesi bittikten sonra taraflara yeni bir bilirkişi incelemesi isteme veya itiraz için süre verilir ve talebin reddi gerekçeli karara bağlanır (CMK m.67/5). Şüpheli veya sanık ve müdafi, uzmanından bilimsel mütalaa alarak dosyaya sunabilir (CMK m.67/6). Ürünün ilaç sayılıp sayılmadığı veya sağlık için tehlikeli olup olmadığı gibi sorular, suçun nitelendirmesini doğrudan belirlediği için ceza dosyasında uzman mütalaası çoğu zaman belirleyici olur. İdari dosya ile ceza dosyasındaki teknik değerlendirmelerin birbiriyle tutarlı tutulması gerekir; ayrıntısı TİTCK’nin suç duyurusu rehberimizde.
Masraflar ve Yargılama Giderleri
Bilirkişi ücreti ve inceleme giderleri, dava açılırken yatırılan gider avansından karşılanır; avans yetersizse mahkeme ek avans isteyebilir ve süresinde yatırılmaması incelemenin yapılamamasına yol açabilir. Bu nedenle bilirkişi incelemesi istenen dosyalarda ara kararlar yakından takip edilmelidir. Kanunda yazılı hâller dışında yargılama giderleri aleyhine hüküm verilen taraftan alınır (HMK m.326; İYUK m.31); davayı kazanan firma, bilirkişi ücretini de içeren yargılama giderlerinin davalı idareye yüklenmesini ister. Tarafın kendi aldığı uzman görüşünün ücretinin yargılama giderlerine dahil edilip edilemeyeceği tartışmalıdır ve bu masraf çoğu zaman tarafın üzerinde kalır; dosyanın stratejik değerine göre değerlendirilmelidir.
Düzenleyici işlemlere karşı Danıştayda açılan davalarda da bilirkişi incelemesi mümkündür; TİTCK yönetmelik ve kılavuzlarına karşı dava rehberimizde bu davaların genel çerçevesi anlatılmıştır. Yürütmenin durdurulması talep edilen dosyalarda mahkeme çoğu zaman bilirkişi raporunu beklemeden karar verir; bu nedenle teknik itirazın ilk aşamada uzman görüşü ve karşı analizle desteklenmesi, yürütmeyi durdurma dilekçesi rehberimizde anlatılan “açık hukuka aykırılık” şartının ispatı için de önemlidir.
Örnek Akış: Mikrobiyolojik Uygunsuzluk Gerekçeli Toplatma
Aşağıdaki akış varsayımsaldır ve bilirkişi sürecinin bir TİTCK davasında nasıl kurgulanacağını göstermek için verilmiştir.
- Denetim: Kurum, bir kozmetik losyonun belirli bir partisinden numune alır. Firma yetkilisi tutanağa numunenin saklama koşullarına ilişkin şerh düşer ve şahit numune bırakılmasını ister.
- Analiz ve savunma: Analiz raporunda mikrobiyal yükün sınırın üzerinde olduğu belirtilir. Firma, aynı partiden sakladığı numuneleri akredite bir laboratuvarda analiz ettirir; sonuç sınırın altındadır. Karşı analiz raporu savunmaya eklenir.
- Karar ve dava: Kurum toplatma kararı verir. Firma, imhadan önce delil tespiti ister, ardından 60 gün içinde iptal davası açar ve yürütmenin durdurulmasını talep eder. Dilekçede mikrobiyoloji alanında bilirkişi incelemesi ve soru listesi önerilir.
- Bilirkişi ataması: Atanan bilirkişinin uzmanlık alanı genel kimyadır. Firma, bu uyumsuzluğu atama kararının tebliğinden hemen sonra yazılı olarak bildirir ve mikrobiyoloji alanında bilirkişi görevlendirilmesini ister.
- Rapor ve itiraz: Rapor, Kurum analizinin yöntemini incelemeden sonucunu tekrarlar ve “işlem yerindedir” der. Firma iki hafta içinde itiraz eder: yöntem ve numune saklama koşullarına ilişkin soruların cevapsız kaldığını, karşı analizle çelişkinin açıklanmadığını ve raporun hukuki değerlendirme içerdiğini gösterir; bağımsız bir mikrobiyoloğun uzman görüşünü ekler.
- Sonuç: Mahkeme, raporu yeterli bulmazsa ek rapor alır veya yeni bilirkişi görevlendirir (HMK m.281). Toplatma iptal edilirse, delil tespitiyle kayıt altına alınan stok değeri sonraki tam yargı davasının temelini oluşturur.
Bu akışta her aşama bir öncekine dayanır: denetim günündeki şerh ve şahit numune olmadan karşı analiz, karşı analiz olmadan güçlü bir uzman görüşü, uzman görüşü olmadan da bilirkişi raporuna etkili bir itiraz kurmak zordur.
Sık Yapılan Hatalar
- Bilirkişiye hukuki soru sormak. “İşlem hukuka uygun mu?” sorusu bilirkişiye sorulamaz; teknik sorular kurulmalıdır (HMK m.266; 6754 m.3).
