Yabancılar Türkiye’de Petrol ve Doğal Gaz Arayabilir mi, Üretebilir mi? 2026 — 6491 sayılı Türk Petrol Kanunu m.22/5, Arama ve İşletme Ruhsatı, Devlet Hissesi, Kontrol Değişikliğinde Bakanlık Ön İzni (m.21/9), Denizlerde Cumhurbaşkanı İzni, İhracat ve Kâr Transferi, Petrol ve Doğal Gaz Piyasasında EPDK Lisansı

English version: Can Foreigners Explore for and Produce Oil and Gas in Turkey?

Yabancı bir şirket Türkiye’de petrol ve doğal gaz arayabilir ve üretebilir. 6491 sayılı Türk Petrol Kanunu, araştırma izni, arama ruhsatı ve işletme ruhsatının sermaye şirketlerine veya yabancı devletler mevzuatına göre sermaye şirketi niteliğindeki özel hukuk tüzel kişilerine verileceğini öngörür; Kanunda yabancı şirketlere yönelik bir uyruk sınırı yoktur. Buna karşılık petrol kaynakları Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır, her petrol işlemi için izin veya ruhsat gerekir, üretilen petrolün sekizde biri Devlet hissesi olarak ödenir, petrol hakkı sahibinin sermayesinde kontrolün değişmesine yol açabilecek her hisse devri Bakanlığın ön iznine tabidir ve karasuları dışındaki denizlerde hakların verilmesi, devri ve uzatılması Cumhurbaşkanının iznine bağlıdır. Kanun, yerli-yabancı ayrımı yapmaksızın petrol hakkı sahiplerine yurt dışına vergiden muaf transfer, ihraç gelirini yurt dışında tutma, belirli oranlarda ihracat hakkı ve gümrük muafiyeti gibi güvenceler de tanır. Rafineri, akaryakıt dağıtımı ve doğal gaz ithalatı, toptan satışı ve dağıtımı gibi piyasa faaliyetleri ise 5015 ve 4646 sayılı Kanunlar uyarınca EPDK lisansına tabidir; bu alanlarda da yabancı ortaklığa uyruk sınırı yoktur, ancak doğal gaz piyasasında belirli oranlara ulaşan pay edinimleri EPDK Kurulunun onayına bağlıdır. Bu rehber, “yabancılar petrol arayabilir mi?” sorusunu petrol hakkı sahibi olabilme şartları, ruhsat türleri ve süreleri, denizlerde arama, Devlet hissesi ve vergi, ihracat ve kâr transferi, petrol hakkının devri ve kontrol değişikliği, yabancı personel, petrol ve doğal gaz piyasasında EPDK lisansı ile iptal ve uyuşmazlık yolları başlıklarında mevzuat maddeleriyle cevaplar.

Türkiye’de petrol hakkını kimler alabilir?

Türkiye’de petrol ve doğal gaz arama ve üretimi, 30 Mayıs 2013’te kabul edilip 11 Haziran 2013 tarihli ve 28674 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 6491 sayılı Türk Petrol Kanunuyla düzenlenir. Kanun bakımından “petrol” ham petrolü ve doğal gazı ifade eder (m.2). Kanunun amacı, Türkiye petrol kaynaklarının millî menfaatlere uygun olarak hızlı, sürekli ve etkili bir şekilde aranmasını, geliştirilmesini ve üretilmesini sağlamaktır (m.1/1). Türkiye’deki petrol kaynakları Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır (m.3) ve Kanuna göre araştırma izni, arama ruhsatı veya işletme ruhsatı alınmadan hiçbir petrol işlemi yapılamaz (m.22/1). Kanun 1954 tarihli 6326 sayılı Petrol Kanununu yürürlükten kaldırmıştır (m.27/2). İnternette zaman zaman anılan 5574 sayılı Türk Petrol Kanunu ise 17 Ocak 2007’de kabul edilmiş, ancak Cumhurbaşkanınca 6 Şubat 2007’de bazı maddelerinin bir kez daha görüşülmesi için Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderilmiş ve yürürlüğe girmemiştir; bugün uygulanan kanun 6491 sayılı Kanundur.

Yabancı yatırımcı için genel kural 4875 sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunundadır: uluslararası anlaşmalar ve özel kanun hükümleri aksini öngörmedikçe yabancı yatırımcılar yatırım yapmakta serbesttir ve yerli yatırımcılarla eşit muameleye tabidir (m.3/a). 6491 sayılı Kanun da petrol alanında bu eşitliği sınırlayan bir hüküm içermez. Kanunun 22. maddesinin beşinci fıkrasına göre Kanundaki esaslara uygun olmak şartıyla sermaye şirketlerine veya yabancı devletler mevzuatına göre sermaye şirketi niteliğinde bulunan özel hukuk tüzel kişilerine araştırma izni, arama ruhsatı ve işletme ruhsatı verilir. Kanunda yabancı şirketlerin petrol hakkı sahibi olmasını yasaklayan veya oran sınırına bağlayan bir hüküm yoktur. Hüküm yalnızca sermaye şirketlerini saydığından, gerçek kişilerin ve şahıs şirketlerinin bu hakları alamayacağı sonucuna varılır.

Petrol hakkı sahibi olacak özel hukuk tüzel kişileri 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu hükümlerine tabidir; Türkiye’de petrol hakkı sahibi olacak ve yabancı devletler mevzuatına göre sermaye şirketi niteliğindeki tüzel kişiler, Türk parasının kıymetini koruma hakkındaki mevzuata göre Türkiye’deki faaliyetleri bakımından Türkiye’de yerleşik sayılır (m.22/10). Hak talep edenler Türkiye’de adres göstermek zorundadır; adres göstermeyenlere izin ve ruhsat verilmez (m.18/1). Hak sahibi, izni veya ruhsatı elde ettiği tarihten itibaren otuz gün içinde Türkiye’de yerleşik bir temsilci veya müşterek temsilciyi ve yerleşim yerlerini Genel Müdürlüğe bildirmek zorundadır (m.18/2).

Kanun, yabancı şirketin Türkiye’de ayrıca bir şirket kurmasını şart koşmaz; yabancı hukuka göre kurulmuş bir sermaye şirketine de doğrudan hak verilebilir. Ancak 22 Ocak 2014 tarihli ve 28890 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Türk Petrol Kanunu Uygulama Yönetmeliğine göre başvuru sahibi yabancı bir şirket ise petrol hakkı sahibi olmasını izleyen altmış gün içinde Türkiye’de tescil edildiğine dair bilgi ve belgeleri vermek zorundadır (m.6/2). Kanun koyucu, 6491 sayılı Kanunla 4646 sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanununa eklediği hükümde doğal gaz üreten petrol hakkı sahibi yerli ve yabancı şirketlerle birlikte “yabancı şirketlerin Türkiye’deki şubeleri”ni de anmıştır (6491 m.27/4). Tescil ve şube seçenekleri için yabancı şirketin Türkiye’de şube açması rehberimize bakabilirsiniz.

