Şehir hastanesinde kafe, restoran, market, mağaza veya otopark işleten bir şirketin kira sözleşmesi Sağlık Bakanlığıyla değil, hastaneyi yapan ve işleten görevli şirketle veya onun ticari alan işleticisiyle yapılır; ancak bu sözleşmenin ömrü, görevli şirketin Bakanlıkla yaptığı sözleşmeye bağlıdır. Şehir hastaneleri Hazinenin özel mülkiyetindeki taşınmazlar üzerinde, görevli şirket lehine kurulan ve sabit yatırım dönemi hariç otuz yılı geçmeyen üst hakkıyla yapılır (6428 m.1). Görevli şirket ticari hizmet alanlarını işletmekten ve sözleşme süresi sonunda yerleşkeyi her türlü borç ve taahhütten ari olarak Bakanlığa devretmekten sorumludur (m.4). Uygulama Yönetmeliği’ne göre tesisin her türlü devrinde, ticari hizmet alanlarının sözleşmeleri de devir tarihinde sona ermiş sayılır ve bu alanlar idarenin hüküm ve tasarrufu altına girer (m.64). Görevli şirketin sözleşmesi feshedilirse üst hakkı yargı kararı aranmaksızın terkin edilir ve üçüncü kişiler üst hakkından kaynaklanan bir hak veya talep ileri süremez (6428 m.4). Kiracı bu nedenle iki riski birlikte taşır: idarenin görevli şirketle yaşadığı uyuşmazlıklar, örneğin onaylı projede bulunmayan ticari alanların kapatılması, doğrudan kiracının alanına yansıyabilir; görev süresi bittiğinde veya sözleşme feshedildiğinde ise kiracının idareye karşı ileri sürebileceği bir kira hakkı bulunmayabilir. Kiracının korunması, büyük ölçüde görevli şirketle yapacağı sözleşmenin nasıl yazıldığına ve Türk Borçlar Kanunu’nun kiracıyı koruyan hükümlerine dayanır.
Bu konuda hukuki destek almak ister misiniz? Uzman hukuk büromuzla iletişime geçebilirsiniz.
Bu yazı, şehir hastanelerinde görevli şirketten veya ticari alan işleticisinden yer kiralayan kafe, restoran, market, mağaza, banka şubesi ve otopark işletmeleri, bu alanları işleten şirketler ve görevli şirketler için yazıldı. Mülkiyet ve kira zinciri, mecburi ve ihtiyari ticari hizmet alanı ayrımı, görevli şirketin idareye karşı yükümlülükleri, fazla ticari alan ve mahsuplaşma, ticari alanların kabulü, enerji ve yan giderler, kira sözleşmesine uygulanacak kurallar, kira süresinin görev süresiyle ilişkisi, fesih ve süre sonunda kiracının durumu, ecrimisil ve tahliye, kiracının yatırımları, alt kira ve devir, kira bedeli ve uyarlama, uyuşmazlık yolu ele alınır; sonunda alanı kapatılmak veya daraltılmak istenen kiracının görevli şirkete ihtarnamesi örneği yer alır. Dosyanız için Hukukçular Evi’ne 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.
Bu yazının dayanakları. 6428 sayılı Kanun m.1, 2 ve 4; Sağlık Bakanlığı Uygulama Yönetmeliği m.4, 6, 21, 49, 53, 62, 63, 64 ve 66; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.301, 302, 305, 307, 309, 310, 314, 315, 321, 322, 323, 339, 344, 347 ve 354; 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu m.75; 6325 sayılı Kanun m.18/B; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.4; Sayıştay’ın Sağlık Bakanlığı 2019, 2020 ve 2024 yılı denetim raporları.
Hangi Durumdasınız? Konumunuza Göre İlk Adım
Şehir hastanesindeki ticari alan uyuşmazlıkları, kiracının, ticari alan işleticisinin ve görevli şirketin farklı konumlarından doğar. Aşağıdaki tablo sık karşılaşılan durumlarda ilk adımı gösterir.
Şehir hastanesinde ticari alan uyuşmazlığında konumunuza göre ilk adım
| Durum | İlk adım | Dayanak |
|---|---|---|
| Şehir hastanesinde yer kiralamak üzeresiniz | Görevli şirketin sözleşme süresini, alanın onaylı uygulama projesinde ticari alan olarak yer alıp almadığını ve kabulünün yapılıp yapılmadığını sorun | 6428 m.4; Yönetmelik m.64; Sayıştay bulguları |
| Görevli şirket alanınızın kapatılacağını veya daraltılacağını bildirdi | Gerekçeyi ve idarenin yazısını isteyin; ihtarname ile haklarınızı saklı tutun | TBK m.301, 309 |
| Satış fiyatlarınıza üst sınır getirilmek isteniyor | Alanın mecburi ticari hizmet alanı olup olmadığını ve fiyatın nasıl belirlendiğini öğrenin | 6428 m.1/2-k; Yönetmelik m.4, 49 |
| Geçmiş dönemler için enerji veya iklimlendirme bedeli istendi | Ölçüm yöntemini, sayaç kayıtlarını ve kira sözleşmesindeki yan gider hükmünü inceleyin | TBK m.302, 314; sözleşme |
| Görevli şirketin sözleşmesi feshedildi veya görev süresi bitiyor | İdareyle yeni bir sözleşme imkânını yazıyla sorun; görevli şirkete karşı haklarınızı saklı tutun | 6428 m.4; Yönetmelik m.62, 64 |
| İdare ecrimisil istedi veya tahliye yazısı gönderdi | Tebliğ tarihini kaydedin; itiraz ve dava yolunu süresinde değerlendirin | 2886 m.75 |
| Görevli şirketsiniz ve idare fazla ticari alan için mahsup istiyor | Onaylı projeyi, kabul tutanaklarını ve brüt veya net alan hesabını karşılaştırın; sözleşmedeki uyuşmazlık prosedürünü işletin | Sözleşme; Sayıştay 2024, Bulgu 4-k |
Mülkiyet ve Kira Zinciri: Hazine, Bakanlık, Görevli Şirket, Kiracı
Şehir hastanesi, Hazinenin özel mülkiyetindeki taşınmaz üzerinde, Maliye Bakanlığınca görevli şirket lehine bedelsiz olarak kurulan bağımsız ve sürekli nitelikte üst hakkı ile yapılır (6428 m.1, 2). Üst hakkı sözleşmesi, tesislerin ve ticari hizmet alanlarının bu taşınmazlar üzerinde yaptırılması için düzenlenir; yerleşke, sözleşme çerçevesinde yapılan tesis ve ticari hizmet alanlarının bütünüdür (m.1). Taşınmazların sözleşme süresince amacı dışında kullanılamayacağı ve üst hakkının Maliye Bakanlığı ile Sağlık Bakanlığından izin alınmaksızın devredilemeyeceği sözleşmelere yazılır (Yönetmelik m.53).
Ticari alanların işletilmesi görevli şirketin yükümlülüğüdür. Kanun, tesisin ve ticari hizmet alanlarının yapımından, ticari hizmet alanlarının işletilmesinden ve sözleşme süresi sonunda yerleşkenin her türlü borç ve taahhütten ari, bakımlı, çalışır ve kullanılabilir durumda Bakanlığa devredilmesinden yükleniciyi sorumlu tutar; yüklenici sözleşme süresince üçüncü kişilere vereceği her türlü zarardan da sorumludur (6428 m.4; Yönetmelik m.66).
Bu yapıda dört halka vardır:
- Hazine taşınmazın malikidir; sözleşme sona erdiğinde taşınmaz ve üzerindeki yapılar bedelsiz olarak Hazineye geçer (Yönetmelik m.63).
- Sağlık Bakanlığı görevli şirketle sözleşmeyi imzalayan idaredir; ticari alanların kapsamı, kullanım şartları ve fiyatlandırma ölçütleri bu sözleşmede yazılıdır (Yönetmelik m.49).
- Görevli şirket üst hakkı sahibidir ve ticari alanları işletir. Sayıştay raporlarından anlaşıldığı kadarıyla bazı hastanelerde ticari alanlar ayrıca ticari alan işleticilerince işletilmektedir.
- Kiracı görevli şirketle veya işleticiyle kira sözleşmesi yapar. Bakanlık bu sözleşmenin tarafı değildir.
Kiracının hakları kural olarak kendi kira sözleşmesinden ve Türk Borçlar Kanunu’ndan doğar; ancak kiralananın varlığı ve kullanım süresi üstteki iki sözleşmeye bağlıdır. Kiraya veren kamu kurumu değil, özel hukuk tüzel kişisi olan görevli şirket olduğundan, Devlet İhale Kanunu’na göre yapılan kamu kiralamalarının usulü bu sözleşmeye uygulanmaz; kiralanan çatılı işyeri niteliğindeyse Türk Borçlar Kanunu’nun konut ve çatılı işyeri kiralarına ilişkin hükümleri uygulanır (TBK m.339 ve devamı).
