Boşanma Davasında Hâkimin Reddi ve Mahkeme Değişikliği (HMK 34-45; TMK 168; HMK 19-22, 166-168)

Boşanma davasında hâkim, tarafsızlığından şüphe ettirecek önemli bir sebep varsa reddedilebilir (HMK m.36). Hâkim taraflardan birinin eşi, yakın hısımı ya da vekili gibi bir konumdaysa zaten davaya bakamaz ve talep olmasa da çekinmek zorundadır (HMK m.34). Ret talebi en geç ilk duruşmada yapılır. Sebep sonradan öğrenilmişse talep, öğrenildikten sonraki ilk duruşmada ve yeni bir işlem yapılmadan önce, sebep ve delil gösterilerek dilekçeyle bildirilir. Süresinde yapılmayan talep dinlenmez (HMK m.38). Hâkimin aleyhe verdiği ara kararlar, tedbir nafakası takdiri ya da hâkim hakkında HSK’ya şikâyette bulunulması tek başına ret sebebi değildir. Kötü niyetli ret talebi esastan reddedilirse 500 TL’den 5.000 TL’ye kadar disiplin para cezası verilir (HMK m.42/6). Dosyayı başka mahkemeye aldırmanın kanuni yolları ise sınırlıdır: davalının cevap dilekçesinde yaptığı yetki itirazı (TMK m.168; HMK m.19), görevsizlik, bağlantılı davaların birleştirilmesi (HMK m.166-168) ve davaya bakacak mahkeme kalmadığında yargı yeri belirlenmesi (HMK m.21-22).

İçindekiler

• Kısa cevaplar
• Kanun ne diyor?
• Yasaklılık (HMK 34-35)
• Ret sebepleri (HMK 36)
• Ret sebebi sayılmayan durumlar
• Süre (HMK 38/1)
• Dilekçe ve inceleme (HMK 38-40)
• Geri çevirme ve disiplin cezası (HMK 41-42)
• Ret talebinin davaya etkisi
• Kanun yolu (HMK 43-44)
• Yetki itirazı (TMK 168)
• Görev ve aile mahkemesi
• Davaların birleştirilmesi
• Yargı yeri belirlenmesi ve istinaf
• Bilirkişi, zabıt kâtibi, hâkim değişikliği
• Dilekçe örnekleri
• Örnek senaryolar
• Yol haritası
• Sık yapılan hatalar
• Sıkça sorulan sorular

Kısa Cevaplar

Hâkimin yasaklılığı ve reddinin genel çerçevesini hâkimin yasaklılığı, reddi ve sorumluluğu, yetkili mahkeme kurallarını boşanma davasında yetkili ve görevli mahkeme yazılarımızda anlattık.

Kanun Ne Diyor? Tarafsız Hâkim Güvencesi ve HMK 34-45

Yargı yetkisi Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır (Anayasa m.9). Herkes adil yargılanma hakkına sahiptir (Anayasa m.36). Hukuk Muhakemeleri Kanunu bu güvenceyi iki ayrı kurumla somutlaştırır. Birincisi yasaklılıktır: Kanunda sayılan hâllerde hâkim davaya hiç bakamaz ve talep olmasa da çekinmek zorundadır (HMK m.34). İkincisi rettir: Tarafsızlığından şüphe ettirecek önemli bir sebep varsa taraf hâkimi reddedebilir, hâkim de kendiliğinden çekilebilir (HMK m.36).

Yasaklılık kamu düzenine ilişkindir; süreye bağlı değildir ve tarafların rızasıyla ortadan kalkmaz. Ret ise tarafın talebine bağlıdır, sıkı bir süreye ve usule tabidir.