Başvuruların değerlendirilmesinde başvurunun mevzuata uygunluğu, başvuranın mali yeterliliği ve taahhüt edilen iş ve yatırım programının Kanunun amacını diğer başvurulara göre daha kısa sürede gerçekleştirme özelliği dikkate alınır (m.7/1). Yönetmelik bu ölçütleri ayrıntılandırır: şirketin mali gücü, teknik kapasitesi, insan kaynakları yeterliliği, sektördeki tecrübesi ve varsa diğer sektörlerdeki başarısı değerlendirilir (m.9/3); mali yeterlilikte öncelikle şirketin öz kaynaklarına bakılır, öz kaynaklar yetmezse ilave mali kaynak gösterilmesi zorunludur (m.9/5). Yetkili idare, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığına (Bakanlık) bağlı Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğüdür (MAPEG; Kanun metninde “Genel Müdürlük”). Kanunun tanımlar maddesinde hâlâ “Petrol İşleri Genel Müdürlüğü” ifadesi geçer; ancak 703 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 118. maddesiyle 2018’de Maden İşleri Genel Müdürlüğü ile Petrol İşleri Genel Müdürlüğü kaldırılmış ve bu iki genel müdürlüğün görev ve yetkilerini taşıyan MAPEG kurulmuştur; petrol haklarına ilişkin başvuru, devir, hisse devri, süre uzatımı ve sicil işlemleri MAPEG tarafından yürütülür (4 sayılı Bakanlıklara Bağlı, İlgili, İlişkili Kurum ve Kuruluşlar ile Diğer Kurum ve Kuruluşların Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi m.766, m.768, m.772/G). Petrol, Maden Kanunu kapsamı dışındadır; maden ruhsatları için yabancı şirketin maden ruhsatı rehberimize bakabilirsiniz.

Araştırma izni, arama ruhsatı ve işletme ruhsatı

Kanun üç tür petrol hakkı öngörür: araştırma izni, arama ruhsatı ve işletme ruhsatı (m.2). Araştırma izni, sınırları belli bir alanda araştırma yapmak için verilir; Genel Müdürlük uygun bulduğu başvuruda izni altmış gün içinde verir ve izin sahibi hektar başına bir defalık ücret öder (m.5). Arama ruhsatı; ruhsat alanı içinde arama yapmak, çevresinde araştırmada bulunmak, bulunan petrollü alanları geliştirerek üretim yapmak ve keşif başvurusunda bulunmak üzere verilir (m.6/1).

Arama ruhsatı kara sınırları ve karasuları içi denizlerde 1/50.000 ölçekli pafta esasına göre verilir; en büyük ruhsat alanı 1/50.000 ölçekli bir tam pafta, en küçüğü aynı pafta içinde kalmak kaydıyla 1/25.000 ölçekli bir tam paftadır (m.6/2). Münhasır ekonomik bölge sınırları içinde ise ruhsatlandırma birer tam derecelik enlem ve boylam çizgileri arasındaki bir derecelik alan esasına göre yapılır (m.6/3). Arama ruhsatının süresi karalarda beş, denizlerde sekiz yıldır (m.6/5). İş programını yerine getiren ruhsat sahibinin en az bir sondajı da içeren iş ve yatırım programını ve buna karşılık gelen teminatı vermesi kaydıyla ruhsat süresi karalarda iki, denizlerde üç yıla kadar uzatılabilir (m.6/6); Kanun belirli şartlarla ikinci bir uzatmaya da imkân verir (m.6/7). Ancak arama ruhsatının süresi, uzatmalar dâhil, karalarda dokuz, karasuları içi denizlerde on dört yılı geçemez; arama ruhsatının süresi sonunda petrol keşfi yapılan alanlarda, keşfin ticari değerlendirmesinin yapılabilmesi için iki yıla kadar ilave süre verilebilir (m.6/8).

Arama ruhsatı başvurusu yönetmeliğe uygun olarak Genel Müdürlüğe yapılır; aramaya açık bir sahaya yapılan ilk başvurunun kapsadığı alan ilan edilir; ilk ve sonraki başvuruların içeriği ilan tarihinden itibaren altmış gün boyunca gizli tutulur (m.7/2). Başvuru sahibi, ruhsat başvurusunda ve süre uzatım taleplerinde verdiği iş programı için gerekli yatırım tutarının yüzde 2’si kadar teminat verir; denizlerde bu oran yüzde 1’dir (m.7/3). Teminat, ilgili kararın kesinleşmesinden itibaren otuz gün içinde verilmezse ruhsat iptal edilir (m.7/4). Genel Müdürlük, belirlediği ve aramaya açık alanları başvurulara kapatarak açık artırmaya da çıkarabilir; açık artırmanın şartları önceden şartnamede belirtilir (m.6/11).

Arama faaliyeti sonucunda keşif yapılırsa işletme ruhsatı verilir; işletme ruhsatı, arama ruhsatının verildiği tarihte geçerli olan şartları içerir (m.8/1). İşletme ruhsatı, yönetmeliğe göre alınacak iş ve mali yatırım programı dikkate alınarak, yürürlüğe girdiği tarihten itibaren başvuru sahibinin talebine göre yirmi yıl için verilir; mücbir sebepler dışında programa uygun olarak üretime başlanması esastır ve süre, uzatım talebine eklenen üretim programının uygun görülmesi hâlinde onar yılı geçmemek üzere iki defa uzatılabilir (m.8/3). Bunlardan ayrı olarak, petrol hakkı alınmasından önce petrol işlemleri sırasında doğabilecek zarar ve ziyanı karşılamak üzere teminat verilmesi zorunludur (m.22/8). Askerî yasak bölgeler ile güvenlik bölgelerinde yapılacak işlemlerle ilgili izin verilmeden önce ilgili kamu kurum ve kuruluşlarının görüşü alınır (m.4/3); petrol işlemlerinin hudutlara, askerî yasak bölgelere, tarihî yerlere ve yerleşim yerlerine olan uzaklıklarına ilişkin esaslar yönetmelikle belirlenir (m.22/11).

Denizlerde petrol arama ve kabotaj

Kanun bakımından “Türkiye arazisi”; Türkiye Cumhuriyetinin topraklarını, iç sularını, karasularını ve bunların ötesinde sınırları uluslararası hukuka uygun biçimde belirlenmiş kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge alanlarını kapsar (m.2). Türkiye arazisi kara ve deniz bölgelerine, deniz bölgeleri de karasuları içi ve karasuları dışı olmak üzere ikiye ayrılır. Karasuları dışındaki denizlerde araştırma izni, arama ve işletme ruhsatlarının verilmesi, devri ve süre uzatımları, Kanunun 5, 6 ve 8. maddelerinde belirlenen haklardan az olmamak üzere Cumhurbaşkanının iznine tabidir; bu alanlar Cumhurbaşkanı kararıyla aramaya ve işletmeye kapatılabilir, tadil edilebilir veya yeniden açılabilir (m.4/1). Bu kararlar müktesep hakları ihlal edemez (m.4/2).