Mecburi ve İhtiyari Ticari Hizmet Alanı
Kanun ticari hizmet alanlarını ikiye ayırır (6428 m.1; Yönetmelik m.4).
Mecburi ve ihtiyari ticari hizmet alanlarının karşılaştırması
| Konu | Mecburi ticari hizmet alanı | İhtiyari ticari hizmet alanı |
|---|---|---|
| Tanım | Yerleşkede bulunan, hizmetten yararlananların ihtiyaçlarını karşıladıkları ve ihale dokümanında belirlenen hizmet alanı | Mecburi alanlardan başka, idarenin ihale dokümanıyla belirleyeceği esaslara göre yerleşkede yapılacak her türlü hizmet alanı |
| Yapılması | Tesisin mahiyetine göre idarece zorunlu tutulur | İdarenin belirlediği esaslara ve sözleşmeye bağlıdır |
| Ücret | İdare ve yüklenici tarafından piyasa rayiç fiyatlarına göre belirlenir | Kanun’da ayrıca düzenlenmemiştir; sözleşmeden okunur |
| Kiracı bakımından anlamı | Satış fiyatları sınırlanabilir; alanın varlığı daha süreklidir | Alan, onay ve bedel kurallarına bağlıdır; projede yer almıyorsa risk artar |
| Dayanak | 6428 m.1; Yönetmelik m.4 | 6428 m.1; Yönetmelik m.4 |
Ayrımın kiracı için iki önemli sonucu vardır. Birincisi fiyattır: mecburi ticari hizmet alanlarında hizmetten yararlananların ödeyeceği ücret, idare ve yüklenici tarafından piyasa rayiç fiyatlarına göre belirlenir. Bu alanda faaliyet gösteren bir kiracının satış fiyatları, görevli şirketin idareyle birlikte belirlediği ücretlerle sınırlanabilir. Sayıştay’ın 2024 yılı raporuna göre incelenen iki sözleşmede bu ücretlerin yıllık olarak piyasa rayiç fiyatlarına göre belirlenmesi görevi taraflardan oluşan bir kurula verilmiş, ancak bu belirleme yapılmamıştır (B bölümü, Bulgu 4-ı). Kiracı, kira sözleşmesine fiyatların kim tarafından, hangi sıklıkla ve hangi ölçüte göre belirleneceğini ve bu belirleme yapılmadığı sürece hangi fiyatın uygulanacağını yazdırmalıdır.
İkincisi süreklilik ve kapsamdır: mecburi alanlar ihale dokümanında belirlenir ve hastanenin işleyişi için zorunlu sayılır. İhtiyari alanlar ise idarenin ihale dokümanında belirleyeceği esaslara bağlıdır; bunların yapılması ve genişletilmesi sözleşmedeki onay ve bedel kurallarına tabidir. Hangi alanın mecburi, hangisinin ihtiyari olduğunu kiracı ancak görevli şirketten öğrenebilir; Sayıştay’ın 2019 yılı raporu, incelenen uygulama projelerinde bu ayrıma ilişkin bilgi tespit edilemediğini belirtmektedir (B bölümü, Bulgu 14).
İhale dokümanında yükleniciye bırakılacak ticari hizmet alanlarının kapsamı, sözleşmede ise kullanım şartları ve esasları ile fiyatlandırma ölçütleri ve bedel hesabında dikkate alınma usulü yer alır (Yönetmelik m.21, 49). Ticari alanların işletilmesinin yükleniciye bırakılıp bırakılmadığı, bedelin ve sözleşme süresinin tespitinde de dikkate alınır (m.6).
Görevli Şirketin İdareye Karşı Konumu: Risk, Gelir ve Ödeme
Sözleşmeler kamuya açık değildir; aşağıdaki hükümler Sayıştay raporlarında aktarılan sözleşme metinlerinden alınmıştır ve her sözleşmede aynı olmayabilir. Hastane ve şirket adları yazılmamıştır.
Risk görevli şirkettedir. Raporlara yansıyan sözleşmelere göre görevli şirket ticari faaliyetleri, işletme dönemi yönetim planı doğrultusunda, yürürlükteki tüm mevzuata uygun bir şekilde ve tüm maliyetleri, riski ve sorumluluğu üstlenerek kendi takdir yetkisi altında yürütür. Taraflar, ticari faaliyetlerden elde edilmesi beklenen gelir ve kârlara ilişkin riskin tamamen şirkete ait olduğunu kabul eder; şirket, bu gelirlerin idarenin haksız fiili, kusuru veya ihmali sonucunda engellendiği durumlar saklı kalmak üzere, beklenen getiriyi elde edememesi sebebiyle tazminat talep etmeyeceğini taahhüt eder (2019 yılı raporu, B bölümü, Bulgu 15; 2020 yılı raporu, B bölümü, Bulgu 13).
Ticari alan gelirleri teklifin parçasıdır. Aynı raporlara göre ihale dokümanında, ticari alanlardan beklenen gelirlerin ve bunların kullanım bedeline etkisinin finansal modelde gösterilmesi istenmiştir. Bu nedenle ticari alanın büyüklüğü, idare bakımından yalnızca bir kullanım meselesi değil, kullanım bedelinin dayanağıdır.
Bazı sözleşmelerde idareye ödeme vardır. Raporlarda aktarılan bir sözleşmede görevli şirket, sağlık tesisleri içindeki ve dışındaki ticari alanlar için idareye yıllık sabit bir “ticari alan kira bedeli” ödemeyi ve bu bedeli fiyat endeksleriyle güncellemeyi üstlenmiştir. Bir başka sözleşmede kira ödeme yükümlülüğü öngörülmüş, ancak tutarı belirlenmediği için ödeme yapılmamıştır. Daha yeni tarihli sözleşmelerde ise teklifte gösterilen ticari alanlara ek alanların idarenin onayıyla yapılabileceği, bunun için piyasa araştırmasına göre belirlenecek ve üç aylık dönemlerde ödenecek bir bedelin yıllık olarak endekslenip beş yılda bir güncelleneceği öngörülmüştür (2024 yılı raporu, B bölümü, Bulgu 4-ı).
Kiracı bakımından bu hükümlerin anlamı şudur: görevli şirketin idareye karşı yükümlülükleri, kira sözleşmesine doğrudan bir hak veya borç eklemez; ancak idarenin görevli şirketten talep ettiği bedeller ve alan sınırlamaları, görevli şirketin kiracıyla ilişkisine yansır. Kira sözleşmesinin bu yansımaları önceden düzenlemesi gerekir.
Fazla Ticari Alan ve Mahsuplaşma
Sayıştay, 2019, 2020 ve 2024 yıllarında aynı konuya dönmüştür: görevli şirketlerin idare tarafından onaylanan uygulama projelerinde ticari alan olarak gösterilenden daha fazla alanda ticari faaliyet yürüttüğü ve bunun için kullanım bedelinde revizyon yapılmadığı tespit edilmiştir. 2024 yılı raporunda ayrıca, idare kullanımında olması gereken bazı depoların ticari alan işleticilerince ticari depo olarak kullanıldığı aktarılmıştır (B bölümü, Bulgu 4-k).
Raporlara göre Sayıştay’ın gerekçesi şudur: ticari alan gelirleri tekliflerde kullanım bedelini etkileyen bir unsur olarak gösterildiğinden, projede bulunmayan ek alanlarda ticari faaliyet yürütülmesi şirketin gelirini artırır ve kullanım bedelinin revize edilmesini gerektirir. Önerilen çözüm, ticari faaliyetlerin onaylı projedeki alanlarla sınırlandırılması veya artışlar onaylanırsa kullanım bedelinin revize edilerek önceki ödemelerin mahsuplaşmaya konu edilmesidir. İdarenin cevaplarına göre ticari alan komisyonları kurulmuş, fazla alanlar tespit edilmeye çalışılmış, şirketler mahsup hesaplamalarına itiraz etmiş ve uyuşmazlıklar sözleşmedeki uyuşmazlık çözüm prosedürünün üst düzey yöneticiler arasındaki müzakere aşamasına taşınmıştır (2024 yılı raporu, B bölümü, Bulgu 4-k).
Bu tablo iki tarafı farklı biçimde etkiler.
- Görevli şirket geçmiş dönemler için mahsup veya kullanım bedeli indirimi talebiyle karşılaşabilir. Savunmanın odak noktaları; alanın idarenin onayıyla mı kullanıldığı, ticari alan kabulünün yapılıp yapılmadığı, alanın brüt mü net mi hesaplandığı ve talebin hangi dönemi kapsadığıdır. Sayıştay raporları brüt hesap yönünde görüş bildirmektedir; şirketin itirazı bu noktada sözleşmedeki tanıma dayanmalıdır. Hesap ve mahsuba itirazın genel kuralları kullanım bedeli ve hizmet bedelinin hesabı yazısında anlatılmıştır.