Yasaklılık: Hâkimin Boşanma Davasına Hiç Bakamadığı Hâller (HMK 34-35)

HMK 34’te sayılan hâllerde hâkimin davaya bakması kanunen yasaktır. Bu hâller taraflarla hâkim arasındaki yakın kişisel bağlara dayanır. Aile davaları açısından en dikkat çekici olanı, hâkimin evlilik bağı sona ermiş olsa bile eşinin davasına bakamamasıdır. Hâkim kendisinin veya eşinin altsoyu ya da üstsoyunun, aralarında evlatlık bağı bulunan kişinin, üçüncü derece de dâhil kan veya kayın hısımlarının ve nişanlısının davasına bakamaz. Taraflardan birinin vekili, vasisi, kayyımı veya yasal danışmanı olduğu davada da yasaklıdır.

Yasaklılık sebebi varsa hâkimin talep beklemeden çekinmesi gerekir. Tarafların rızası yasaklılığı ortadan kaldırmaz; eski kanundaki yazılı muvafakat hükmü yeni kanuna alınmamıştır (gerekçe; ikincil kaynak). Yasaklılık sebebinin doğduğu tarihten sonra bu hâkimin katıldığı işlemler üst mahkemenin kararıyla iptal edilebilir; hüküm ve kararlar ise her hâlde iptal olunur. Bu durumda hâkim yargılama giderlerinden sorumlu tutulabilir (HMK m.35). Bölge adliye mahkemesi de davaya bakması yasak olan hâkimin karar vermiş olmasını, esası incelemeden kaldırma sebebi sayar (HMK m.353/1-a).

Ret Sebepleri: Tarafsızlıktan Şüphe (HMK 36)

HMK 36 genel bir ölçüt koyar: Hâkimin tarafsızlığından şüpheyi gerektiren önemli bir sebep bulunması. Kanun bu sebepleri “özellikle” sözcüğüyle örnek olarak sayar; sayılanlar dışındaki ağır ve somut durumlar da genel ölçüt kapsamında değerlendirilebilir. Sayılan hâller şunlardır: davada taraflardan birine öğüt vermiş veya yol göstermiş olmak; kanunen gerekmediği hâlde taraflardan birine veya üçüncü kişiye görüşünü açıklamış olmak; davada tanık veya bilirkişi olarak dinlenmiş ya da hâkim veya hakem sıfatıyla hareket etmiş olmak, uyuşmazlıkta arabuluculuk veya uzlaştırmacılık yapmış bulunmak; davanın dördüncü derece de dâhil yansoy hısımlarına ait olması; dava sırasında taraflardan biriyle davası veya aralarında düşmanlık bulunması.

Boşanma davasında en sık tartışılan konu, hâkimin aydınlatma ödevi ile yol gösterme arasındaki sınırdır. Hâkim, belirsiz veya çelişkili gördüğü hususlarda açıklama isteyebilir, soru sorabilir ve delil gösterilmesini isteyebilir (HMK m.31). Bu yetkinin kullanılması ret sebebi değildir. Buna karşılık bir tarafa hangi tanığı göstermesi gerektiğini önermek ya da deliller toplanmadan kusurun kimde olduğunu veya velayetin kime verileceğini söylemek, m.36’daki yol gösterme veya görüş açıklama kapsamında değerlendirilebilir. Ön inceleme duruşmasında tarafları sulhe teşvik etmek ise hâkimin kanuni görevidir (HMK m.140/2); bu tek başına görüş açıklama sayılmaz. Belirleyici olan, hâkimin hükme ilişkin peşin bir kanaati dışa vurup vurmadığıdır.

Ret Sebebi Sayılmayan Durumlar: Aleyhe Ara Karar, Tedbir, Şikâyet

Hâkimin tedbir nafakası takdiri, bir delil talebini reddetmesi, bilirkişiyi değiştirmemesi ya da tanık dinlenmesine ilişkin bir ara karar vermesi, kural olarak yargılama faaliyetinin parçasıdır ve kanun yolunda denetlenir. Yargıtay kararlarında bu tür itirazların esasa ilişkin kanun yolu sebebi olduğu, HMK 36 kapsamında ret sebebi sayılmadığı kabul edilmiştir.