Deniz faaliyetlerinde 815 sayılı Kabotaj Kanunu da dikkate alınmalıdır. Bu Kanun karasularında deniz ticaretini ve deniz mesleklerini Türk vatandaşlarına ayırır; ancak 6491 sayılı Kanunla eklenen cümleye göre petrol hakkı sahibi yabancılar da Türk karasuları içinde petrol arama ve üretim faaliyetlerini yürütebilir (815 m.3). Hükümet, petrol arama ve üretim faaliyetlerinde kullanılan deniz araçlarının çalışmasına da geçici olarak ve hiçbir hak sağlamamak şartıyla izin verebilir (815 m.4; değişik: 6491 m.27/1). Kabotaj kuralları ve Türk bayrağı şartları için yabancıların gemi işletmeciliği ve kabotaj rehberimize bakabilirsiniz. Deniz faaliyetleri daha düşük yatırım teminatı oranı (m.7/3) ve daha yüksek ihracat hakkı oranı (m.22/12) bakımından da özel kurallara tabidir.

Devlet hissesi, vergi ve gümrük muafiyetleri

Arayıcı veya işletmeci, ürettiği petrolün sekizde birini Devlet hissesi olarak ödemekle yükümlüdür (m.9/1). Kanunun kullandığı terim “Devlet hissesi”dir; maden ruhsatlarındaki “devlet hakkı” ile karıştırılmamalıdır. Petrol işlemlerinde kullanılan petrol için Devlet hissesi alınmaz (m.9/2). Devlet hissesi, ham petrolde 5015 sayılı Petrol Piyasası Kanununun 10. maddesinde düzenlenen yerli ham petrolün piyasa fiyatı, doğal gazda ise dağıtım şirketlerine veya serbest tüketicilere yapılan satış fiyatı üzerinden hesaplanır (m.9/6). Devlet hissesi, üretimin yapıldığı ayı izleyen ayın yirminci günü akşamına kadar Genel Müdürlüğe beyan edilerek tahakkuk ettirilir ve ayın sonuna kadar hak sahibinin gelir veya kurumlar vergisi yönünden bağlı olduğu vergi dairesine ödenir (m.9/7).

Beyan edilmeyen veya eksik beyan edilen Devlet hissesi için tespit olunan farklar üzerinden tarhiyat yapılır ve tarh edilen Devlet hissesi yüzde 100 fazlasıyla alınır; eksik beyan edilen tutar, beyan edilmesi gereken tarihi izleyen iki ay içinde kendiliğinden beyan edilirse yüzde 50 fazlasıyla tarh edilir. Süresinde beyan edilmeyen Devlet hissesine 6183 sayılı Kanunun 51. maddesine göre hesaplanacak gecikme zammı oranında faiz uygulanır ve süresinde ödenmeyen tutar vergi dairelerince 6183 sayılı Kanuna göre takip ve tahsil edilir (m.9/7). Devlet hissesi, Bakanlığın talebi üzerine ayni olarak da ödenebilir (m.9/9). Devlet hissesinin bir yıl içinde üst üste iki, toplamda üç defa ödenmediğinin tespiti hâlinde arama veya işletme ruhsatı iptal edilir (m.24/4).

Vergilendirmede Kanunun 12. maddesi özel kurallar getirir. Petrol hakkı sahiplerinin safi kazançları üzerinden ödemekle yükümlü oldukları vergiler ile hissedarları adına yapmaları gereken gelir vergisi kesintisinin toplamı yüzde 55’i geçemez (m.12/1). Dar mükellefiyet esasında vergilendirilen kurumlara Kanun uyarınca petrol arama faaliyetleri için yapılan serbest meslek kazancı ödemelerinden 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanununun 30. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi uyarınca yüzde 5 oranında tevkifat yapılır (m.12/2). Petrol faaliyetleri ayrı hesaplarda izlenir ve hak sahipleri aralarında ortaklık kurmuş olsalar bile ayrı ayrı vergiye tabi olur (m.12/3). Devlet hissesi hariç olmak üzere, petrol hakkı sahibinin petrol işlemi için yaptığı yatırımlara isabet eden sermayesi karşılığında üretimden elde edeceği gelirler, dar mükellefiyet esasında vergilendirilen yabancı kurumlar için sermayenin cari kur üzerinden geri alınmasına kadar, tam mükellefiyet esasında vergilendirilen yerli kurumlar için ise yatırım maliyeti itfa yoluyla gidere dönüştürülene kadar 213 sayılı Vergi Usul Kanununa göre itfa payı sayılır (m.12/5). Kâr payının yurt dışındaki ortağa dağıtılmasında uygulanacak genel kurallar için yabancı ortağa kâr payı transferi rehberimize bakabilirsiniz.

Petrol hakkı sahibinin petrol işlemlerinde kullanılacak ve Genel Müdürlükçe onaylanan malzemeyi, ekipmanı, akaryakıtı ve kara, deniz ve hava nakil vasıtalarını ithal etmesi veya yurt içinden teslim alması gümrük vergisinden, yapılan işlemler harçlardan, düzenlenen kâğıtlar damga vergisinden müstesnadır; idari faaliyetler ile bina ve tesislerin yapımı ve işletilmesi için kullanılacak malzeme bu istisnanın dışındadır. Ancak Cumhurbaşkanı, Türkiye’de kıyası kabil nitelikte ve miktarda üretimi bulunan maddelerden hangilerinin gümrük vergisine ve diğer ithal vergi ve resimlerine tabi tutulacağını belirleyebilir (m.13/1). Bu malzemenin Genel Müdürlüğün izniyle başka bir petrol hakkı sahibine devrinde istisna devam eder; petrol işlemi dışında kullanılmak üzere devrinde ise vergiler alınır (m.13/3). Kanun ayrıca petrol hakkı sahiplerinin petrol arama ve üretim faaliyetlerine ilişkin olarak düzenlenen sözleşmeleri damga vergisinden istisna etmiştir (488 sayılı Damga Vergisi Kanununa ekli (2) sayılı tablonun IV/42 numaralı bendi; ekleyen: 6491 m.27/3). Petrol hakkı sahiplerinin yatırımlarına verilecek teşvikler Cumhurbaşkanı tarafından belirlenir (m.26/1). Enerji ve madencilikteki vergilerin genel çerçevesi için enerji ve madencilikte vergilendirme rehberimize bakabilirsiniz.

Petrolün satışı, ihracat hakkı ve kâr transferi

Petrol hakkı sahipleri, 1 Ocak 1980’den sonra keşfettikleri petrol sahalarında ürettikleri ham petrol ve doğal gazın tamamı üzerinden, kara sahalarında yüzde 35’ini ve deniz sahalarında yüzde 45’ini ham veya mahsul olarak ihraç etmek hakkına sahiptir; geri kalan kısım ile 1 Ocak 1980’den önce bulunmuş sahalardan üretilen ham petrol ve doğal gazın tamamı ve bunlardan elde edilen petrol mahsulleri memleket ihtiyacına ayrılır (m.22/12). Anayasa Mahkemesi, 21 Mayıs 2015 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 3 Temmuz 2014 tarihli kararıyla bu oranları yeniden belirleme ve uygulamaya ilişkin usul ve esasları düzenleme konusunda Bakanlar Kuruluna yetki veren son cümleyi iptal etmiştir (E.2013/96, K.2014/118); oranlar Kanunda yazılı hâliyle uygulanır.