- Kiracı ise, kiraladığı alan onaylı projede ticari alan olarak yer almıyorsa, idarenin alanın kapatılmasını veya asıl kullanımına iade edilmesini istemesi riskini taşır. Bu durumda kiracının muhatabı görevli şirkettir; kiraya veren, kiralananı sözleşme süresince kullanıma elverişli bulundurmak ve üçüncü kişinin kiracının hakkıyla bağdaşmayan hak iddiasına karşı kiracıyı korumakla yükümlüdür (TBK m.301, 309).
Ticari Alanların Kabulü, Ruhsat ve İşletmeye Açılma
Sağlık tesislerinin kabulü ile ticari alanların kabulü ayrı süreçlerdir. Sayıştay’ın aktardığı sözleşme ekine göre ticari faaliyet alanlarına ilişkin kabuller sağlık tesislerinin kabulünden bağımsız olarak, ayrı bir kabul programıyla yapılır (2024 yılı raporu, B bölümü, Bulgu 4-k). Aynı raporda, hizmete açılmış şehir hastanelerinde ticari alanların kabulünün henüz yapılmadığı ve bunun, şirketlerin teklifte gösterdiklerinden fazla alan yapıp yapmadıklarının tespitini ve ek alan bedeline ilişkin hakların kullanımını belirsiz bıraktığı belirtilmiştir (Bulgu 4-ı, 4-k).
Sayıştay’ın 2019 yılı raporu ayrıca, faaliyete geçen bazı hastanelerde kampüs içindeki taşınmazlar üzerinde görevli şirketlerce ticari amaçlı binaların yapımına devam edildiğini ve bu binalar için belediyelere ruhsat başvurusunda bulunulduğunu aktarır (B bölümü, Bulgu 14). 2024 yılı raporunda da bir hastanede yapı kullanma izin belgesinin fiili tamamlama tarihinde alınmamış olması nedeniyle bir sağlık ünitesinin ruhsatlandırılamadığı ve hizmet verilemediği belirtilmiştir (Bulgu 4-j). Bu örnek, yerleşkede faaliyet gösterecek işletmelerin de ruhsat süreçlerinde binanın izin belgelerine bağlı olabileceğini gösterir.
Kiracı, sözleşmeyi imzalamadan önce şu belgeleri istemelidir: alanın onaylı uygulama projesinde ticari alan olarak gösterildiğini kanıtlayan pafta, ticari alan kabulünün yapılıp yapılmadığını gösteren yazı, binanın yapı kullanma izin belgesi ve işyeri açma ve çalışma ruhsatı için kiraya verenin hangi belgeleri sağlayacağına dair taahhüt. Kira sözleşmesinde, ruhsat alınamaması hâlinde kira bedelinin işlemeyeceği ve kiracının sözleşmeyi feshedebileceği yazılmalıdır. Kiraya veren, kiralananı sözleşmede amaçlanan kullanıma elverişli bir durumda teslim etmekle yükümlüdür ve bu hüküm çatılı işyeri kiralarında kiracı aleyhine değiştirilemez (TBK m.301).
Enerji, İklimlendirme ve Yan Giderler
Sayıştay raporlarına göre ticari alanların elektrik ve su sayaçları genel olarak tamamlanmış, ancak iklimlendirme için idarece ödenen doğal gaz faturalarında mahsuplaşma yapılmamıştır (2019 yılı raporu, B bölümü, Bulgu 15). 2024 yılı raporunda ticari alan iklimlendirme giderlerinin tahsil edilmediği ve bazı ticari alanların elektrik, su ve doğal gaz sayaçlarının eksik veya arızalı olduğu tespit edilmiştir (B bölümü, Bulgu 4-k). Raporlar, sözleşmelere göre ticari faaliyetlere ilişkin tüm maliyetlerin görevli şirket tarafından üstlenileceğini vurgular.
Bu tespitlerin kiracıya yansıması şu şekilde olabilir: idare geçmiş dönemler için iklimlendirme veya enerji bedelini görevli şirketten ister, görevli şirket de bu bedeli kiracılara yansıtmak ister. Kiracının bu talebe karşı dayanağı kira sözleşmesidir. Kiracı, aksine sözleşme ve yerel âdet olmadıkça kira bedelini ve gerekiyorsa yan giderleri öder (TBK m.314); kiralananla ilgili zorunlu sigorta, vergi ve benzeri yükümlülüklere ise, aksi kararlaştırılmamış veya kanunda öngörülmemişse kiraya veren katlanır (m.302). Yan gider olarak hangi kalemlerin, hangi ölçüm veya dağıtım yöntemiyle ve hangi dönem için isteneceği sözleşmede yazılı değilse, geçmişe dönük ve tahmini bir yansıtma kabul edilmemelidir.
Kira Sözleşmesine Hangi Kurallar Uygulanır?
Kiracı ile görevli şirket arasındaki sözleşme özel hukuk kira sözleşmesidir. Kiralanan çatılı bir işyeriyse, Türk Borçlar Kanunu’nun kiracıyı koruyan ve bir bölümü sözleşmeyle kiracı aleyhine değiştirilemeyen hükümleri uygulanır. Şehir hastanesindeki bir kiracı için önem taşıyan başlıcaları şunlardır:
- Kullanıma elverişli bulundurma. Kiraya veren, kiralananı kararlaştırılan tarihte, sözleşmede amaçlanan kullanıma elverişli bir durumda teslim etmek ve sözleşme süresince bu durumda bulundurmakla yükümlüdür; bu hüküm çatılı işyeri kiralarında kiracı aleyhine değiştirilemez (TBK m.301).
- Ayıp. Kiralanan sonradan ayıplı hâle gelirse kiracı ayıbın giderilmesini, kira bedelinden orantılı indirim yapılmasını veya zararının giderilmesini isteyebilir; önemli ayıpta fesih hakkı saklıdır (m.305). İndirim, ayıbın kiraya verence öğrenilmesinden giderilmesine kadar geçen süre için istenir (m.307).
- Üçüncü kişinin hak iddiası. Bir üçüncü kişi kiralananda kiracının hakkıyla bağdaşmayan bir hak ileri sürerse, kiraya veren kiracının bildirimi üzerine davayı üstlenmek ve kiracının uğradığı her türlü zararı gidermekle yükümlüdür (m.309). İdarenin bir alanın kapatılmasını istemesi bu hükmün uygulama alanına girebilir.
- Alt kira ve devir. Çatılı işyeri kiralarında kiracı, kiraya verenin yazılı rızası olmadıkça kiralananı başkasına kiralayamaz ve kullanım hakkını devredemez (m.322). Kira ilişkisinin devri de kiraya verenin yazılı rızasına bağlıdır; kiraya veren işyeri kiralarında haklı sebep olmadıkça bu rızayı vermekten kaçınamaz (m.323).
- Ödeme temerrüdü. Kiracı muaccel kira bedelini veya yan gideri ödemezse, kiraya veren çatılı işyeri kiralarında en az otuz gün süre vererek bu sürede ödenmemesi hâlinde sözleşmeyi feshedeceğini bildirebilir (m.315).
- Süre. Kiracı, belirli süreli sözleşmenin bitiminden en az on beş gün önce bildirimde bulunmadıkça sözleşme aynı koşullarla bir yıl uzar; kiraya veren süre bitimine dayanarak sözleşmeyi sona erdiremez. On yıllık uzama süresinin sonunda kiraya veren, her uzama yılının bitiminden en az üç ay önce bildirimde bulunarak sebep göstermeksizin sözleşmeye son verebilir (m.347). Dava yoluyla sona erdirmeye ilişkin hükümler kiracı aleyhine değiştirilemez (m.354).
Bu hükümlerin şehir hastanesindeki asıl sınavı, kira süresinin görevli şirketin sözleşme süresiyle karşılaştığı noktadır.
Kira Süresi Görev Süresini Aşabilir mi?
Görevli şirketin sözleşmesinin süresi, sabit yatırım dönemi hariç otuz yılı geçmeyecek şekilde idarece belirlenir (6428 m.4). Süre sonunda yerleşke her türlü borç ve taahhütten ari, bakımlı, çalışır ve kullanılabilir durumda bedelsiz olarak kendiliğinden idareye geçer (Yönetmelik m.64). Yönetmelik, kiracılar bakımından doğrudan bir kural da koyar: tesisin her türlü devrinde, hizmetlerin ve ticari hizmet alanlarının yükleniciye bırakıldığı durumlarda, devir tarihinde bu alanların sözleşmeleri de sona ermiş sayılır ve idarenin hüküm ve tasarrufu altına girer (m.64).
Bu hükümle Türk Borçlar Kanunu’nun kiracıyı koruyan kuralları karşı karşıya gelir:
- Kiralanan sözleşmenin kurulmasından sonra herhangi bir sebeple el değiştirirse yeni malik kira sözleşmesinin tarafı olur (TBK m.310). Kiracı, tesislerin Hazineye geçmesinin de bir el değiştirme olduğunu ve idarenin kira sözleşmesine taraf olacağını ileri sürmek isteyebilir.