Hâkim hakkında Hâkimler ve Savcılar Kuruluna veya savcılığa şikâyette bulunulması da ret sebebi yaratmaz. Yargıtay 5. Hukuk Dairesinin incelediği bir dosyada bölge adliye mahkemesi, bu tür bir şikâyetin m.36/1-d’deki düşmanlık olarak yorumlanamayacağına karar vermiştir (E.2021/521, K.2021/4811; ikincil kaynak). Boşanma ve katkı payı davalarının aynı taraflar arasında görüldüğü bir dosyada da hâkimin müzekkere yazması ve infaz işlemi başlatmasına dayanan iddialar m.36 kapsamında görülmemiş, 1.500 TL disiplin para cezası onanmıştır (Y20HD, E.2015/12636, K.2015/12084; ikincil kaynak).

Aleyhe bir ara karar karşısında doğru yol, itiraz edilebilen kararlarda itiraz etmek ve hükümle birlikte istinafta ileri sürmektir; bkz. boşanmada istinaf dilekçesi.

Süre: En Geç İlk Duruşma (HMK 38/1)

Ret talebinin zamanı kanunda kesin biçimde belirlenmiştir. Hâkimi reddetmek isteyen taraf, ret sebebini en geç ilk duruşmada bildirmelidir. Ret sebebi sonradan doğmuş veya öğrenilmişse talep, öğrenildikten sonraki ilk duruşmada ve yeni bir işlem yapılmadan önce bildirilmelidir. Belirtilen sürede yapılmayan ret talebi dinlenmez (HMK m.38/1). Çekişmeli boşanma davasında ilk duruşma çoğu zaman ön inceleme duruşmasıdır.

Yargıtay bu süreyi katı uygular. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, boşanmaya bağlı olmayan tazminat ve alacak taleplerinin de bulunduğu bir dosyada usul ve sürede ileri sürülmeyen ret talebinin hukuki sonuç doğurmadığını belirterek hükmü onamıştır (21.12.2016, E.2015/21536, K.2016/16355; ikincil kaynak). Yargıtay 7. Hukuk Dairesi de ilk kez istinaf dilekçesinde ileri sürülen ret talebini süresinde olmadığı için dinlememiştir (E.2024/892, K.2024/5484; ikincil kaynak). Sebebi duruşmada öğrendiyseniz talebinizi aynı duruşmada tutanağa geçirtmeniz ve dilekçenizi gecikmeden sunmanız gerekir. Hâkim bu arada yeni bir işlem yaparsa talebin süresinde olmadığı ileri sürülebilir.

Sürelerin hesaplanmasına ilişkin genel kurallar için HMK’da süreler ve eski hâle getirme yazımıza bakabilirsiniz.

Ret Dilekçesi, Cevap ve İnceleme Mercii (HMK 38-40)

Ret talebi dilekçeyle yapılır. Dilekçede ret sebebi ile buna ilişkin delil veya emarelerin açıkça gösterilmesi, varsa belgelerin eklenmesi gerekir (HMK m.38/2). Dilekçe, reddi istenen hâkimin mensup olduğu mahkemeye verilir (m.38/3). Ret talebi geri alınamaz (m.38/4). Dilekçe karşı tarafa tebliğ edilir; karşı taraf bir hafta içinde cevap verebilir. Bu süre geçtikten sonra yazı işleri müdürü dosyayı reddi istenen hâkime verir. Hâkim bir hafta içinde ret sebepleri hakkındaki düşüncesini yazıyla bildirir ve dosya mercie gönderilir (m.38/5). Hâkimi çekilmeye davet etmek de ret hükmündedir (m.38/8). Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, hâkimi çekilmeye davet eden dilekçe üzerine bu usul işletilmeden esas hakkında karar verilmesini bozma sebebi saymıştır (E.2021/4478, K.2021/8564; ikincil kaynak).