İç piyasadaki satışlarda ham petrol ve doğal gaz için farklı kurallar vardır. Rafinericiler, ham petrol üreticilerinin teklifi hâlinde yerli ham petrolü 5015 sayılı Kanunun 10. maddesine göre oluşan asgari fiyatlardan alır. Doğal gaz üreten petrol hakkı sahibi yerli ve yabancı şirketler ile yabancı şirketlerin Türkiye’deki şubelerine, ürettikleri doğal gazı toptan satış şirketlerine, ihracatçı şirketlere, dağıtım şirketlerine veya serbest tüketicilere pazarlamak ve ihraç etmek üzere, depolama koşulu aranmaksızın toptan satış lisansı verilir (4646 m.4/4-b; ekleyen: 6491 m.27/4). Böylece Kanun, doğal gaz üreten yabancı şirketlerin Türkiye’deki şubelerine de toptan satış lisansı verilebileceğini açıkça kabul eder.

Kanun, yerli-yabancı ayrımı yapmaksızın petrol hakkı sahibine transfer serbestisi tanır. Petrol hakkı sahibi, Genel Müdürlüğe başvurarak, ödenmesi gereken fakat henüz ödenmemiş her türlü vergi, resim, harç ve Devlet hissesinin ödenmesi için gereken tutar hariç, nakdî fonlarla buna ilişkin haklarını ve sermaye mevcutları esasına dâhil diğer iktisadi kıymetleri nakden veya aynen, vergiden muaf olarak yurt dışına transfer edebilir (m.14/1). Sermayesine mahsuben her zaman transfer talebinde bulunabilir; sermayesinin transferi tamamlandıktan sonra transfer edilebilecek net kıymetlerini cari yıl içinde üçer aylık dönemler sonunda transfer edebilir (m.14/2). Petrol hakkı sahibi, ihraç ettiği petrolden sağladığı dövizi yurt dışında tutabilir; bu döviz tutarı Türkiye’ye getirilmiş sermaye ile bunu aşan net kıymetlerin transferinden mahsup edilir (m.14/3). 4875 sayılı Kanun da yabancı yatırımcının Türkiye’deki faaliyetlerinden doğan net kâr, temettü, satış, tasfiye ve tazminat bedellerini bankalar veya özel finans kurumları aracılığıyla serbestçe transfer edebileceğini düzenler (m.3/c).

Petrol hakkının devri ve kontrol değişikliği

Yeni ruhsat başvurusu veya açık artırma dışında, yabancı yatırımcı mevcut bir sahaya başlıca iki yolla girebilir: petrol hakkını veya bunun üzerindeki bir hakkı devralmak ya da petrol hakkı sahibi şirketin paylarını satın almak. Hak devrinin Genel Müdürlüğe ve üçüncü kişilere karşı hüküm ifade etmesi Genel Müdürlüğün kabulüne ve petrol siciline kayda, kontrolün değişimine yol açabilecek pay devri ise Bakanlığın ön iznine bağlıdır. Arama ruhsatı, işletme ruhsatı ve bunlardan doğan petrol haklarının veya bunlar üzerindeki hakların devri petrol siciline kaydedilir (m.21/1-ç); kabul ve tescil talepleri altmış gün içinde sonuçlandırılır (m.21/2). Haciz ve ihtiyati tedbirler hariç olmak üzere bu işlemler, Genel Müdürlükçe kabul edilip petrol siciline kaydedilmedikçe Genel Müdürlüğe ve üçüncü kişilere karşı hüküm ifade etmez (m.21/7). Ruhsatlar ve bunlardan doğan haklar, taşınmazlar üzerinde yapılabilecek satış, rehin ve benzeri sözleşmelere konu olabilir (m.21/5). Genel Müdürlük, mali ve teknik güç ve tecrübesini yetersiz gördüğü kişiler adına yapılmak istenen bir devri veya takyidi reddedebilir (Uygulama Yönetmeliği m.21/2).

Pay alımında belirleyici hüküm Kanunun 21. maddesinin dokuzuncu fıkrasıdır: Genel Müdürlükçe tescil edilmiş bir petrol hakkı sahibinin sermayesinde kontrolün değişimine yol açabilecek her türlü hisse devir işlemleri Bakanlığın ön iznine tabidir. Ne Kanun ne de Yönetmelik “kontrol” için bir yüzde eşiği belirler; bu nedenle azınlık pay alımlarında da işlemin kontrol değişikliğine yol açıp açamayacağı, imtiyazlı paylar, yönetim kurulu atama hakları ve pay sahipleri sözleşmesi birlikte değerlendirilmelidir. Kanun ve Yönetmelik, üst şirket düzeyindeki dolaylı kontrol değişikliklerinin bu kapsama girip girmediğini de açıkça düzenlemez; yabancı grubun yeniden yapılanmasında ön izin gerekip gerekmediği işlemden önce değerlendirilmelidir. Yönetmeliğe göre hisse devrinin tarafları gerekçelerini belirterek aynı anda Genel Müdürlüğe başvurur, Genel Müdürlük kendi görüşünü de ekleyerek talebi Bakan onayına sunar ve ön iznin alınmasından sonra devir altmış gün içinde gerçekleştirilerek gerekli belgeler Genel Müdürlüğe gönderilir (m.13/3).

Karasuları dışındaki denizlerde ruhsatların devri ayrıca Cumhurbaşkanının iznine tabidir (m.4/1). İşlemin büyüklüğüne göre Rekabet Kurulu izni, hedef şirketin EPDK lisansı varsa EPDK onayı veya bildirimi de gerekebilir; bu izinlerin birlikte planlanması için Türk şirketi satın alan yabancı yatırımcının izin haritası rehberimize bakabilirsiniz. Süresi biten işletme sahaları Bakan onayıyla müzayedeye çıkarılabilir; ancak Bakanlık müzayededen önce sahayı talep edip etmediğini Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığına (TPAO) sorar ve TPAO talep ederse saha müzayedeye çıkarılmaz (m.8/4). İşletme ruhsatı idari yaptırım sonucu iptal edilen petrol hakkı sahipleri aynı işletme ruhsatında tekrar hak sahibi olamaz (m.8/4).

Yabancı personel çalıştırma

Petrol hakkı sahibi, petrol işlemi için gereken yabancı personeli, yabancı ile işverenin diğer kanunlardan doğan yükümlülüklerini yerine getirmeleri kaydıyla, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının uygun görüşüne istinaden İçişleri Bakanlığınca düzenlenecek çalışma amaçlı ikamet tezkeresiyle çalışma izni almaksızın en fazla altı ay süreyle çalıştırabilir; çalışma süresinin altı aydan fazla olması hâlinde çalışma izni alınır (m.15/1). Kanunun metni 4817 sayılı Yabancıların Çalışma İzinleri Hakkında Kanuna atıf yapar; ancak bu Kanun 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunuyla yürürlükten kaldırılmış ve 4817 sayılı Kanuna yapılan atıfların 6735 sayılı Kanuna yapılmış sayılacağı hükme bağlanmıştır (6735 m.26/1). Uygulama Yönetmeliğinin 2017’de eklenen ek 1. maddesi de altı aylık istisnayı 6735 sayılı Kanuna göre düzenler ve Genel Müdürlüğe yapılacak başvuruda çalışma süresi, yüklenici sözleşmesi, çalışma yeri, pasaport bilgileri ve meslekî yeterlilik belgelerinin sunulmasını ister.