- Çatılı işyeri kiralarında kiraya veren süre bitimine dayanarak sözleşmeyi sona erdiremez; on yıllık uzama koruması vardır (m.347).
Buna karşılık idarenin elinde güçlü dayanaklar vardır: Kanun, yerleşkenin her türlü borç ve taahhütten ari olarak devrini görevli şirketin yükümlülüğü sayar; sözleşmenin feshinde üçüncü kişilerin üst hakkından kaynaklanan herhangi bir hak veya talepte bulunamayacağını açıkça öngörür (6428 m.4); Yönetmelik de ticari alan sözleşmelerinin devirle sona ermiş sayılacağını yazar. Yönetmelik hükmünün Türk Borçlar Kanunu’nun koruyucu hükümleri karşısındaki etkisi tartışmaya açıktır. Ancak Kanun’un açık hükümleri ve tesislerin Hazineye bedelsiz ve borçtan ari geçmesi kuralı karşısında, kiracının görev süresinin sonrası için idareye karşı kira hakkı ileri sürmesi güçtür.
Sonuç şudur: kiracının görev süresini aşan dönem için koruması, idareye karşı değil görevli şirkete karşıdır ve bu koruma kira sözleşmesinin nasıl yazıldığına bağlıdır. Kiracı ya sözleşme süresini görevli şirketin görev süresiyle sınırlı tutmalı ve yatırımını buna göre planlamalı ya da görev süresini aşan bir taahhüt alıyorsa, bu taahhüdün yerine getirilememesi hâlinde ödenecek tazminatı ve güvenceyi sözleşmeye yazdırmalıdır. Görevli şirket bakımından ise görev süresini aşan bir kira taahhüdü, yerine getirilemeyecek bir borç ve tazminat riski demektir.
Görevli Şirketin Sözleşmesi Feshedilirse Kiracı Ne Olur?
Görevli şirketin sözleşmesi süresinden önce de sona erebilir. Yatırım döneminde şirketin taahhüdünü yerine getirmemesi hâlinde idare noter aracılığıyla ihtar ederek süre verir ve durumu finans sağlayıcılara bildirir; süre sonunda finans sağlayıcılar idareyle anlaşarak şirketin ortaklık yapısında değişikliğe giderek işin yapılmasını sağlayabilir, bu sağlanamazsa sözleşme feshedilir. İşletme döneminde hata puanının sözleşmedeki sınırı aşması hâlinde de aynı imkân tanınır (Yönetmelik m.62).
Bu iki ihtimal kiracı için farklı sonuç doğurur.
- Ortaklık yapısının değişmesi. Finans sağlayıcıların idareyle anlaşarak şirketin ortaklarını değiştirmesi hâlinde görevli şirketin tüzel kişiliği devam eder; kira sözleşmesinin tarafı değişmez ve sözleşme yürürlükte kalır.
- Fesih. Sözleşmenin feshi hâlinde işlerin hesabı sözleşme ve genel hükümlere göre yapılır, yüklenicinin idare ile ilişkisi kesilir, üst hakkı yargı kararı aranmaksızın iptal edilir ve tapudan terkin olunur; taşınmaz üzerindeki tüm yapı ve tesisler sağlam ve işler durumda Hazineye intikal eder. Bundan dolayı hak lehtarı veya üçüncü kişiler üst hakkından kaynaklanan herhangi bir hak veya talepte bulunamaz (6428 m.4; Yönetmelik m.62). Feshin onay tarihinde işlerin durumu bir heyet tarafından tespit edilir (m.62).
Fesih hâlinde görevli şirket, idarenin izni olmadan tesislerdeki tesisatı söküp kaldıramaz, tesise ait malzeme, araç ve makineleri başka yere götüremez; idare gerekli görürse tesise el koyabilir (Yönetmelik m.64). Bu hüküm görevli şirkete yöneliktir; kiracının kendi malı olan taşınır demirbaş ve stokları kapsamaz. Ancak fiilî el koyma sırasında kiracının mallarının görevli şirketin malları ile karıştırılmaması için, kiracının alandaki demirbaş ve stoklarının faturalı envanterini hazır tutması ve feshin öğrenildiği gün idareye ve görevli şirkete yazılı bildirimde bulunması gerekir.
Fesihten sonra kiracının yeni bir kira ilişkisi kurabileceği muhatap idaredir; idareyle yeni bir sözleşme yapılmadıkça alanın kullanılmaya devam edilmesi bir sonraki bölümde anlatılan sonuçları doğurabilir. Görevli şirkete karşı ise kira sözleşmesinden doğan zararlar ileri sürülebilir. Feshin görevli şirket ve kredi verenler bakımından sonuçları fesih ihtarı ve borç üstlenimi ve fesih tazminatı yazılarında anlatılmıştır.
Sözleşme Sona Erdikten Sonra Kalan Kiracı: Ecrimisil ve Tahliye
Görevli şirketin sözleşmesi sona erdiğinde taşınmaz ve üzerindeki yapılar Hazineye geçer ve ticari alanlar idarenin hüküm ve tasarrufu altına girer (Yönetmelik m.63, 64). Bu tarihten sonra idareyle bir sözleşme yapmadan alanı kullanmaya devam eden işletme, Devletin özel mülkiyetindeki bir taşınmazı işgal eden kişi konumuna düşebilir.
Devletin özel mülkiyetinde veya hüküm ve tasarrufu altındaki taşınmazların işgali hâlinde fuzuli şagilden, tespit tarihinden geriye doğru beş yılı geçmemek üzere komisyonca belirlenecek ecrimisil istenir; ecrimisil için idarenin zarara uğramış olması ve işgalcinin kusuru aranmaz. Ecrimisile itiraz edilmezse yüzde yirmi, peşin ödenirse ayrıca yüzde on beş indirim uygulanır; rızaen ödenmeyen ecrimisil amme alacağı olarak tahsil edilir. İşgal edilen taşınmaz, idarenin talebi üzerine mülkiye amirince en geç on beş gün içinde tahliye ettirilir (2886 m.75).
Kiracı bu riske karşı iki şey yapmalıdır. Görev süresinin bitiminden makul bir süre önce idareye yazılı başvurarak alanın görev süresinden sonra nasıl değerlendirileceğini ve yeni bir kiralama yapılıp yapılmayacağını sormalı; görevli şirkete de kira ilişkisinin sona ereceği tarihi ve bu tarihten sonraki durumu yazıyla bildirmesini istemelidir. İdarenin ecrimisil ve tahliye işlemlerine karşı usul ve itiraz yolları Hazine, belediye ve vakıf kiracısının süre sonunda çıkarılması ve Hazine taşınmazının tahliyesi yazılarında anlatılmıştır.
Kiracının Yatırımı: Dekorasyon, Tesisat ve Demirbaş
Şehir hastanesinde bir kafe veya mağaza açmak; mutfak tesisatı, havalandırma, dekorasyon ve donanım için önemli bir yatırım gerektirir. Bu yatırımın geri dönüşü kira süresine ve kira süresi de görevli şirketin görev süresine bağlıdır.
Yenilik ve değişiklik. Kiracı, kiraya verenin yazılı rızasıyla kiralananda yenilik ve değişiklik yapabilir. Rıza gösteren kiraya veren, yazılı olarak kararlaştırılmış olmadıkça kiralananın eski durumuyla geri verilmesini isteyemez. Kiracı ise aksine yazılı bir anlaşma yoksa, rızayla yaptığı yenilik ve değişiklikler sebebiyle ortaya çıkan değer artışının karşılığını isteyemez (TBK m.321). Kiracı yatırımının karşılığını istemek istiyorsa, bunu kira sözleşmesine yazdırmak zorundadır.
Yapıya bağlanan tesisat. Görevli şirketin sözleşmesi sona erdiğinde yapı, tesis ve müştemilat sağlam ve işler durumda Hazineye geçer (Yönetmelik m.63). Kiracının yapıya kalıcı olarak bağladığı tesisatın bu kapsamda kalıp kalmayacağı ve sökülüp götürülüp götürülemeyeceği tartışma konusu olabilir. Taşınabilir donanım ile yapıya bağlanan tesisat arasındaki ayrım, teslimde ve çıkışta düzenlenecek envanter listesinde önceden yapılmalıdır.
Amortisman ve süre. Yatırım planı, görevli şirketin görev süresinin kalan kısmına göre yapılmalıdır. Görev süresinin sonuna az kalmış bir hastanede yapılacak büyük bir yatırım için kiracı, ya erken sona ermede görevli şirketin ödeyeceği bir tazminatı ya da yatırım bedelinin kira bedelinden mahsubunu sözleşmeye yazdırmalıdır.