Hâkim ret talebi üzerine veya kendiliğinden çekilme yönünde görüş bildirirse, ret talebini incelemeye yetkili merci bu çekilmenin yerinde olup olmadığına karar verir (HMK m.39). Ret talebi, reddi istenen hâkim katılmaksızın mensup olduğu mahkemece incelenir (HMK m.40/1). Aile mahkemeleri asliye hukuk mahkemesi düzeyinde ve tek hâkimli mahkemelerdir (4787 s.K. m.2). Bu nedenle mahkeme tek hâkimden oluştuğunda talep, o yerde asliye hukuk hâkimliği görevini yapan diğer mahkeme veya hâkim tarafından incelenir. O yerde bu görev tek hâkimce yürütülüyorsa asliye ceza hâkimi, o da yoksa en yakın asliye hukuk mahkemesi inceler (HMK m.40/2).

Geri Çevirme, İnceleme ve Disiplin Para Cezası (HMK 41-42)

Ret talebi üç hâlde kabul edilmeyerek geri çevrilir: talep süresinde yapılmamışsa; ret sebebi ve buna ilişkin inandırıcı delil veya emare gösterilmemişse; talebin davayı uzatmak amacıyla yapıldığı açıkça anlaşılıyorsa (HMK m.41/1). Aile mahkemesi gibi tek hâkimli mahkemelerde talebi reddedilen hâkimin kendisi geri çevirir (m.41/2). Geri çevirme kararına karşı ancak hükümle birlikte kanun yoluna başvurulabilir (m.41/3). Yargıtay, geri çevirme ara kararına karşı bağımsız istinaf yolunun bulunmadığını kabul etmiştir (Y5HD, E.2022/3602, K.2022/4987; ikincil kaynak). Talebi inceleyen merci ise m.41’e dayanarak geri çevirme kararı veremez; talebi m.42’ye göre inceleyip kabul veya ret kararı vermelidir (Y20HD, E.2016/14484, K.2017/484; ikincil kaynak).

Merci, ret talebi hakkında dosya üzerinden karar verebilir. Ret sebebi sabit olmasa bile muhtemel görülürse talep kabul edilebilir. Ret sebepleri hakkında yemin teklif edilemez (HMK m.42/1-3). Hukuk Genel Kurulu da ret dilekçesi verilebilmesi için ret sebebini muhtemel gösterecek delil veya emarenin yeterli olduğunu kabul etmiştir (E.2017/1387, K.2021/634; ikincil kaynak). Talep kötü niyetle yapılmış ve esas yönünden kabul edilmemişse, talepte bulunanların her birine 500 TL’den 5.000 TL’ye kadar disiplin para cezası verilir. Aynı davada aynı tarafın yinelediği ret talebi reddedilirse ceza, öncekinin en az iki katı olur (m.42/6-7; tutarlar ikincil kaynaktan).

Ret Talebi Verilince Dava Durur mu? (HMK 42/4-5, 43/3)

Ret sebebi bulunan hâkim kendiliğinden çekilmezse, ret talebinde bulunuluncaya kadar davaya bakabilir (HMK m.37). Talep yapıldıktan sonra ise reddi istenen hâkim, merci karar verinceye kadar o davaya bakamaz; gecikmesinde sakınca bulunan işler bunun dışındadır (HMK m.42/4). Boşanma davasında çocuğun durumu veya eşlerin geçimiyle ilgili acele geçici önlemler bu istisna kapsamında değerlendirilebilir. Daha önce merci tarafından reddedilen bir ret talebinin aynı durum ve olaylara dayanılarak yenilenmesi, hâkimin davaya bakmasına engel olmaz. Talep reddedilirse hâkim davaya bakmaya devam eder (m.42/5).

Hukuk Genel Kurulu, ret talebi usulüne uygun incelenmeden esas hakkında karar verilmesinin işin esasını temelden sakatlayacağını oyçokluğuyla kabul etmiştir (04.05.2016, E.2014/4-1054, K.2016/566; ikincil kaynak). Bölge adliye mahkemesi, ileri sürülen haklı ret talebine rağmen reddedilen hâkimin davaya bakmış olmasını esası incelemeden kaldırma sebebi sayar (HMK m.353/1-a).