Altı ayı aşan çalışmalarda genel kurallar uygulanır ve işverenin 6735 sayılı Kanundan doğan yükümlülükleri devreye girer; bu konuda yabancı işçi çalıştırmada işveren yükümlülükleri rehberimize bakabilirsiniz. Petrol hakkı sahibi şirketin yerleşik temsilcisi ise Türkiye’de ikamet etmeli ve şirketin kanuni sorumluluğunu taşımalıdır (Uygulama Yönetmeliği m.3, “yerleşik temsilci” tanımı; 6491 m.18/2).

Petrol piyasası: rafineri, depolama ve akaryakıt dağıtımı

Rafinaj, işleme, depolama, iletim, dağıtım, taşıma ve bayilik gibi petrol piyasası faaliyetleri 4 Aralık 2003 tarihli 5015 sayılı Petrol Piyasası Kanununun kapsamındadır ve Enerji Piyasası Düzenleme Kurumunun (EPDK) lisansına bağlıdır. Petrolle ilgili rafinaj, işleme, madeni yağ üretimi, depolama, iletim, serbest kullanıcı ve ihrakiye faaliyetleri ile akaryakıt dağıtımı, taşıması ve bayilik faaliyetleri için lisans alınması zorunludur (5015 m.3). Lisans kapsamındaki faaliyetlerde bulunacak özel hukuk tüzel kişileri Türk Ticaret Kanunu hükümlerine tabidir; Türkiye’de piyasa faaliyetinde bulunan ve yabancı devletler mevzuatına göre sermaye şirketi niteliğindeki özel hukuk tüzel kişileri, Türk parasının kıymetini koruma mevzuatına göre Türkiye’deki faaliyetleri bakımından Türkiye’de yerleşik sayılır (5015 m.3). Kanunda yabancı ortaklığa uyruk veya oran sınırı yoktur.

Petrol Piyasası Lisans Yönetmeliğine göre lisans için Türkiye’de yerleşik, ticaret veya sanayi siciline kayıtlı ve gelir veya kurumlar vergisi yükümlüsü gerçek veya tüzel kişiler başvurabilir (m.7/3). Yönetmeliğin 1 Kasım 2024 tarihli değişiklikten sonraki metnine göre rafinerici, iletim, depolama, işleme, dağıtıcı ve ihrakiye teslimi lisansları için başvuru sahibi tüzel kişinin 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu doğrultusunda anonim şirket veya limited şirket olması ve Kurul kararıyla belirlenen asgari ödenmiş sermayeyi sağlaması zorunludur (m.7/7-a). Bu nedenle bu lisanslar için yabancı yatırımcının Türkiye’de bir anonim veya limited şirket kurması ya da böyle bir şirketi satın alması gerekir. Dağıtıcı lisansında ayrıca pazarlama projeksiyonunda beyaz ürün (benzin ve motorin) için yıllık satış hedefinin en az 60.000 ton olması aranır (m.7/7-c) ve dağıtıcının bir yıl içinde en az elli istasyonlu bayilik teşkilatı oluşturması gerekir (m.34/A). Lisans sahipleri Kurul kararıyla belirlenen asgari ödenmiş sermayeyi sağlamak ve korumakla yükümlüdür; aksi hâlde lisans sona erdirilir (m.5, m.17/1-e).

Yabancı yatırımcı açısından önemli diğer kurallar şunlardır: Lisanslar hiçbir surette devredilemez; tek istisna proje finansmanında kredi verenlerin talebiyle lisansın başka bir tüzel kişiye verilmesidir (Yönetmelik m.5). Lisans sahibi şirketin ortaklık yapısında, yönetim kurulu başkan ve üyelerinde veya temsil ve ilzama yetkili kişilerinde değişiklik olması hâlinde, değişikliğin gerçekleşmesinden veya Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde yayımlanmasından itibaren en geç altı ay içinde EPDK’ya bildirim yapılır (Yönetmelik m.18/5); petrol piyasasında pay devri için doğal gazdaki gibi bir ön onay hükmüne rastlanmamıştır. Birleşme ve devralmalar dâhil lisans sahibinin tüzel kişiliğinin sona ermesi lisansı sona erdirir (Yönetmelik m.17/1-b). 5015 sayılı Kanun, 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanununa aykırılık veya lisansa tabi faaliyetlerle ilgili olarak Vergi Usul Kanununun 359. maddesinde sayılan belirli suçlardan kesinleşmiş mahkûmiyeti bulunanlara lisans verilmesini yasaklar. Suçun işlendiği tarihte lisans sahibi tüzel kişide yüzde ondan fazla paya sahip olan ortaklara, görevde olan veya görevden ayrılmış yönetim kurulu başkan ve üyelerine ve temsil ve ilzama yetkili olanlara da lisans verilmez; bu kişiler lisans başvurusu yapan tüzel kişilerde doğrudan pay sahibi de olamaz (m.3). Bu nedenle hedef şirketin geçmiş ortak ve yöneticileri satın alma incelemesinde ayrıca kontrol edilmelidir.

Piyasa yapısına ilişkin sınırlar da vardır. Bir dağıtıcının yurt içi pazar payı toplam yurt içi pazarın yüzde kırk beşini geçemez; dağıtıcının kendi işlettiği istasyonlar aracılığıyla yaptığı satış, dağıtıcının toplam yurt içi pazar payının yüzde on beşinden fazla olamaz (5015 m.7). Bir önceki yıl günlük ortalama kullanımı içindeki net ithalatın en az doksan günlük miktarı kadar petrol stoğu tutulur; bu stok, rafineri ile akaryakıt ve LPG dağıtıcı lisansı sahiplerinin ikmal ettikleri günlük ortalama ürün miktarının en az yirmi katını kendi depolarında veya lisanslı depolama tesislerinde bulundurma yükümlülüğüyle sağlanır. Akaryakıt ve LPG dağıtıcılarının tank dibi hariç toplam stoğunun yirmi günlük kısmı asgari işletme stoğu olarak alınır ve ulusal petrol stoğundan sayılır (5015 m.16). Lisans türleri ve tadil yükümlülükleri için petrol piyasasında lisans türleri rehberimize, LPG piyasası için LPG piyasası rehberimize bakabilirsiniz.

