Yabancı İşçi Çalıştırmada İşveren Yükümlülükleri

Temel kural: izin olmadan çalıştırma yok

Yabancı istihdamının çerçevesi 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu ile çizilmiştir (Resmî Gazete: 13.08.2016, sayı 29800). Kanun uyarınca yabancıların Türkiye’de çalışabilmesi için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığından izin alınması zorunludur.

Sık yapılan bir hataya baştan değinelim: ikamet izni tek başına çalışma hakkı vermez. 6458 sayılı Kanunda tanımlanan mülteci ya da ikincil koruma statüsü dışında, yabancının herhangi bir nedenle ikamet izni bulunması ona çalışma hakkı sağlamaz. Aynı şekilde çalışma izni muafiyetiyle geçirilen süreler, kanuni çalışma izni veya ikamet izni sürelerinin hesabında dikkate alınmaz.

Kanun; Türkiye’de çalışmak için başvuruda bulunan veya çalışan yabancıları, bir işveren yanında mesleki eğitim görmek ya da staj yapmak üzere başvuranları, bağımsız (serbest meslek) çalışmak isteyenleri, yabancı personel istihdam etmek isteyen işverenleri ve muafiyet kapsamındaki özel statüdeki yabancıları kapsar.

Çalışma izni türleri ve süreleri

Süreli çalışma izni. Belirli bir işyerinde veya işletmede, belirli bir meslekte çalışmak üzere verilen ilk izindir. Süre uzatma başvurusunun olumlu değerlendirilmesi hâlinde yabancıya aynı işverene bağlı olarak ilk uzatma başvurusunda en çok iki yıl, sonraki uzatma başvurularında ise en çok üç yıla kadar çalışma izni düzenlenir.

Süresiz çalışma izni. Türkiye’de uzun dönem ikamet izni veya en az sekiz yıl kanuni çalışma izni olan yabancılar başvurabilir. Süresiz çalışma izni olan yabancı, özel kanunlardaki düzenlemeler hariç olmak üzere ve sosyal güvenliğe dair kazanılmış hakları saklı kalmak kaydıyla Türk vatandaşına tanınan haklardan faydalanır; buna karşılık seçme, seçilme ve kamu görevine girme hakkı ile askerlik yükümlülüğü bulunmaz.

Bağımsız çalışma izni. Serbest meslek faaliyeti yürütecek yabancılar içindir.

Turkuaz Kart. Yabancıya Türkiye’de süresiz çalışma hakkı ve mevzuat hükümlerine göre eş ve bakmakla yükümlü olduğu çocuklarına ikamet hakkı verir. İlk üç yıl geçiş süresidir ve Bakanlık bu süre içinde yabancı ile işverenden bilgi ve belge talep edebilir. Geçiş süresi sonunda kayıt, yabancının başvurusu hâlinde kaldırılarak “süresiz” hâle getirilir; bu başvurunun geçiş süresinin dolmasına 180 gün kalmasından önce ve her hâlde geçiş süresi dolmadan yapılması gerekir.

Süre ve geçerlilik. Çalışma izni ve muafiyeti, yabancının pasaport veya pasaport yerine geçen belgelerinin geçerlilik süresinden altmış gün daha kısa süreli ve her yabancı için ayrı verilir. Yabancı, iznin geçerlilik tarihinden itibaren altı ay içinde Türkiye’ye gelmezse izin geçerliliğini yitirir.

Başvuru süreci ve uzatmada çalışmaya devam

Başvurular Bakanlığın elektronik izin sistemi üzerinden yapılır. Yurt dışından yapılan başvurularda sonuç ilgili dış temsilciliğe de çevrim içi bildirilir; yabancı, başvuru yaptığı dış temsilciliğe giderek çalışma ve ikamet izni harçları ile vize harcını öder. Harç ve değerli kâğıt bedeli yatırılması bildiriminden itibaren otuz gün içinde ödeme yapılmayan başvurular reddedilir.

Uygulamada işverenler için en kritik bilgi şudur: adına çalışma izni süre uzatma başvurusu yapılan yabancılar, izin süresinin sona erdiği tarihten itibaren başvurunun değerlendirilmesi süresince ve her hâlükârda doksan günü geçmemek, yapılan iş ile çalışılan işyerinin değişmemesi kaydıyla çalışmaya devam edebilir. Bu süre içindeki çalışma kanuni çalışma sayılır ve tarafların çalışma izninden doğan hak ve yükümlülükleri aynı şekilde devam eder.

Bakanlığın bu Kanun kapsamında verdiği kararlara karşı — izin verilmemesi, uzatma talebinin reddi, iznin iptali veya sonlandırılması — ilgililer tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde Bakanlığa itiraz edebilir. İtirazın reddedilmesi hâlinde idari yargı yoluna başvurulabilir.

Özel rejimler de vardır: serbest bölgelerde çalışacak yabancıların başvuruları ayrı bir usule tabidir; yükseköğretim kurumlarında örgün öğretime kayıtlı yabancı öğrencilerden ön lisans ve lisans düzeyinde okuyanlar, öğrenimlerinin ilk yılının tamamlanmasından sonra çalışma iznine başvurabilir ve ancak kısmi süreli çalışabilirler. Uluslararası koruma başvurusunda bulunanlar veya şartlı mülteciler başvuru tarihinden, geçici koruma sağlanan yabancılar ise geçici kimlik belgesinin düzenlenmesinden altı ay sonra izin başvurusunda bulunabilir.