Ret talebi kabul edilirse hâkim davadan el çeker ve dava o yerdeki başka bir hâkim tarafından görülür. Kanun, dosyanın hangi hâkime geçeceğini ayrıca düzenlemez. Ret talebinin reddine ilişkin merci kararı bölge adliye mahkemesince kaldırılırsa veya kabul kararı uygun bulunursa, reddedilen hâkimin ret sebebinin doğduğu tarihten itibaren yaptığı ve ret talebinde bulunan tarafın itiraz ettiği esasa etkili işlemler, davaya sonradan bakacak hâkim tarafından iptal edilir (HMK m.43/3).

Ret Kararlarına Karşı Kanun Yolu (HMK 41/3, 43, 44)

Esas hüküm bakımından istinaf yolu kapalı işlerde ret talebine ilişkin merci kararları kesindir (HMK m.43/1). Boşanma davası malvarlığı davası olmadığından esas hükme karşı istinaf yolu açıktır; bu nedenle ret talebi hakkındaki merci kararına karşı tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna başvurulabilir. Bu başvuruda cevap dilekçesine ilişkin m.347 uygulanmaz ve bölge adliye mahkemesinin kararı kesindir (m.43/2). Yargıtay bu kararlara karşı yapılan temyiz başvurularını kesinlik nedeniyle reddetmektedir (Y5HD , E.2022/2134, K.2022/4522; E.2022/13842, K.2022/16446; ikincil kaynak). Geri çevirme kararı ise ayrıca değil, ancak hükümle birlikte kanun yoluna götürülebilir (m.41/3).

7499 sayılı Kanun bu süreyi tefhim veya tebliğden bir hafta yerine tebliğden iki hafta olarak değiştirmiştir; yeni süre 1 Haziran 2024 ve sonrasında verilen kararlara uygulanır. Bölge adliye mahkemesi hukuk dairesi başkan ve üyelerinin reddi talebini, reddedilen kişi katılmadan görevli olduğu daire inceler; daireyi toplanamaz hâle getiren toplu ret talepleri dinlenmez (HMK m.40/4). Esas hükme karşı temyiz yolu açık işlerde bu karar da tebliğden itibaren iki hafta içinde temyiz edilebilir ve Yargıtayın kararı kesindir (HMK m.44/2).

Mahkeme Değişikliği 1: Yetki İtirazı (TMK 168; HMK 19, 116-117)

“Davamı başka mahkemeye aldırmak istiyorum” talebinin kanuni karşılığı çoğu zaman yetki itirazıdır. Boşanma veya ayrılık davalarında yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK m.168). Yerleşim yeri, kişinin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir (TMK m.19). Bu yetki kuralı yerleşik uygulamada kesin yetki olarak kabul edilmez.

Bu nedenle yetki itirazını yalnız davalı ve yalnız cevap dilekçesinde yapabilir. Cevap süresi dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki haftadır (HMK m.127). İtiraz eden taraf yetkili mahkemeyi, birden fazla yetkili mahkeme varsa seçtiğini bildirmek zorundadır; aksi hâlde itiraz dikkate alınmaz (HMK m.19/2). Süresinde ve usulüne uygun itiraz edilmezse davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir (m.19/4). Yetki itirazı ilk itirazlardandır ve cevap dilekçesinde birlikte ileri sürülür (HMK m.116, 117). Mahkeme yetkisizlik kararında yetkili mahkemeyi de gösterir (m.19/3). Bu karardan sonra iki hafta içinde dosyanın gönderilmesi istenmezse dava açılmamış sayılır; sürenin başlangıcı kararın kesinleşme durumuna göre belirlenir (HMK m.20/1).

Bkz. Ankara’da boşanma davası; eşlerden biri yurt dışındaysa Almanya’da yaşayanlar için yetki.

Mahkeme Değişikliği 2: Görev ve Aile Mahkemesi (4787 s.K. m.2, 4; HMK 1, 114-115)

Aile mahkemeleri asliye hukuk mahkemesi düzeyinde ve tek hâkimli mahkemelerdir. Aile mahkemesi kurulmamış yerlerde bu davalara Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar (4787 s.K. m.2). Aile mahkemeleri Türk Medeni Kanununun aile hukukuna ilişkin hükümlerinden doğan dava ve işlere bakar (4787 s.K. m.4).