Alt Kira, İşletici Şirketler ve Kira İlişkisinin Devri
Raporlardan anlaşıldığı kadarıyla bazı hastanelerde görevli şirket ticari alanların tamamını veya bir bölümünü bir ticari alan işleticisine bırakmakta, işletici de alanları bölümler hâlinde kiracılara kiralamaktadır. Bu yapıda kiracının sözleşmesi hukuken bir alt kira sözleşmesidir.
- Yazılı rıza. Çatılı işyeri kiralarında kiracı, kiraya verenin yazılı rızası olmadıkça kiralananı başkasına kiralayamaz (TBK m.322). Alt kiracı, işleticinin görevli şirketten bu yetkiyi yazılı olarak aldığını görmelidir.
- Zincirin en kısa halkası. Alt kiracının hakkı, işleticinin görevli şirkete karşı hakkından, işleticinin hakkı da görevli şirketin idareye karşı hakkından geniş olamaz. Her sözleşmenin süresi ve fesih hükümleri bir üstteki sözleşmeyle karşılaştırılmalıdır.
- Kiraya verenin sorumluluğu. Alt kiracı, kiralananı kiracıya tanınandan başka biçimde kullanırsa kiracı kiraya verene karşı sorumlu olur ve kiraya veren, kiracısına karşı sahip olduğu hakları alt kiracıya karşı da kullanabilir (m.322).
- Devir. Kiracı kira ilişkisini kiraya verenin yazılı rızası olmadan başkasına devredemez; kiraya veren işyeri kiralarında haklı sebep olmadıkça rızadan kaçınamaz (m.323). Bir zincir markasının bayisine veya şirket birleşmesi sonucu yeni bir şirkete devirde bu rıza baştan alınmalıdır.
Görevli şirket bakımından ise üst hakkının izinsiz devri yasaktır (Yönetmelik m.53); ticari alanların kiraya verilmesi üst hakkının devri değildir, ancak alanın onaylı projede ticari alan olarak yer alması ve sözleşmedeki kullanım şartlarına uyulması gerekir. Görevli şirketin alt yüklenicileriyle ilişkisi görevli şirket alt yükleniciye ödemiyor yazısında ele alınmıştır.
Kira Bedeli: Artış, Ciro Kirası ve Uyarlama
Yıllık artış. Yenilenen kira dönemlerinde uygulanacak kira bedeline ilişkin anlaşmalar, bir önceki kira yılında tüketici fiyat endeksindeki on iki aylık ortalamalara göre değişim oranını geçmemek koşuluyla geçerlidir; bu kural bir yıldan uzun süreli sözleşmelerde de uygulanır. Beş yıldan uzun süreli veya beş yıldan sonra yenilenen sözleşmelerde ve her beş yılın sonunda yeni kira bedeli, endeks değişimi, kiralananın durumu ve emsal kira bedelleri gözetilerek hâkim tarafından hakkaniyete uygun biçimde belirlenir (TBK m.344).
Ciro kirası. Hastane içindeki işletmelerde kira bedelinin bir bölümü ciroya bağlanabilir. Ciro bildiriminin şekli, denetim hakkı ve asgari kira tutarı sözleşmede açıkça yazılmalıdır. Ciro kirasında asgari kiranın ödenemediği durumlar ve uyarlama AVM’de ciro düştü, asgari kira ödenemiyor yazısında ele alınmıştır.
Hasta trafiğindeki değişiklik. Hastanenin bir bölümünün geç açılması, bir hizmet biriminin taşınması veya ziyaretçi düzeninin değişmesi kiracının cirosunu etkileyebilir. Raporlara yansıyan sözleşmelerde bu risk görevli şirkete aittir ve şirket, idarenin haksız fiili, kusuru veya ihmali dışındaki sebeplerle idareden tazminat isteyemez. Kiracı ile görevli şirket arasındaki ilişkide ise sonuç kira sözleşmesine bağlıdır; sözleşmede hüküm yoksa, şartları varsa aşırı ifa güçlüğü hükmüne başvurulabilir. Uyarlamanın şartları aşırı ifa güçlüğü ve sözleşmenin uyarlanması yazısında anlatılmıştır.
Uyuşmazlık Nerede Çözülür?
Şehir hastanesindeki ticari alan uyuşmazlıkları üç ayrı ilişkiden doğar ve her biri farklı yolda çözülür.
- Kiracı ile görevli şirket veya işletici. Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda, kiralanan taşınmazların ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin hükümler hariç olmak üzere, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (6325 m.18/B). Arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa, kira ilişkisinden doğan alacak davaları da dâhil olmak üzere dava sulh hukuk mahkemesinde görülür (HMK m.4). Sözleşmede tahkim şartı varsa ayrıca değerlendirilmelidir.
- Kiracı ile idare. İdarenin ecrimisil ihbarnamesi ve tahliye kararı gibi işlemleri, sözleşme sona erdikten sonra kiracıyla idare arasında doğrudan bir ilişki kurar. Bu işlemlere karşı izlenecek yol ve süre Hazine taşınmazının tahliyesi yazısında anlatılmıştır.
- Görevli şirket ile idare. Fazla ticari alan, mahsup ve ticari alan bedeli uyuşmazlıkları, sözleşmedeki uyuşmazlık çözüm prosedürüne ve tahkim şartına tabidir. Sözleşme özel hukuka tabi olduğundan bu uyuşmazlıklar idari yargıda değil, adli yargıda veya kararlaştırılmışsa tahkimde görülür; tahkim rejimi kamu–özel iş birliği sözleşmesinde tahkim yazısındadır.
Kiracı, görevli şirketle idare arasındaki bir uyuşmazlığın sonucundan etkilenebilir ama o uyuşmazlığın tarafı değildir. Bu nedenle kiracının hakkını koruyan ilk adım, kendi kiraya vereninin, yani görevli şirketin veya işleticinin, idareyle olan uyuşmazlığın kiracıya nasıl yansıyacağını yazıyla bildirmesini istemektir.
Görevli Şirket İçin: Kiracı Sözleşmelerini Görev Sözleşmesiyle Uyumlu Yazmak
Görevli şirket, ticari alan kiracılarıyla yaptığı sözleşmelerde idareye karşı üstlendiği yükümlülükleri ve sınırları kiracıya yansıtmazsa, iki taraf arasında sıkışır: idare alanın kapatılmasını veya fazla alan bedelini ister, kiracı ise sözleşmesine dayanır. Kira sözleşmelerinde şu noktaların düzenlenmesi bu riski azaltır:
- Alanın dayanağı. Kiralanan alanın onaylı uygulama projesinde ticari alan olarak yer aldığı veya idarenin onayıyla eklendiği ve bu onayın tarihi.
- Süre. Kira süresinin görev süresini aşamayacağı, görev süresinin bitiminde veya sözleşmenin feshinde kira ilişkisinin sona ereceği ve bu durumda kiracının görevli şirketten isteyebileceği tutarın sınırı.
- İdare kararları. İdarenin bir alanın kapatılmasını, daraltılmasını veya kullanım amacının değiştirilmesini istemesi hâlinde tarafların hakları: bildirim süresi, kira indirimi, yer değişikliği ve fesih.
- Fiyatlar. Mecburi ticari hizmet alanlarında satış fiyatlarının idare ve görevli şirketin belirleyeceği ücretlerle sınırlı olduğu.
- Yan giderler. Enerji, su, iklimlendirme ve ortak giderlerin ölçüm ve dağıtım yöntemi ile geçmiş dönemler için idarenin talep edeceği bedellerin yansıtılıp yansıtılmayacağı.
- Ruhsat. İşyeri ruhsatı için gereken belgelerin kim tarafından ve ne zaman sağlanacağı.
- Bilgi akışı. İdarenin ticari alanlara ilişkin talep ve kararlarının kiracıya bildirilmesi.
Bu hükümler, Türk Borçlar Kanunu’nun kiracı aleyhine değiştirilemeyen kurallarına aykırı olmamalıdır; aksi hâlde kiracı aleyhine olan kısım geçersiz sayılabilir. Görev süresiyle sınırlama ve idare kararlarına bağlı düzenlemeler, kiracıya sözleşme kurulurken açıkça bildirilmeli ve gerekçesi yazılmalıdır.
Sayıştay Raporlarındaki Ticari Alan Tespitleri: Toplu Bakış
Aşağıdaki tablo, Sağlık Bakanlığı denetim raporlarında ticari alanlara ilişkin tespitleri bir arada gösterir. Tespitlerin muhatabı idaredir; ancak her biri, görevli şirkete ve onun üzerinden kiracılara yöneltilebilecek bir talebin kaynağı olabilir.