- Uzmanlık alanını belirtmemek. Genel bir alandan atanan bilirkişi, dosyanın gerçek teknik sorusunu cevaplayamayabilir.
- Soru listesi sunmamak. Mahkeme görev kapsamını belirlemeden önce tarafların görüşünü alır (HMK m.273); bu fırsat kullanılmalıdır.
- Ret sebebini geç ileri sürmek. Ret talebi öğrenmeden itibaren bir hafta içinde yapılmalıdır (HMK m.272).
- Rapora itiraz süresini kaçırmak. Süre tebliğden itibaren iki haftadır; teknik çalışma gerekiyorsa ek süre süresi içinde istenmelidir (HMK m.281).
- Genel ve duygusal itiraz yazmak. İtiraz, raporun hangi sorusunun, hangi veriye dayanarak, neden eksik veya hatalı olduğunu maddeler hâlinde göstermelidir.
- Uzman görüşünü son ana bırakmak. Uzman görüşü için ayrıca süre istenemez (HMK m.293).
- Şahit numuneyi korumamak. Denetim günü şahit numune istenmez veya saklanmazsa, bilirkişi incelemesinin malzemesi kaybolur.
- Delili imhadan önce tespit ettirmemek. İmha edilen ürün sonradan incelenemez (HMK m.400).
Sıkça Sorulan Sorular
TİTCK davasında bilirkişi incelemesi hangi kurallara tabidir?
İdare mahkemesinde ve Danıştayda HMK’nın bilirkişi hükümleri ve 6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu uygulanır (İYUK m.31). Sulh ceza hâkimliğinde CMK’nın bilirkişi hükümleri uygulanır (Kabahatler m.28/5).
Mahkeme bilirkişiye başvurmak zorunda mı?
Hayır. Çözümü özel veya teknik bilgi gerektiren hâllerde bilirkişiye başvurulur (HMK m.266); mahkeme bazı dosyalarda ara kararıyla belge toplayarak da karar verebilir. Bu nedenle bilirkişi incelemesi dilekçede açıkça ve gerekçeli olarak istenmelidir.
Bilirkişiye hukuki soru sorulabilir mi?
Hayır. Bilirkişi hukuki nitelendirme ve değerlendirme yapamaz (6754 sayılı Kanun m.3/2; HMK m.279). Sorular teknik olmalı; hukuki sonuca hâkim varır.
Bilirkişi nasıl seçilir?
Kural olarak bilirkişilik bölge kurullarınca hazırlanan listelerden seçilir; listede uygun uzman yoksa diğer bölge listelerinden veya şartları taşıyan liste dışı kişilerden görevlendirme yapılabilir (HMK m.268; 6754 m.12).
TİTCK personeli bilirkişi olabilir mi?
Hayır. Kamu görevlileri bağlı oldukları kurumla ilgili işlerde bilirkişi olamaz (HMK m.268). Kurumun taraf olduğu bir davada Kurum çalışanının bilirkişi olarak görevlendirilmesine itiraz edilmelidir.
Bilirkişiyi nasıl reddederim?
Hâkimin yasaklılık ve ret sebepleri bilirkişiler için de geçerlidir. Ret talebi, ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren en geç bir hafta içinde yapılmalıdır (HMK m.272).
Bilirkişi raporuna itiraz süresi kaç gün?
Raporun tebliğinden itibaren iki haftadır (HMK m.281/1). Talep özel veya teknik çalışma gerektiriyorsa bir defaya mahsus ve iki haftayı geçmemek üzere ek süre verilebilir.
Rapora itirazda neler istenebilir?
Eksik hususların bilirkişiye tamamlattırılması, belirsiz hususlarda açıklama yapılması veya yeni bilirkişi atanması istenebilir. Mahkeme ayrıca ek rapor alabilir veya bilirkişiden duruşmada sözlü açıklama isteyebilir (HMK m.281).
Hâkim bilirkişi raporuyla bağlı mı?
Hayır. Hâkim bilirkişinin görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir (HMK m.282). Ancak gerekçeli ve denetime elverişli bir rapor uygulamada çoğu zaman kararın dayanağı olur.
Kendi uzmanımın raporunu sunabilir miyim?
Evet. Taraflar uzmanından bilimsel mütalaa alabilir; bunun için ayrıca süre istenemez. Hâkim uzmanın duruşmada dinlenmesine karar verebilir; uzman geçerli bir özrü olmadan gelmezse raporu değerlendirmeye alınmaz (HMK m.293).
Bilirkişi raporu ne kadar sürede verilir?
Mahkemenin verdiği süre üç ayı geçemez; gerekçeli olarak en fazla üç ay daha uzatılabilir (HMK m.274).
Ürün imha edilmeden önce ne yapabilirim?
Ürünün durumu, miktarı ve niteliği için delil tespiti isteyebilirsiniz (HMK m.400; İYUK m.31). Bu, hem iptal davasında hem tam yargı davasında kullanılabilecek bir delil oluşturur.