Mahkemelerin görevi ancak kanunla düzenlenir ve görev kuralları kamu düzenindendir (HMK m.1). Mahkemenin görevli olması dava şartıdır (HMK m.114/1-c); mahkeme dava şartlarını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır (HMK m.115/1). Görevsizlik kararından sonra da dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesi için HMK m.20’deki iki haftalık süre işler. Görev kuralları tarafa mahkeme veya hâkim seçme imkânı vermez. Aynı adliyede birden fazla aile mahkemesi bulunması da tarafların dosyayı diğer mahkemeye aktarmasını sağlamaz; dosyalar mahkemeler arasında iş dağılımına göre dağıtılır.

Görev ve dava şartlarının ayrıntısı için dava şartları ve ilk itirazlar yazımıza bakabilirsiniz.

Mahkeme Değişikliği 3: Davaların Birleştirilmesi (HMK 166-168; 7589 s.K.)

Eşlerin farklı mahkemelerde boşanma davası açması ya da ziynet veya tazminat için ayrı dava açılması hâlinde dosyaları tek mahkemede toplamanın yolu birleştirmedir. Aynı yargı çevresindeki aynı düzey ve sıfattaki hukuk mahkemelerinde görülen bağlantılı davalar, davanın her aşamasında, talep üzerine veya kendiliğinden, ilk davanın açıldığı mahkemede birleştirilebilir (HMK m.166/1). Davalar farklı yargı çevrelerindeyse birleştirme ikinci davanın açıldığı mahkemeden istenir (m.166/2). Davaların aynı veya benzer sebeplerden doğması ya da birinde verilecek hükmün diğerini etkileyecek nitelikte olması bağlantı sayılır (m.166/4).

Anayasa Mahkemesi m.166/1’deki birleştirme kararının diğer mahkemeyi bağlayacağına ilişkin ibareyi iptal etti (17.06.2025, E.2024/237, K.2025/137; iptal 25.09.2025’te yürürlüğe girdi). 7589 sayılı Kanun ise ilk davanın açıldığı mahkemenin birleştirme kararıyla, kararın kesinleşmesinden itibaren bağlı olacağını düzenledi. HMK m.168 de yeniden yazıldı: Birleştirme kararına karşı yalnız istinaf yoluna başvurulabilir. Ayırma kararlarına karşı ise ancak hükümle birlikte gidilebilir ve bu husus tek başına bölge adliye mahkemesinde kaldırma, Yargıtayda bozma sebebi oluşturmaz (7589 s.K. m.23-24; RG 31.07.2026; ikincil kaynak).

Birleştirmenin genel kuralları için ihbar, müdahale, birleştirme ve bekletici mesele, 7589 sayılı Kanunun aile davalarına etkileri için 7589 sayılı Kanun ve aile davaları yazılarımıza bakabilirsiniz.

Mahkeme Değişikliği 4: Yargı Yeri Belirlenmesi ve İstinafta Başka Yer Mahkemesi (HMK 21-22, 353)

Ceza yargılamasındaki davanın nakli (CMK m.19) gibi genel bir nakil kurumu HMK’da yoktur. Bunun yerine yargı yeri belirlenmesi düzenlenmiştir. Görevli ve yetkili mahkemenin davaya bakmasına bir engel çıkması gibi hâllerde davaya bakacak mahkeme üst mahkemece belirlenir (HMK m.21). İlk derece mahkemeleri için bu kararı bölge adliye mahkemesi, bölge adliye mahkemeleri için Yargıtay verir (HMK m.22). Tek hâkimli bir yerde hâkimin yasaklı olması veya ret talebinin kabul edilmesi ve davaya bakacak başka hâkim bulunmaması, engel hâli olarak değerlendirilebilecek durumlardır.