İşverenin bildirim ve sosyal güvenlik yükümlülükleri

Bu, en sık ihmal edilen yükümlülüktür ve doğrudan idari para cezasına bağlanmıştır. 6735 sayılı Kanun’un “Bildirim ve sosyal güvenlik yükümlülüğü” başlıklı 22. maddesi şunu öngörür:

“Yabancı çalıştıran işverenler ile süresiz veya bağımsız çalışma izni bulunan yabancılar, çalışma izninin veya çalışma izni muafiyeti kapsamında çalışmanın başlaması ve sona ermesi durumu ile çalışma izni veya çalışma izni muafiyetinin iptalini gerektirecek hâlleri on beş gün içinde Bakanlığa bildirmekle yükümlüdür.”

Aynı maddenin ikinci fıkrası uyarınca, çalışma izni veya muafiyeti alan yabancılar ile yabancı çalıştıran işverenler sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan yükümlülüklerini kanuni süresi içinde 5510 sayılı Kanun hükümlerine göre yerine getirirler. Üçüncü fıkra ise Türkiye’nin taraf olduğu sosyal güvenlik sözleşmeleri hükümlerini saklı tutar — yani ikili sözleşme kapsamındaki bir yabancı bakımından farklı bir rejim uygulanabilir.

Buradan çıkan iki ayrı takvim vardır ve karıştırılmamalıdır: Bakanlığa bildirim on beş gün; SGK yükümlülükleri ise 5510’daki kendi kanuni süreleri içinde.

Yaptırımlar: sadece para cezası değil

Kanun, yükümlülüklere aykırılığı kademeli bir yaptırım rejimine bağlar.

İdari para cezası. Bildirim yükümlülüğünü yerine getirmeyen yabancıya ve işverene; çalışma izni olmaksızın çalışan yabancıya ve çalışma izni olmaksızın yabancı çalıştıran işverene veya işveren vekiline her bir yabancı için idari para cezası verilir. Cezalar her yıl yeniden değerleme oranında güncellendiğinden, güncel tutarlar için ilgili yılın tebliğine bakılmalıdır. Fiillerin tekrarı hâlinde idari para cezaları bir kat artırılarak uygulanır.

Masrafların üstlenilmesi. Çoğu işverenin bilmediği ağır bir sonuç: işveren veya işveren vekili, çalışma izni bulunmayan yabancının ve varsa eş ve çocuklarının konaklama giderlerini, ülkelerine dönmeleri için gerekli masrafları ve gerektiğinde sağlık harcamalarını karşılamak zorundadır.

Sınır dışı. Çalışma izni bulunmadan çalıştığı tespit edilen yabancılar, sınır dışı edilmek üzere İçişleri Bakanlığına bildirilir.

Denetim. Kanun kapsamındaki yabancıların ve işverenlerin yükümlülüklerini yerine getirip getirmedikleri Bakanlık iş müfettişleri ile Sosyal Güvenlik Kurumu müfettişleri ve sosyal güvenlik denetmenleri tarafından denetlenir.

İş Kanunu yabancı işçiye de uygulanır

Çalışma izni bir idari izindir; iş ilişkisinin kendisi İş Kanunu’na tabidir. Bu ayrım pratikte çok önemlidir.

Yabancı işçi, ücret, fazla çalışma, yıllık izin, kıdem ve ihbar tazminatı bakımından Türk işçisiyle aynı hükümlere tabidir. m. 5 uyarınca işveren, iş ilişkisinde dil, ırk, renk ve benzeri sebeplere dayalı ayrım yapamaz; aykırılık hâlinde işçi dört aya kadar ücreti tutarındaki uygun bir tazminattan başka yoksun bırakıldığı hakları da talep edebilir. m. 63 uyarınca haftalık çalışma süresi en çok kırk beş saat, m. 41 uyarınca fazla çalışma yüzde elli zamlı ödenir. Alacaklarda zamanaşımı İş Kanunu Ek Madde 3 ve m. 32 uyarınca beş yıldır.

İzinsiz çalıştırma iş hukukundaki hakları ortadan kaldırmaz. Çalışma izni alınmamış olması, fiilen kurulmuş bir iş ilişkisinin varlığını ve işçinin emeğinin karşılığını almasını engellemez. Sigorta kaydı yapılmamışsa 5510 sayılı Kanun m. 86/9’a dayanan hizmet tespiti yolu da açıktır.

İşveren için pratik kontrol listesi: izin başvurusu iş sözleşmesindeki görevle uyumlu mu; iznin süresi ile pasaport geçerlilik süresi arasındaki altmış günlük fark hesaba katıldı mı; uzatma başvurusu izin bitmeden yapıldı mı; işe başlama ve ayrılış Bakanlığa on beş gün içinde bildirildi mi; SGK giriş ve çıkış bildirimleri kendi kanuni süresinde yapıldı mı; işyeri ya da görev değişikliği yeni izin gerektiriyor mu.