Doğal gaz piyasası: ithalat, toptan satış ve dağıtım

Doğal gazın ithalatı, iletimi, depolanması, toptan satışı, ihracatı, şehir içi dağıtımı, sıkıştırılmış doğal gaz (CNG) faaliyetleri ve 2024’te eklenen sıvılaştırma faaliyeti 4646 sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu uyarınca EPDK lisansına tabidir (m.4). 4646 sayılı Kanuna göre üretim faaliyeti piyasa faaliyetinden sayılmaz; doğal gazın aranması ve üretimi 6491 sayılı Kanuna tabi kalır. Piyasada faaliyet gösterecek özel hukuk tüzel kişileri anonim veya limited şirket olarak kurulmuşsa hisselerinin tamamının nama yazılı olması şarttır (4646 m.4; Doğal Gaz Piyasası Lisans Yönetmeliği m.8). Kanunda ve Yönetmelikte yabancı ortaklığa, ortakların veya yöneticilerin uyruğuna ilişkin bir sınıra rastlanmamıştır.

Doğal gaz piyasasında yabancı yatırımcı için en önemli kural pay edinimlerindeki onaydır. Lisans sahibi bir tüzel kişinin sermayesinin yüzde on (halka açık şirketlerde yüzde beş) veya daha fazlasını temsil eden payların doğrudan veya dolaylı olarak bir gerçek veya tüzel kişi tarafından edinilmesi, bir ortağın payının bu oranları aşması veya bu oranların altına düşmesi sonucunu veren pay devirleri her defasında EPDK Kurulunun onayına tabidir; oy hakkı edinilmesi ve hisselerin rehnedilmesi de EPDK onayına bağlıdır (Yönetmelik m.42). Depolama lisansı sahiplerinde ise sermayenin yüzde onunu (halka açık şirketlerde yüzde beşini) veya daha fazlasını kapsayan her türlü pay değişimi, bir ortağın payı eşikleri aşmasa veya altına düşmese bile onaya tabidir. 24 Aralık 2025 tarihli değişiklikten sonraki metne göre oranların hesabında gerçek kişi ortak ile eşi ve reşit olmayan çocuklarına, bunların yönetim veya denetim kurulunda bulunduğu ya da sınırsız sorumlu ortağı olduğu şirketlere ve kamu tüzel kişileri hariç olmak üzere yüzde yirmi beş veya daha fazlasına sahip olunan ortaklıklara ait paylar tek kişiye ait sayılır. Aynı değişiklikle, Kurul izninin verildiği tarihten itibaren bir yıl içinde hisse devri tamamlanmazsa iznin geçersiz olacağı ve yeniden izin alınmadan devre devam edilemeyeceği, onaydan sonra gerçekleşen devir lisans tadilini gerektiriyorsa üç ay içinde lisans tadili başvurusu yapılacağı düzenlenmiştir (m.42).

İthalat da sıkı kurallara bağlıdır. İthalatçı şirketler yapacakları her ithalat bağlantısı için ayrı lisans almak zorundadır; ancak spot LNG, spot boru gazı ve CNG ithalatında bu şart aranmaz (4646 m.4/4-a; geçici m.2). Bir ithalatçının ithal yoluyla temin ettiği yıllık doğal gaz miktarı, Kurumca belirlenen cari yıla ait ulusal tüketim tahmininin yüzde yirmisini aşamaz (4646 m.4/4-a). Türkiye’deki üretim şirketleri hariç hiçbir tüzel kişi, ulusal tüketim tahmininin yüzde yirmisinden fazlasını satamaz; Kanun piyasa şirketlerinin birbirine iştirakini de sınırlar (4646 m.7). 4646 sayılı Kanunun geçici 2. maddesine göre BOTAŞ’ın mevcut sözleşmelerinin bulunduğu ülkelerle, bu sözleşmelerin süreleri sona erinceye kadar hiçbir ithalatçı şirket yeni gaz alım sözleşmesi yapamaz; ihraç amaçlı bağlantılar ile Kurumca yurt içi arz açığı tespit edilen hâller bunun dışındadır. Sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ithalatı 2008’de 5784 sayılı Kanunla bu hükümlerin dışında bırakılmış, 7103 sayılı Kanunun 50. maddesiyle spot boru gazı ve CNG ithalatı da istisnaya eklenmiştir; bir takvim yılında yapılabilecek spot boru gazı ithalat miktarını Bakanlık görüşü alınarak Kurul belirler. 2025 değişikliğiyle Yönetmeliğe eklenen 9/A maddesine göre ithalat lisansı başvurularında Bakanlık görüşü dikkate alınır ve ithalat sözleşmelerinde Türkiye Cumhuriyeti Devletini hukuki ihtilaflarda sorumlu tutacak hükümlere yer verilemez.

Şehir içi dağıtım lisansı, Kurum tarafından açılan ihaleyi kazanan şirkete Kurumca belirlenen lisans süresi için verilir. Dağıtım lisansı alan şirket, yetki aldığı şehirdeki belediyeyi veya belediye şirketini sermaye koyma şartı aramaksızın yüzde on oranında ortak olmaya davet etmek zorundadır; bu oran bedeli ödenmek kaydıyla en fazla yüzde on oranında artırılabilir (4646 m.4/4-g). Lisanslar hiçbir surette devredilemez (Yönetmelik m.5). Doğal gaz piyasasındaki lisans ve abonelik kuralları için doğal gaz piyasası rehberimize, elektrik ve yenilenebilir enerji yatırımları için yabancı yatırımcının GES ve RES yatırımı rehberimize bakabilirsiniz.

Üç rejimin karşılaştırması

Yabancı yatırımcının petrol ve doğal gaz zincirinin hangi halkasına gireceği, uygulanacak kanunu, yetkili idareyi ve pay devrindeki izin rejimini belirler. Aşağıdaki tablo üç rejimi yan yana gösterir.

İptal, idari para cezaları ve uyuşmazlıklar

6491 sayılı Kanun, belirli ağır ihlallerde petrol hakkının iptalini öngörür. Devlet hissesinin bir yıl içinde üst üste iki, toplamda üç defa ödenmemesi hâlinde arama veya işletme ruhsatı iptal edilir (m.24/4). Mücbir sebepler dışında taahhüt edilen iş programının iki yıl üst üste hiç gerçekleştirilmemesi durumunda teminat irat kaydedilir ve ruhsat iptal edilir; iş programının yıllık gerçekleştirilmeyen kısmına karşılık gelen oranda teminatın irat kaydı da öngörülür (m.24/6). Bir işletme ruhsatında bir yıl içinde hiç üretime başlanmaması veya başlamış üretimin durması hâlinde Genel Müdürlük yüz seksen gün içinde üretime başlanmasını ister; bu süre sonunda üretime başlanmamış ve kabul edilebilir bir gerekçe sunulamamışsa işletmeciye yüz seksen gün daha süre verilir ve bu süre sonunda üretime başlanmazsa ruhsat iptal edilir (m.24/7). Teminatın bir yılın sonunda tamamlanmaması ya da ihtara rağmen Kanuna aykırılığın giderilmemesi de iptal sonucunu doğurabilir (m.24/2-3). İptal kararlarını Bakan verir (m.24/8). Yatırım teminatının süresinde verilmemesi de ruhsatın iptali sonucunu doğurur (m.7/4).