İkinci yol istinaftır. Bölge adliye mahkemesi; davaya bakması yasak olan hâkimin karar vermiş olması, haklı ret talebine rağmen reddedilen hâkimin davaya bakmış olması ve görev veya yetki kurallarına aykırılık gibi hâllerde esası incelemeden kararı kaldırır. Dosyayı kararı veren mahkemeye, kendi yargı çevresinde uygun göreceği başka bir yer mahkemesine ya da görevli ve yetkili mahkemeye gönderebilir (HMK m.353/1-a). Başka yer mahkemesini seçmek bölge adliye mahkemesinin takdiridir.

Bilirkişi, Zabıt Kâtibi ve Hâkimin Değişmesi

Davada görevli zabıt kâtibi hakkında da m.34 ve m.36’daki sebeplerle ret talebinde bulunulabilir; talebi kâtibin görev yaptığı mahkeme karara bağlar ve bu karar kesindir. Kâtibin hâkimle birlikte reddi istenirse hâkimin reddini inceleyecek merci ikisi hakkında birlikte karar verir (HMK m.45). Hâkimin reddine ilişkin sebepler bilirkişiler hakkında da uygulanır (HMK m.272). Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, bilirkişinin benzer dosyalarda işçi vekili olarak yer aldığının anlaşılmasını bozma sebebi saymıştır (E.2017/2154, K.2017/5079; ikincil kaynak). Bilirkişinin reddi için bilirkişinin reddi talebi dilekçesi yazımıza bakabilirsiniz.

Hâkimin atama veya izin nedeniyle değişmesi tarafın elinde değildir. HMK’da böyle bir değişiklik hâlinde yargılamanın baştan yapılmasını öngören genel bir hüküm bulunmaz; dosya kaldığı yerden yürür. Hâkimlerin sorumluluğuna ilişkin HMK m.46-49 ise Devlet aleyhine açılan bir tazminat davasını düzenler; amacı görülmekte olan boşanma davasında hâkimi değiştirmek değildir. Avukat değiştirmenin usulü için boşanma davasında avukatımı değiştirmek istiyorum yazımıza bakabilirsiniz.

Dilekçe Örnekleri

1. Boşanma davasında hâkimin reddi dilekçesi (HMK 36/1-a, b; 38)

2. Karşı tarafın tekrarlanan ret talebine karşı beyan dilekçesi (HMK 38/5, 41, 42/4, 42/6-7)

3. İkinci boşanma davasına cevap: yetki itirazı ve birleştirme talebi (TMK 168; HMK 19, 116-117, 166)

Örnek Senaryolar

Senaryo 1: Ön incelemede kusur hakkında görüş. Hâkim ön inceleme duruşmasında, tanıklar dinlenmeden “bu dosyada kusur erkekte” diyor. Kadın vekili beyanı tutanağa geçirtiyor ve aynı gün ret dilekçesi veriyor.

Senaryo 2: Her duruşmada yeni ret talebi. Boşanmak istemeyen eş, aleyhine verilen tedbir nafakası kararından sonra hâkimi üç kez reddediyor; her talep aynı karara dayanıyor.

Senaryo 3: İki şehirde iki boşanma davası. Kadın Ankara’da boşanma davası açıyor. Erkek bir ay sonra ailesinin yaşadığı İzmir’de ayrı bir boşanma davası açıyor; tarafların ortak konutu Ankara’dadır ve erkek de Ankara’da çalışmaktadır.

Adım Adım Yol Haritası

1. Sorunun türünü belirleyin. Yasaklılık mı, ret sebebi mi, yoksa yetki ve görev sorunu mu?
2. Aleyhe kararı ret sebebiyle karıştırmayın. Ara kararlar kanun yolunda denetlenir.
3. Olayı tutanağa geçirtin. Duruşmadaki beyanın tam metnini isteyin.
4. Süreyi kaçırmayın. İlk duruşma veya öğrenmeden sonraki ilk duruşma, yeni işlemden önce.
5. Dilekçede sebep ve delil gösterin. Ölçülü dil kullanın; talep geri alınamaz.
6. Yetki itirazını cevap dilekçesinde yapın. Yetkili mahkemeyi mutlaka gösterin.
7. Başka yerde dava varsa birleştirme isteyin. Farklı yargı çevresinde ikinci mahkemeden.
8. Kanun yolu süresini izleyin. Merci kararına karşı tebliğden itibaren iki hafta.