Sayıştay raporlarına yansıyan şehir hastanesi ticari alan tespitleri
| Konu | Raporda tespit edilen | Kiracı ve görevli şirket için anlamı | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Fazla ticari alan | Onaylı uygulama projesinde gösterilenden daha fazla alanda ticari faaliyet yürütülmesi; kullanım bedelinin revize edilmemesi | Alanın kapatılması veya daraltılması istenebilir; görevli şirkete mahsup talebi yöneltilebilir | 2019, B bölümü, Bulgu 15; 2020, B bölümü, Bulgu 13; 2024, B bölümü, Bulgu 4-k |
| İdareye ödenecek ticari alan bedeli | Sözleşmede öngörülen bedelin ödenmemesi veya tutarının belirlenmemesi | Görevli şirketten geçmiş dönemler için bedel istenebilir; kiracıya yansıtılmak istenebilir | 2019, B bölümü, Bulgu 15; 2020, B bölümü, Bulgu 13 ve 15 |
| İklimlendirme ve enerji giderleri | Ticari alanların iklimlendirme giderlerinin idarece karşılanması ve mahsup edilmemesi; sayaçların eksik veya arızalı olması | Geçmiş dönem yan gider talebi gündeme gelebilir | 2019, B bölümü, Bulgu 15; 2024, B bölümü, Bulgu 4-k |
| Ticari alan kabulü | Sağlık tesislerinden bağımsız yapılması gereken ticari alan kabullerinin yapılmaması | Hangi alanın onaylı ticari alan olduğu belirsiz kalır | 2024, B bölümü, Bulgu 4-ı ve 4-k |
| Mecburi alan ücretleri | Mecburi ticari hizmet alanlarındaki ücretlerin yıllık olarak belirlenmemesi | Satış fiyatlarına sonradan sınır getirilebilir | 2024, B bölümü, Bulgu 4-ı |
| Ticari binalar | Kampüs içindeki ticari binaların yapımının sürmesi; teslim süresinin sözleşmelerden tespit edilememesi | Ruhsat ve açılış tarihi belirsizleşebilir | 2019, B bölümü, Bulgu 14 |
| Depolar | İdare kullanımında olması gereken bazı depoların ticari depo olarak kullanılması | Depo olarak kiralanan alanların iadesi istenebilir | 2024, B bölümü, Bulgu 4-k |
Alanı Kapatılmak veya Daraltılmak İstenen Kiracının İhtarnamesi Örneği
Aşağıdaki örnek, şehir hastanesinde görevli şirketten kafe alanı kiralayan bir şirketin, idarenin talebi gerekçe gösterilerek alanın boşaltılmasının istenmesi üzerine görevli şirkete göndereceği ihtarname için hazırlanmıştır. Kiraya veren bir ticari alan işleticisiyse muhatap o şirkettir; görevli şirkete de bir örnek gönderilebilir.
İHTARNAME
Keşide eden: … Ltd. Şti., adres.
Vekili: Av. …
Muhatap: … A.Ş., adres.
Konu: … Şehir Hastanesi … katında bulunan … numaralı ticari alanın boşaltılmasına ilişkin … tarihli bildiriminize karşı haklarımızın saklı tutulması ve taleplerimizin bildirilmesidir.
Açıklamalar
1. Müvekkil şirket, şirketinizle … tarihinde imzalanan kira sözleşmesiyle, … Şehir Hastanesi yerleşkesinde … katta bulunan … metrekare büyüklüğündeki … numaralı alanı kafe olarak işletmek üzere … yıl süreyle kiralamıştır. Sözleşme … tarihine kadar yürürlüktedir; kira bedeli düzenli olarak ödenmektedir.
2. Müvekkil, sözleşmenin … maddesi uyarınca şirketinizin yazılı onayıyla alanda mutfak tesisatı, havalandırma ve dekorasyon işleri yaptırmış ve bu işler için … TL harcamıştır. Harcamalara ilişkin faturalar ve onay yazınız ektedir.
3. … tarihli yazınızla, idarenin alanın onaylı uygulama projesinde ticari alan olarak yer almadığını bildirdiği ve alanın … gün içinde boşaltılması gerektiği tarafımıza bildirilmiştir. İdarenin yazısı, onaylı proje paftası ve konuya ilişkin yazışmalar tarafımızla paylaşılmamıştır.
Türk Borçlar Kanunu m.301 yönünden: kiralananı kullanıma elverişli bulundurma borcu şirketinize aittir
4. Kiraya veren, kiralananı sözleşmede amaçlanan kullanıma elverişli bir durumda teslim etmek ve sözleşme süresince bu durumda bulundurmakla yükümlüdür; bu hüküm çatılı işyeri kiralarında kiracı aleyhine değiştirilemez. Alanın kafe olarak kullanılacağı sözleşmede açıkça yazılıdır.
5. Alanın şehir hastanesinin onaylı uygulama projesinde ticari alan olarak yer alıp almadığı, idareyle sözleşmesi bulunan şirketinizin bilgisi ve sorumluluğu dahilindedir. Müvekkilin bu projeye ve idareyle yapılan yazışmalara erişimi yoktur. Sözleşmenin … maddesinde alanın ticari faaliyete uygun olduğu şirketinizce taahhüt edilmiştir.
Türk Borçlar Kanunu m.309 yönünden: idarenin talebini üstlenmek ve zararı gidermek şirketinizin yükümlülüğüdür
6. İdarenin alanın ticari olarak kullanılmasına itiraz etmesi, kiralananda kiracının hakkıyla bağdaşmayan bir hakkın üçüncü kişi tarafından ileri sürülmesidir. Bu durumda kiraya veren, kiracının bildirimi üzerine uyuşmazlığı üstlenmek ve kiracının uğradığı her türlü zararı gidermekle yükümlüdür. İşbu ihtarname aynı zamanda bu bildirim niteliğindedir.
7. Şirketinizin, idareyle aranızdaki sözleşmede öngörülen itiraz ve uyuşmazlık çözüm yollarını kullanmadan, idarenin talebini doğrudan müvekkile yöneltmesi bu yükümlülükle bağdaşmaz. İdarenin talebine karşı alanın ticari alan olarak kabulü veya onaylanması için gerekli girişimlerde bulunmanızı ve sonucunu tarafımıza bildirmenizi talep ediyoruz.
Türk Borçlar Kanunu m.347 ve m.354 yönünden: sözleşme bu bildirimle sona erdirilemez
8. Kira sözleşmesinin süresi devam etmektedir. Bildiriminizde Kanun’da veya sözleşmede öngörülen bir fesih sebebi gösterilmemiştir. Çatılı işyeri kiralarında kiraya veren, sözleşmeyi ancak Kanun’un öngördüğü sebeplerle ve usulle sona erdirebilir; dava yoluyla sona erdirmeye ilişkin hükümler kiracı aleyhine değiştirilemez. Müvekkil alanı boşaltma yükümlülüğü altında değildir.
Türk Borçlar Kanunu m.305 ve m.307 yönünden: kısmi kapatma veya daraltma hâlinde kira indirimi
9. Alanın bir bölümünün kapatılması veya kullanımının kısıtlanması, kiralananın kullanımını etkileyen bir ayıp niteliğindedir. Böyle bir durumda müvekkil, ayıbın şirketinizce öğrenildiği tarihten giderilmesine kadar kira bedelinden ayıpla orantılı indirim yapılmasını ve zararının giderilmesini isteme hakkına sahiptir.
Türk Borçlar Kanunu m.321 ve sözleşmenin … maddesi yönünden: yatırım bedeli
10. Müvekkilin şirketinizin yazılı onayıyla yaptığı yatırımlar, sözleşme süresince alanın kullanılacağı güvencesine dayanmaktadır. Alanın sözleşme süresi dolmadan boşaltılmak zorunda kalınması hâlinde, yatırımın amortize edilmemiş kısmı, taşınma giderleri ve kâr kaybı müvekkilin zararını oluşturur.
Sonuç ve İstem
11. Yukarıda açıklanan sebeplerle; (a) … tarihli boşaltma talebinizin geri alınmasını; (b) idarenin konuya ilişkin yazısının, alanın gösterildiği onaylı uygulama projesi paftasının ve ticari alan kabulüne ilişkin belgelerin bir örneğinin bu ihtarnamenin tebliğinden itibaren … gün içinde tarafımıza verilmesini; (c) idareyle aranızdaki sözleşmede öngörülen itiraz ve uyuşmazlık çözüm yollarının işletilmesini ve sonucunun tarafımıza bildirilmesini; (d) alanın kapatılmasının veya daraltılmasının kaçınılmaz olması hâlinde, yerleşkede eşdeğer bir alanın aynı koşullarla tahsisini ya da kira bedelinde indirim yapılmasını ve müvekkilin yatırım bedeli, taşınma giderleri ve kâr kaybı dahil tüm zararının giderilmesini hususlarını ihtaren talep ederiz.
12. Müvekkilin kira sözleşmesinden ve Kanun’dan doğan tüm hakları, bu kapsamda arabuluculuğa ve dava yoluna başvurma hakkı saklıdır.