Kanunun 23. maddesi ayrıca maktu idari para cezaları öngörür; bu cezalar 5326 sayılı Kabahatler Kanununun 17. maddesinin yedinci fıkrası uyarınca her yıl yeniden değerleme oranında artırılarak uygulandığından güncel tutarlar uygulama tarihinde kontrol edilmelidir. Genel Müdürlük tarafından verilen idari para cezalarına karşı otuz gün içinde idare mahkemesinde dava açılabilir (m.23/4). Kanuna göre alınmış veya alınacak haklarda başvuru veya hak sahipleri arasında çıkacak ihtilaflara ilişkin itirazlar Bakanlık tarafından sonuçlandırılır; Bakanlık tarafından alınan ve başvuru, araştırma izni, arama ruhsatı ve işletme ruhsatından doğan haklara tesir eden kararlara karşı açılacak davalar ilk derece mahkemesi olarak Danıştayda görülür (m.20/2). Kanunda tahkime ilişkin bir hüküm yoktur; yabancı yatırımcının Türkiye’nin taraf olduğu yatırım anlaşmalarından doğan hakları ayrıca değerlendirilmelidir.

Petrol ve doğal gaz piyasasında ise EPDK’nın lisans iptali ve idari para cezası yetkileri 5015 ve 4646 sayılı Kanunlarda düzenlenir; bu süreçler için petrol lisansı iptali rehberimize ve doğal gaz lisansı iptali rehberimize bakabilirsiniz. Petrol faaliyetlerinde mera ve arazi kullanımı için maden, petrol ve jeotermal faaliyetlerde mera rehberimiz, enerji uyuşmazlıklarının genel çerçevesi için enerji hukuku rehberimiz yol gösterir.

Kontrol listesi

Sık yapılan hatalar

• Yürürlükte olmayan kanunu esas almak. 5574 sayılı Türk Petrol Kanunu yürürlüğe girmemiştir; arama ve üretimde 6491 sayılı Kanun uygulanır.
• Yabancılara petrol hakkı verilmediğini sanmak. Kanun yabancı hukuka göre kurulmuş sermaye şirketlerine de hak verilebileceğini öngörür ve uyruk sınırı koymaz (6491 m.22/5).
• Gerçek kişi olarak başvurmak. Kanun petrol haklarının sermaye şirketlerine veya yabancı hukuka göre sermaye şirketi niteliğindeki tüzel kişilere verileceğini öngördüğünden, gerçek kişilerin ve şahıs şirketlerinin hak alamayacağı sonucuna varılır (m.22/5).
• Pay alımında ön izni atlamak. Kontrol değişikliğine yol açabilecek her türlü hisse devri Bakanlığın ön iznine tabidir ve Kanun bir yüzde eşiği belirlemez (m.21/9).
• Devri sicile kaydettirmemek. Petrol hakkının devri Genel Müdürlükçe kabul edilip petrol siciline kaydedilmedikçe Genel Müdürlüğe ve üçüncü kişilere karşı hüküm ifade etmez (m.21/7).
• Karasuları dışındaki sahalarda Cumhurbaşkanı iznini unutmak. Bu sahalarda hakların verilmesi, devri ve süre uzatımları Cumhurbaşkanının iznine tabidir (m.4/1).
• Devlet hissesini “devlet hakkı” ile karıştırmak. Petrolde üretimin sekizde biri Devlet hissesi olarak ödenir; maden ruhsatlarındaki devlet hakkı ayrı bir rejimdir (m.9/1).
• EPDK lisansının devredilebileceğini düşünmek. Petrol ve doğal gaz piyasası lisansları devredilemez; şirket satın alınır, lisans ise şirkette kalır (Petrol Piyasası Lisans Yönetmeliği m.5; Doğal Gaz Piyasası Lisans Yönetmeliği m.5).
• Doğal gaz şirketinde yüzde on eşiğini gözden kaçırmak. Yüzde on (halka açık şirketlerde yüzde beş) eşiğine ulaşan doğrudan veya dolaylı pay edinimleri ile bu eşiklerin aşılması veya altına düşülmesi Kurul onayına, oy hakkı edinimi ve pay rehni de EPDK onayına tabidir (Doğal Gaz Piyasası Lisans Yönetmeliği m.42).

Sıkça Sorulan Sorular

Yabancılar Türkiye’de petrol ve doğal gaz arayıp üretebilir mi?

Evet. Araştırma izni, arama ruhsatı ve işletme ruhsatı sermaye şirketlerine veya yabancı devletler mevzuatına göre sermaye şirketi niteliğinde bulunan özel hukuk tüzel kişilerine verilir (6491 sayılı Türk Petrol Kanunu m.22/5). Kanunda yabancı şirketlere yönelik bir uyruk veya yabancı sermaye sınırı yoktur.

Gerçek kişi olarak petrol ruhsatı alınabilir mi?

Kanunun 22. maddesinin beşinci fıkrası yalnızca sermaye şirketlerini ve yabancı hukuka göre sermaye şirketi niteliğindeki özel hukuk tüzel kişilerini saydığından, gerçek kişilerin ve şahıs şirketlerinin petrol hakkı alamayacağı sonucuna varılır. Yatırımın bir sermaye şirketi (anonim şirket, limited şirket veya sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket) ya da yabancı hukuka göre sermaye şirketi niteliğindeki bir tüzel kişi üzerinden yapılması gerekir.

Yabancı şirketin Türkiye’de ayrı bir şirket kurması zorunlu mu?

6491 sayılı Kanun bunu şart koşmaz; yabancı hukuka göre kurulmuş bir sermaye şirketi de doğrudan hak sahibi olabilir. Ancak başvuranın Türkiye’de adres göstermesi, hak aldıktan sonra otuz gün içinde Türkiye’de yerleşik bir temsilci bildirmesi (m.18) ve petrol hakkı sahibi olmasını izleyen altmış gün içinde Türkiye’de tescil edildiğine dair belgeleri vermesi gerekir (Uygulama Yönetmeliği m.6/2).

Arama ruhsatının süresi ne kadardır?

Arama ruhsatının süresi karalarda beş, denizlerde sekiz yıldır ve şartları sağlanırsa karalarda iki, denizlerde üç yıla kadar uzatılabilir; Kanun belirli şartlarla ikinci bir uzatmaya da imkân verir. Uzatmalar dâhil süre karalarda dokuz, karasuları içi denizlerde on dört yılı geçemez; arama ruhsatının süresi sonunda keşif yapılan alanlarda ticari değerlendirme için iki yıla kadar ilave süre verilebilir (6491 m.6/5-8).

İşletme ruhsatı kaç yıl için verilir?

İşletme ruhsatı, iş ve mali yatırım programı dikkate alınarak yürürlüğe girdiği tarihten itibaren başvuru sahibinin talebine göre yirmi yıl için verilir ve üretim programının uygun görülmesi hâlinde onar yılı geçmemek üzere iki defa uzatılabilir (6491 m.8/3).

Devlet hissesi ne kadardır ve nasıl ödenir?