Sık Yapılan Hatalar

Sıkça Sorulan Sorular

Boşanma davasında hâkimi reddedebilir miyim?

Hâkimin tarafsızlığından şüpheyi gerektiren önemli bir sebep varsa evet (HMK m.36). Yasaklılık hâllerinde hâkim zaten davaya bakamaz (HMK m.34).

Hâkimin reddi için süre nedir?

En geç ilk duruşma; sebep sonradan öğrenilmişse öğrenildikten sonraki ilk duruşma ve yeni bir işlem yapılmadan önce (HMK m.38/1).

Hâkim aleyhime ara karar verdi; reddedebilir miyim?

Aleyhe ara karar tek başına ret sebebi değildir; Yargıtay bu tür itirazları kanun yolu sebebi saymaktadır (Y5HD, K.2021/4811; ikincil kaynak).

Hâkimi HSK’ya şikâyet edersem davadan çekilir mi?

Hayır. Şikâyet, m.36/1-d’deki düşmanlık olarak yorumlanmamıştır (Y5HD, E.2021/521, K.2021/4811; ikincil kaynak).

Ret dilekçesi nereye verilir?

Reddi istenen hâkimin mensup olduğu mahkemeye; sebep ile delil veya emare gösterilerek (HMK m.38/2-3).

Ret talebini kim inceler?

Hâkim katılmadan mensup olduğu mahkeme; tek hâkimli aile mahkemesinde m.40/2’deki diğer mahkeme veya hâkim.

Ret talebi verilince duruşma yapılır mı?

Merci karar verinceye kadar hâkim davaya bakamaz; gecikmesinde sakınca bulunan işler hariç (HMK m.42/4).

Ret talebim reddedilirse ceza öder miyim?

Talep kötü niyetle yapılmış ve esastan reddedilmişse 500-5.000 TL disiplin para cezası verilebilir; tekrarında en az iki katı (HMK m.42/6-7).

Ret talebi kabul edilirse ne olur?

Hâkim davadan el çeker; dava başka hâkimce görülür. Davaya bakacak hâkim kalmazsa yargı yeri belirlenmesi istenebilir (HMK m.21-22).

Ret kararına itiraz edebilir miyim?

Boşanma davasında merci kararına karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde istinaf; geri çevirmeye karşı ancak hükümle birlikte (HMK m.41/3, 43/2).

Ret talebimi geri alabilir miyim?

Hayır, ret talebi geri alınamaz (HMK m.38/4).

Hâkim eşimin akrabası çıktı; ne olur?

Üçüncü derece dâhil kan veya kayın hısımlığı yasaklılıktır (HMK m.34); dördüncü derece yansoy hısımlığı ret sebebidir (HMK m.36/1-ç).

Boşanma davamı başka şehre aldırabilir miyim?

Davalıysanız cevap dilekçesinde yetki itirazıyla ve yetkili mahkemeyi göstererek isteyebilirsiniz (TMK m.168; HMK m.19/2).

Eşim başka şehirde ayrı dava açtı; ne olur?

Bağlantılı davaların birleştirilmesi ikinci davanın açıldığı mahkemeden istenebilir (HMK m.166/2); karar kesinleşince bağlar.

Mahkeme yetkisizlik kararı verdi; ne yapmalıyım?

İki hafta içinde kararı veren mahkemeye başvurup dosyanın gönderilmesini isteyin; aksi hâlde dava açılmamış sayılır (HMK m.20/1).

Bilirkişiyi veya zabıt kâtibini reddedebilir miyim?

Evet. Hâkimin reddi sebepleri bilirkişiye uygulanır (HMK m.272); zabıt kâtibi için HMK m.45 geçerlidir.