Bilirkişi incelemesine katılabilir miyim?
Mahkeme uygun bulursa bilirkişi taraflardan bilgi alabilir ve incelenecek bir şeyin incelenmesi sırasında taraflar hazır bulunabilir (HMK m.278). Firmanın teknik sorumlusunun katılması yararlıdır.
Sulh ceza hâkimliğinde bilirkişi istenebilir mi?
Evet. CMK’nın tanıklığa, bilirkişi incelemesine ve keşfe ilişkin hükümleri bu başvurularda da uygulanır (Kabahatler m.28/5). Talep başvuru dilekçesinde açıkça yazılmalıdır.
Ceza soruşturmasında uzman mütalaası sunulabilir mi?
Evet. Şüpheli veya sanık ve müdafi, uzmanından bilimsel mütalaa alarak dosyaya sunabilir (CMK m.67/6). Bilirkişi incelemesinden sonra yeni inceleme isteme veya itiraz için süre verilir (CMK m.67/5).
Birden fazla bilirkişi istenebilir mi?
Kural olarak tek bilirkişi görevlendirilir; gerekçesi açıkça gösterilerek tek sayıda kişiden oluşan bir kurul da görevlendirilebilir (HMK m.267). Birden fazla uzmanlık gerektiren dosyalarda kurul talebi gerekçelendirilmelidir.
Bilirkişi ücretini kim öder?
Önce gider avansından karşılanır; dava sonunda yargılama giderleri kural olarak aleyhine hüküm verilen taraftan alınır (HMK m.326; İYUK m.31). Tarafın kendi aldığı uzman görüşünün ücreti ise çoğu zaman tarafın üzerinde kalır.
Aynı konuda ikinci bilirkişi raporu alınabilir mi?
Aynı konuda bir kez rapor alınması esastır (6754 m.3). Ancak raporda eksiklik veya belirsizlik varsa ek rapor, gerekli görülürse yeni bilirkişiyle tekrar inceleme yaptırılabilir (HMK m.281).
Analiz raporu, bilirkişi raporu ve uzman görüşü: TİTCK davanızın teknik tarafını süreleri kaçırmadan birlikte yönetelim
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İlgili Rehberler
- TİTCK Rehberi — ilaç, kozmetik ve tıbbi cihaz rehberlerinin tamamı
- TİTCK Numune Analizine İtiraz — şahit numune ve karşı analiz
- TİTCK Denetimi Geldi — denetim tutanağı ve numune hakları
- TİTCK Savunma İstem Yazısı — savunma dilekçesi
- TİTCK Kararlarına Karşı İptal Davası — dava yolları
- TİTCK Kararına Karşı Yürütmeyi Durdurma — dilekçe örneği
- TİTCK İşleminden Doğan Zarar — tam yargı ve zararın ispatı
- TİTCK Yönetmelik ve Kılavuzlarına Karşı Dava — Danıştay
- İlaç Ruhsat Başvurusu Reddedildi — biyoeşdeğerlik ve bilirkişi
- Fiyat Değerlendirme Komisyonu Kararına Karşı Dava — hesap bilirkişisi
- Sınır Ürün Sınıflandırması — farmakolojik etki
- Kozmetik Ürün İddiaları — iddianın ispatı
- ÜTS Kaydı Askıya Alındı — tıbbi cihaz uygunluğu
- Yurt Dışı GMP Ret — kritik eksiklik
- Endikasyon Dışı İlaç Onayı Reddedildi — bilimsel değerlendirme
- TİTCK Firmamı Savcılığa Bildirdi — ceza dosyasında bilirkişi
- TİTCK Dosyasına Erişim — analiz raporu ve bilgi edinme başvurusu
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut dosya için hukuki danışmanlık yerine geçmez. Soru listeleri örnek niteliğindedir. HMK m.266, 267, 268, 270–274, 276, 278–282 ve 293 Adalet Bakanlığı Bilirkişilik Daire Başkanlığının yayımladığı HMK metninden (7101 sayılı Kanuna kadarki değişikliklerle) ve m.281’in 7251 sayılı Kanunla değişik güncel metnini aktaran kaynaktan; 6754 sayılı Bilirkişilik Kanununun 3, 8 ve 12. maddeleri ile Kabahatler Kanununun 28. maddesi konsolide metinlerden; İstanbul Bölge İdare Mahkemesi Sekizinci İdari Dava Dairesinin E.2022/232, K.2022/429 sayılı kararı yayımlanmış karar metninden kontrol edilmiştir. CMK m.63/1, 67/5 ve 67/6 ile HMK m.400 ve 326 sitemizin daha önce madde metinlerinden hazırlanmış rehberlerinden aktarılmıştır. HMK m.272’deki bir haftalık ret süresinin 7101 sayılı Kanundan sonraki değişikliklerle değişip değişmediği ayrıca kontrol edilmelidir.