Arayıcı veya işletmeci ürettiği petrolün sekizde birini Devlet hissesi olarak öder (m.9/1). Devlet hissesi üretimin yapıldığı ayı izleyen ayın yirminci günü akşamına kadar Genel Müdürlüğe beyan edilir ve ayın sonuna kadar ilgili vergi dairesine ödenir; Bakanlığın talebi üzerine ayni olarak da ödenebilir (m.9/7, m.9/9).

Petrol şirketlerinin vergi yükü için bir üst sınır var mı?

Evet. Petrol hakkı sahiplerinin safi kazançları üzerinden ödemekle yükümlü oldukları vergiler ile hissedarları adına yapmaları gereken gelir vergisi kesintisinin toplamı yüzde 55’i geçemez (6491 m.12/1). Dar mükellef kurumlara petrol arama faaliyetleri için yapılan serbest meslek kazancı ödemelerinde yüzde 5 tevkifat uygulanır (m.12/2).

Yabancı yatırımcı kazancını ve sermayesini yurt dışına transfer edebilir mi?

Evet. Petrol hakkı sahibi, ödenmesi gereken vergi, resim, harç ve Devlet hissesi tutarı hariç nakdî fonlarını ve sermaye mevcutlarına dâhil diğer iktisadi kıymetlerini vergiden muaf olarak yurt dışına transfer edebilir; ihraç ettiği petrolden sağladığı dövizi de yurt dışında tutabilir (6491 m.14).

Üretilen petrolün ne kadarı ihraç edilebilir?

Petrol hakkı sahiplerinin 1 Ocak 1980’den sonra keşfettikleri sahalarda üretilen ham petrol ve doğal gazın kara sahalarında yüzde 35’i, deniz sahalarında yüzde 45’i ham veya mahsul olarak ihraç edilebilir; geri kalan kısım memleket ihtiyacına ayrılır (6491 m.22/12).

Petrol hakkı sahibi bir şirketin paylarını satın almak için izin gerekir mi?

Evet. Genel Müdürlükçe tescil edilmiş bir petrol hakkı sahibinin sermayesinde kontrolün değişimine yol açabilecek her türlü hisse devri Bakanlığın ön iznine tabidir (6491 m.21/9). Kanun bir yüzde eşiği belirlemez; taraflar birlikte başvurur ve ön izinden sonra devir altmış gün içinde gerçekleştirilir (Uygulama Yönetmeliği m.13/3).

Petrol ruhsatı başka bir şirkete devredilebilir mi?

Devredilebilir; ancak devir Genel Müdürlükçe kabul edilip petrol siciline kaydedilmedikçe Genel Müdürlüğe ve üçüncü kişilere karşı hüküm ifade etmez (m.21/7). Genel Müdürlük mali ve teknik gücü yetersiz görülen kişilere devri reddedebilir (Uygulama Yönetmeliği m.21/2); karasuları dışındaki sahalarda devir Cumhurbaşkanının iznine tabidir (m.4/1).

Denizlerde petrol aramak için ayrıca izin gerekir mi?

Karasuları dışındaki denizlerde araştırma izni, arama ve işletme ruhsatlarının verilmesi, devri ve süre uzatımları Cumhurbaşkanının iznine tabidir (6491 m.4/1). Karasuları içinde ise 815 sayılı Kabotaj Kanunu, petrol hakkı sahibi yabancıların petrol arama ve üretim faaliyetlerini yürütmesine izin verir (815 m.3).

Yabancı personel çalışma izni olmadan çalıştırılabilir mi?

Petrol hakkı sahibi, petrol işlemi için gereken yabancı personeli, yabancı ile işverenin diğer kanunlardan doğan yükümlülüklerini yerine getirmeleri kaydıyla, Bakanlığın uygun görüşüne istinaden düzenlenecek çalışma amaçlı ikamet tezkeresiyle çalışma izni almaksızın en fazla altı ay çalıştırabilir; daha uzun çalışmalarda 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanununa göre çalışma izni alınır (6491 m.15/1; Uygulama Yönetmeliği ek m.1).

Yabancılar rafineri veya akaryakıt dağıtım şirketi kurabilir mi?

Evet. 5015 sayılı Petrol Piyasası Kanununda yabancı ortaklığa sınır yoktur; ancak faaliyet EPDK lisansına bağlıdır. Rafinerici, iletim, depolama, işleme, dağıtıcı ve ihrakiye teslimi lisansları için Türk Ticaret Kanununa göre anonim veya limited şirket ve asgari ödenmiş sermaye gerekir; lisanslar devredilemez (Petrol Piyasası Lisans Yönetmeliği m.5, m.7).

Doğal gaz şirketine ortak olmak için EPDK onayı gerekir mi?

Lisans sahibi şirketin sermayesinin yüzde on (halka açık şirketlerde yüzde beş) veya daha fazlasını temsil eden payların doğrudan veya dolaylı edinimi ile bu oranların aşılması veya altına düşülmesi sonucunu veren pay devirleri her defasında EPDK Kurulunun onayına tabidir; oy hakkı edinimi ve pay rehni de EPDK onayına bağlıdır (Doğal Gaz Piyasası Lisans Yönetmeliği m.42).

Petrol ruhsatı hangi hâllerde iptal edilir ve dava nerede açılır?

Başlıca iptal sebepleri; Devlet hissesinin bir yıl içinde üst üste iki, toplamda üç defa ödenmemesi, iş programının iki yıl üst üste hiç gerçekleştirilmemesi, verilen sürelere rağmen üretime başlanmaması, yatırım teminatının süresinde verilmemesi ve ihtara rağmen Kanuna aykırılığın giderilmemesidir (6491 m.7/4, m.24); 24. madde uyarınca iptal kararlarını Bakan verir (m.24/8). Bakanlığın bu haklara tesir eden kararlarına karşı davalar ilk derece mahkemesi olarak Danıştayda görülür (m.20/2).

İlgili Rehberler

• Yabancı Yatırımcılar İçin Türkiye Hukuk Rehberi — şirket, borsa, maden, enerji, gayrimenkul, vergi ve tahkim
• Yabancı Şirket Türkiye’de Maden Ruhsatı Alabilir mi? — Maden Kanunu ve devlet hakkı
• Yabancı Yatırımcı GES ve RES Yatırımı Yapabilir mi? — YEKA, önlisans ve lisans
• Türk Şirketi Satın Alan Yabancı Yatırımcı Hangi İzinleri Almalı? — Rekabet Kurulu, EPDK ve sektör izinleri
• Yabancı Şirket Türkiye’de Şube Açabilir mi? — tescil, ticari mümessil ve şube
• Yabancı Ortağa Kâr Payı Transferi — temettü, stopaj ve mukimlik belgesi
• Yabancılar Gemi İşletmeciliği Yapabilir mi? — kabotaj ve Türk bayrağı
• Enerji ve Madencilikte Vergilendirme — devlet hakkı, vergi ve teşvikler
• Petrol Piyasasında Lisans Türleri — 5015 sayılı Kanunda lisans ve tadil
• Doğal Gaz Piyasası ve Abonelik — 4646 sayılı Kanun
• Enerji Hukuku Rehberi — EPDK, lisanslar ve uyuşmazlıklar
• Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu (4875) — yatırım serbestisi ve eşit muamele