Keşide eden vekili
Av. …
Ekler: 1. Kira sözleşmesi. 2. Yenilik ve değişiklik onay yazınız. 3. Yatırım faturaları. 4. … tarihli bildiriminiz. 5. Vekâletname.
İhtarname noter aracılığıyla veya şirketin kayıtlı elektronik posta adresine gönderilir. İhtarnameden sonra görevli şirket boşaltma için dava açarsa veya uyuşmazlık sürerse, kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması gerektiği unutulmamalıdır. Kiracı, idarenin doğrudan kendisine bir tahliye veya ecrimisil işlemi yöneltmesi hâlinde, bu işlemin tebliğ tarihini kaydetmeli ve itiraz süresini ayrıca değerlendirmelidir.
Süreler
Şehir hastanesinde ticari alan kiralamasında süreler
| Konu | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Görevli şirketin sözleşme süresi ve üst hakkı | Sabit yatırım dönemi hariç otuz yılı geçmemek üzere | 6428 m.1, 4 |
| Kiracının uzamayı önleme bildirimi | Belirli süreli sözleşmenin bitiminden en az on beş gün önce | TBK m.347 |
| Kiraya verenin on yıllık uzamadan sonraki bildirimi | Her uzama yılının bitiminden en az üç ay önce | TBK m.347 |
| Kira bedelinin ödenmemesinde verilecek süre | Çatılı işyerinde en az otuz gün | TBK m.315 |
| Kira bedelinin hâkimce yeniden belirlenmesi | Beş yıldan uzun veya beş yıldan sonra yenilenen sözleşmelerde ve her beş yılın sonunda | TBK m.344 |
| Yabancı para olarak kararlaştırılan kirada değişiklik | Beş yıl geçmedikçe yapılamaz; aşırı ifa güçlüğü hükmü saklı | TBK m.344 |
| Ecrimisilin geriye dönük kapsamı | Tespit tarihinden geriye doğru en çok beş yıl | 2886 m.75 |
| İşgal edilen Hazine taşınmazının tahliyesi | İdarenin talebi üzerine mülkiye amirince en geç on beş gün içinde | 2886 m.75 |
| Ek ticari alan bedelinin güncellenmesi (Sayıştay’ın aktardığı sözleşme örneği) | Yıllık endeksleme; beş yılda bir pazar araştırması | Sözleşme; Sayıştay 2024, Bulgu 4-ı |
Görevli şirketin işletme döneminin başlangıç ve bitiş tarihleri, ticari alan bedellerinin ödeme dönemleri ve ticari alan kabulüne ilişkin süreler sözleşmede yazılıdır; kiracı bu tarihleri görevli şirketten yazılı olarak istemelidir.
Dosyada Bulunması Gereken Belgeler
- Kira sözleşmesi ve ekleri; kiraya veren işleticiyse, işleticinin görevli şirketle yaptığı sözleşmenin ilgili bölümü veya yetki yazısı.
- Görevli şirketin işletme döneminin başlangıç ve öngörülen bitiş tarihini gösteren yazı.
- Kiralanan alanın onaylı uygulama projesinde ticari alan olarak gösterildiği pafta; varsa idarenin ek alan onayı.
- Ticari alan kabulüne ilişkin yazı veya tutanak.
- Yapı kullanma izin belgesi ve işyeri açma ve çalışma ruhsatı.
- Teslim tutanağı, sayaç ilk okuma değerleri ve demirbaş envanteri.
- Yenilik ve değişiklikler için kiraya verenin yazılı onayı; yatırım faturaları.
- Kira ödeme belgeleri, ciro bildirimleri ve yan gider faturaları.
- Mecburi alanlarda satış fiyatlarının belirlenmesine ilişkin yazışmalar.
- Görevli şirketin veya idarenin alanla ilgili bildirim ve talepleri; bunlara verilen cevaplar.
- Alt kira veya devir için kiraya verenin yazılı rızası.
Sık Yapılan Hatalar
- Görev süresini sormadan uzun süreli kira ve büyük yatırım yapmak. Görevli şirketin sözleşmesi bittiğinde kiracının idareye karşı kira hakkı ileri sürmesi güçtür.
- Alanın onaylı projede yer alıp almadığını kontrol etmemek. Projede bulunmayan ticari alanlar Sayıştay raporlarında tekrar tekrar eleştirilmiştir.
- Ruhsat sorumluluğunu sözleşmeye yazmamak. Binanın izin belgeleri eksikse işyeri ruhsatı gecikebilir.
- Yan gider yöntemini yazmamak. Geçmiş dönem iklimlendirme ve enerji bedelleri tahmini hesapla yansıtılmak istenebilir.
- Boşaltma bildirimine sessiz kalmak. Kiraya verenin üçüncü kişi iddiasını üstlenme yükümlülüğü kiracının bildirimiyle işler.
- Alanı kendiliğinden boşaltmak. Kira sözleşmesi Kanun’da öngörülen sebepler ve usul dışında sona erdirilemez; kendiliğinden boşaltma, hakların kullanımını zorlaştırabilir.
- Yatırım bedeli için yazılı anlaşma yapmamak. Kiracı, aksine yazılı anlaşma yoksa rızayla yaptığı yenilik ve değişikliklerin değer artışını isteyemez.
- Alt kirada üst sözleşmeyi görmemek. Alt kiracının hakkı, kiraya verenin hakkından geniş olamaz.
- Sözleşme sona erdikten sonra idareyle konuşmadan alanda kalmak. Bu durum ecrimisil ve tahliye işlemlerine yol açabilir.
- Arabuluculuğu atlayarak dava açmak. Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda arabuluculuk dava şartıdır.
Hukukçular Evi Bu Dosyalarda Ne Yapar?
Hukukçular Evi, şehir hastanelerinde ticari alan kiralayan işletmelere, ticari alan işleticilerine ve görevli şirketlere destek verir. Kira sözleşmesi imzalanmadan önce alanın projedeki durumu, görev süresi, ruhsat ve yan gider hükümleri incelenir ve sözleşme müzakere edilir. Alanın kapatılması, daraltılması veya boşaltılması talebine karşı ihtarname ve arabuluculuk süreci yürütülür; kira indirimi, yatırım bedeli ve zarar talepleri dava yoluyla ileri sürülür. Görev süresinin sona ermesi veya feshi hâlinde idareyle yeni kiralama görüşmeleri, ecrimisil ve tahliye işlemlerine itiraz üstlenilir. Görevli şirketler için kiracı sözleşmelerinin görev sözleşmesiyle uyumlu hâle getirilmesi ve idarenin fazla ticari alan ve mahsup taleplerine karşı savunma hazırlanır.
Dosyanızı değerlendirmek için Av. Fatma Öztürk ve ekibine 0554 648 37 15 numaralı telefondan veya iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz. Görüşmeye kira sözleşmesini, görevli şirketin yazılarını ve varsa idarenin bildirimlerini getirmeniz ilk değerlendirmeyi hızlandırır. Şehir hastanesi ve yap-işlet-devret sözleşmelerinin diğer uyuşmazlık başlıkları kamu–özel iş birliği uyuşmazlıkları merkezinde, ticari kira uyuşmazlıkları ise AVM ve ticari kira uyuşmazlıkları merkezinde toplanmıştır.
İlgili Rehberler
- Yap-İşlet-Devret ve Şehir Hastanesi Uyuşmazlıkları Merkezi
- AVM ve Ticari Kira Uyuşmazlıkları Merkezi
- Şehir Hastanesinde Kullanım Bedeli ve Hizmet Bedeli Hesabı
- Şehir Hastanesinde Pazar Testi
- Şehir Hastanesi ve Yap-İşlet-Devret Sözleşmesinde Fesih İhtarı
- Borç Üstlenimi ve Fesih Tazminatı
- Görevli Şirket Alt Yükleniciye Ödemiyor
- Kamu–Özel İş Birliği Sözleşmesinde Tahkim
- Hazine, Belediye ve Vakıf Kiracısı Süre Bitince Çıkarılabilir mi?
- Hazine Taşınmazının Tahliyesi
- AVM’de Kiracı Nasıl Çıkarılır?
- AVM’de Mağazayı Sözleşme Bitmeden Kapatmak
- AVM’de Ciro Düştü, Asgari Kira Ödenemiyor
- Otel Kirasında Süre Doldu
- Aşırı İfa Güçlüğü ve Sözleşmenin Uyarlanması
- Otoyol ve Otoyol Hizmet Tesisi Görevlendirmeleri
- Dilekçe Örnekleri
Sıkça Sorulan Sorular
Şehir hastanesinde ticari alan kimden kiralanır?
Ticari hizmet alanlarını işletmek görevli şirketin yükümlülüğüdür (6428 m.4). Kira sözleşmesi bu nedenle Sağlık Bakanlığıyla değil, görevli şirketle veya görevli şirketin ticari alanları bıraktığı işletici şirketle yapılır. Bakanlık kira sözleşmesinin tarafı değildir.
Mecburi ticari hizmet alanı nedir?
İdare ve yüklenici tarafından piyasa rayiç fiyatlarına göre belirlenen ücret karşılığında, yerleşkede bulunan ve hizmetten yararlananların ihtiyaçlarını karşıladıkları, tesisin mahiyetine göre idarece zorunlu tutulan ve ihale dokümanında belirlenen hizmet alanlarıdır (6428 m.1; Yönetmelik m.4). Bu alanlarda satış fiyatları idare ile görevli şirketin belirleyeceği ücretlerle sınırlanabilir.
İhtiyari ticari hizmet alanı nedir?
Mecburi ticari hizmet alanlarından başka, idarenin ihale dokümanıyla belirleyeceği esaslara göre yerleşkede yapılacak her türlü hizmet alanıdır (6428 m.1). Bu alanların yapılması ve genişletilmesi sözleşmedeki onay ve bedel kurallarına tabidir.
Kira sözleşmesine Türk Borçlar Kanunu uygulanır mı?
Evet. Kiracı ile görevli şirket arasındaki sözleşme özel hukuk kira sözleşmesidir; kiralanan çatılı işyeriyse Kanun’un konut ve çatılı işyeri kiralarına ilişkin koruyucu hükümleri uygulanır. Örneğin kiraya veren, kiralananı sözleşme süresince kullanıma elverişli bulundurmakla yükümlüdür ve bu hüküm kiracı aleyhine değiştirilemez (TBK m.301).
Görevli şirketin sözleşmesi bitince kira sözleşmem ne olur?
Uygulama Yönetmeliği’ne göre tesisin her türlü devrinde ticari hizmet alanlarının sözleşmeleri de devir tarihinde sona ermiş sayılır ve bu alanlar idarenin hüküm ve tasarrufu altına girer (m.64). Bu hükmün Türk Borçlar Kanunu’nun kiracıyı koruyan hükümleri karşısındaki etkisi tartışmaya açıktır; ancak kiracının görev süresinden sonrası için idareye karşı kira hakkı ileri sürmesi güçtür. Kiracının koruması görevli şirkete karşı ve kira sözleşmesinin hükümlerine bağlıdır.
Görevli şirketin sözleşmesi feshedilirse ne olur?
Üst hakkı yargı kararı aranmaksızın iptal edilir ve tapudan terkin olunur; taşınmaz üzerindeki yapı ve tesisler Hazineye geçer ve üçüncü kişiler üst hakkından kaynaklanan bir hak veya talepte bulunamaz (6428 m.4; Yönetmelik m.62). Kiracı idareyle yeni bir sözleşme kurmadıkça alanı kullanma hakkını idareye karşı ileri sürmekte güçlük çeker; görevli şirkete karşı zararlarını ise kira sözleşmesine dayanarak isteyebilir.
Finans sağlayıcılar şirketin ortaklarını değiştirirse kira sözleşmem devam eder mi?
Yönetmelik, taahhüdün yerine getirilmemesi hâlinde finans sağlayıcıların idareyle anlaşarak görevli şirketin ortaklık yapısında değişikliğe gidebileceğini öngörür (m.62). Bu durumda şirketin tüzel kişiliği devam ettiğinden kira sözleşmesinin tarafı değişmez ve sözleşme yürürlükte kalır.
Görevli şirket alanımı kapatmak istiyor, ne yapmalıyım?
Gerekçeyi ve idarenin yazısını isteyin, alanı kendiliğinden boşaltmayın ve haklarınızı ihtarnameyle saklı tutun. Bir üçüncü kişinin kiralananda kiracının hakkıyla bağdaşmayan bir hak ileri sürmesi durumunda kiraya veren, kiracının bildirimi üzerine davayı üstlenmek ve kiracının uğradığı her türlü zararı gidermekle yükümlüdür (TBK m.309).
Alanımın bir kısmı kapatılırsa kira indirimi isteyebilir miyim?
Kiralananın kullanımını etkileyen ayıpların varlığı hâlinde kiracı, ayıbın kiraya verence öğrenilmesinden giderilmesine kadar geçen süre için kira bedelinden ayıpla orantılı indirim isteyebilir (TBK m.307). Zararın giderilmesini isteme ve önemli ayıpta fesih hakkı da saklıdır (m.305).
Yaptığım dekorasyon ve tesisat masraflarını geri alabilir miyim?
Kiracı, kiraya verenin yazılı rızasıyla kiralananda yenilik ve değişiklik yapabilir; ancak aksine yazılı bir anlaşma yoksa bu yenilik ve değişikliklerin sağladığı değer artışının karşılığını isteyemez (TBK m.321). Yatırım bedelinin karşılığı istenecekse bu, kira sözleşmesine yazılmalıdır. Alanın sözleşme süresi dolmadan boşaltılmak zorunda kalınması hâlinde zarar talebi ayrıca değerlendirilir.
Görevli şirket geçmiş dönem iklimlendirme bedelini benden isteyebilir mi?
Sonuç kira sözleşmesine bağlıdır. Kiracı, aksine sözleşme ve yerel âdet olmadıkça kira bedelini ve gerekiyorsa yan giderleri öder (TBK m.314); kiralananla ilgili zorunlu sigorta, vergi ve benzeri yükümlülüklere ise aksi kararlaştırılmamışsa kiraya veren katlanır (m.302). Yan gider kalemleri ve ölçüm yöntemi sözleşmede yazılı değilse geçmişe dönük tahmini yansıtma kabul edilmemelidir.
Sözleşme bittikten sonra alanda kalırsam ne olur?
Görevli şirketin sözleşmesi sona erdikten sonra idareyle sözleşme yapmadan alanı kullanmaya devam eden işletmeden, Devletin özel mülkiyetindeki taşınmazın işgali nedeniyle tespit tarihinden geriye doğru beş yılı geçmemek üzere ecrimisil istenebilir; işgal edilen taşınmaz idarenin talebi üzerine mülkiye amirince en geç on beş gün içinde tahliye ettirilir (2886 m.75).
Kira bedeli her yıl ne kadar artırılabilir?
Yenilenen kira dönemlerinde kira bedeline ilişkin anlaşmalar, bir önceki kira yılında tüketici fiyat endeksindeki on iki aylık ortalamalara göre değişim oranını geçmemek koşuluyla geçerlidir. Beş yıldan uzun süreli veya beş yıldan sonra yenilenen sözleşmelerde ve her beş yılın sonunda kira bedeli hâkim tarafından hakkaniyete uygun biçimde belirlenir (TBK m.344).
Kiralanan alanı başka bir şirkete devredebilir miyim?
Çatılı işyeri kiralarında kiracı, kiraya verenin yazılı rızası olmadıkça kiralananı başkasına kiralayamaz ve kullanım hakkını devredemez (TBK m.322). Kira ilişkisinin devri de kiraya verenin yazılı rızasına bağlıdır; kiraya veren işyeri kiralarında haklı sebep olmadıkça bu rızayı vermekten kaçınamaz (m.323).
Görevli şirketle uyuşmazlıkta nereye başvurulur?
Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda, ilamsız icra yoluyla tahliyeye ilişkin hükümler hariç, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (6325 m.18/B). Anlaşma sağlanamazsa dava, kira ilişkisinden doğan alacak davaları dâhil olmak üzere sulh hukuk mahkemesinde görülür (HMK m.4).
Kaynakça
- 6428 sayılı Kanun (Resmî Gazete 09.03.2013, 28582) m.1, 2, 4.
- Sağlık Bakanlığınca Kamu Özel İş Birliği Modeli ile Tesis Yaptırılması, Yenilenmesi ve Hizmet Alınmasına Dair Uygulama Yönetmeliği m.4, 6, 21, 49, 53, 62, 63, 64, 66.
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.301, 302, 305, 307, 309, 310, 314, 315, 321, 322, 323, 339, 344, 347, 354.
- 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu m.75.
- 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m.18/B; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.4.
- T.C. Sayıştay Başkanlığı, Sağlık Bakanlığı 2019 Yılı Sayıştay Düzenlilik Denetim Raporu, B bölümü (Bulgu 14, 15).
- T.C. Sayıştay Başkanlığı, Sağlık Bakanlığı 2020 Yılı Sayıştay Düzenlilik Denetim Raporu, B bölümü (Bulgu 13, 15).
- T.C. Sayıştay Başkanlığı, Sağlık Bakanlığı 2024 Yılı Sayıştay Düzenlilik Denetim Raporu, B bölümü (Bulgu 4-ı, 4-j, 4-k).
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; her dosya kendi sözleşmesi, belgeleri ve süreleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
İlgili ana rehberler
Yap-İşlet-Devret ve Şehir Hastanesi Uyuşmazlıkları Merkezi · Kamu İhale Hukuku Rehberi · İdare Hukuku Rehberi · Dilekçe Örnekleri · İletişim
Somut olayınıza özgü değerlendirme için hukuk büromuzla iletişime geçebilirsiniz.


