Tahkikat Aşamasında Delil Sunulabilir mi? 2026 — Sonradan Delil Gösterilmesi (HMK m.145), İki Haftalık Kesin Süre, Bilirkişi Raporundan Sonra Sunulan Belge, Hukuk Genel Kurulu Kararı ve Dilekçe Örnekleri (HMK m.119, 121, 137, 139, 140, 281)
20 Kasım 2026

Tahkikat Aşamasında Delil Sunulabilir mi? 2026 — Sonradan Delil Gösterilmesi (HMK m.145), İki Haftalık Kesin Süre, Bilirkişi Raporundan Sonra Sunulan Belge, Hukuk Genel Kurulu Kararı ve Dilekçe Örnekleri (HMK m.119, 121, 137, 139, 140, 281)

Tahkikat aşamasında kural olarak yeni delil sunulamaz. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun kurduğu düzen şöyledir: deliller dava ve cevap dilekçelerinde gösterilir (m.119/1-f, m.129/1-e), eldeki belgeler dilekçeye eklenir (m.121), eksik kalan belgeler ön inceleme davetiyesinin tebliğinden itibaren iki haftalık kesin süre içinde tamamlanır (m.139/1-ç, m.140/5), tahkikatta ise süresinde gösterilmiş deliller incelenir. Bu sürelerden sonra delil gösterilmesi yalnızca m.145’teki iki hâlde ve mahkemenin izniyle mümkündür: delilin sonradan ileri sürülmesi yargılamayı geciktirme amacı taşımıyorsa veya süresinde ileri sürülememesi tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu 21.05.2025 tarihli ve 2024/9-208 E., 2025/328 K. sayılı kararında tahkikatın amacının kural olarak delil toplamak değil, delilleri incelemek ve değerlendirmek olduğunu belirtmiş; baştan beri tarafın elinde bulunan ve bilirkişi raporu alındıktan sonra dosyaya sunulan belgenin dikkate alınmamasını hukuka uygun bulmuştur. Bu rehber kuralı, istisnayı, karşı taraf süresinden sonra delil sunduğunda yapılacakları, süreyi kaçıran tarafın elindeki yolları ve iki dilekçe örneğini bir arada veriyor.

Karşı taraf süresinden sonra belge mi sundu?

İtiraz, belgenin sunulduğunu öğrenir öğrenmez yazılı olarak ve ilk duruşmada tutanağa geçirilerek yapılmalıdır. Hukukçular Evi Ankara: 0554 648 37 15

📞 Hemen Arayın 💬 WhatsApp

Kısaca: Tahkikatta delil sunma konusunda dört nokta

1. Kural yasaktır. HMK m.145 uyarınca taraflar Kanunda belirtilen süreden sonra delil gösteremez. Deliller dilekçelerde gösterilir, ön incelemedeki iki haftalık kesin sürede tamamlanır.

2. İstisna dardır ve izne bağlıdır. Delilin sonradan ileri sürülmesi yargılamayı geciktirme amacı taşımıyorsa veya süresinde ileri sürülememesi tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa mahkeme izin verebilir. İhmal, bu istisnayı açmaz.

3. Rapordan sonra delil tamamlanmaz. Bilirkişi raporu aleyhe çıktıktan sonra, baştan beri elde bulunan belgeyi dosyaya sunmak m.145 anlamında “yeni delil” sayılmaz. Hukuk Genel Kurulu bu yöndedir.

4. İtiraz hemen yapılır. Karşı tarafın süresinden sonra sunduğu delile yazılı olarak ve duruşma tutanağına geçirilerek karşı çıkılmalı, bu itiraz rapora itirazda ve istinafta da tekrarlanmalıdır.

Kısa Cevap: Tahkikat Delil Toplama Aşaması Değildir

Hukuk davasında en sık yapılan hatalardan biri, delillerin duruşmalar ilerledikçe dosyaya eklenebileceğini düşünmektir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu bu anlayışı terk etmiştir. Kanun yargılamayı aşamalara ayırmış ve her aşamaya ayrı bir iş vermiştir. Delilin gösterilmesi dilekçeler aşamasının, sunulması ve toplanması ön incelemenin, incelenmesi ve değerlendirilmesi ise tahkikatın işidir.

Kanun bu ayrımı sıraya da bağlamıştır. HMK m.137/2 uyarınca ön inceleme tamamlanmadan ve gerekli kararlar alınmadan tahkikata geçilemez, tahkikat için duruşma günü verilemez. Tahkikata geçildiğinde tarafların delil defteri kapanmış olur. HMK m.145 bunu açıkça söyler: taraflar Kanunda belirtilen süreden sonra delil gösteremez.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 21.05.2025 tarihli ve 2024/9-208 E., 2025/328 K. sayılı kararında bu düzeni tek cümleyle özetlemiştir: “Tahkikatın amacı, kural olarak delil toplamak değil, delilleri incelemek ve değerlendirmektir”. Kurul aynı kararda bunun gerekçesini de göstermiştir. Aksi kabul edilirse tahkikat tamamlanamaz ve yargılama uzar.

Kuralın bir istisnası vardır ve o da m.145’in ikinci cümlesindedir. Bu istisna, süreyi kaçıran her tarafa açılmış ikinci bir kapı değildir. Aşağıda önce kuralı oluşturan süreleri, sonra istisnanın koşullarını, ardından uygulamada en çok karşılaşılan durumu, yani bilirkişi raporundan sonra sunulan belgeyi ele alıyoruz.

Delil Hangi Aşamada Gösterilir, Hangi Aşamada Sunulur?

Yazılı yargılama usulünde bir davanın beş aşaması vardır: dilekçelerin karşılıklı verilmesi, ön inceleme, tahkikat, sözlü yargılama ve hüküm. Delillere ilişkin yükümlülükler ilk iki aşamada tamamlanır.

Aşamalara göre delil yükümlülükleri (yazılı yargılama usulü)

AşamaTaraf ne yaparDayanak
DilekçelerHer vakıanın hangi delille ispat edileceğini gösterir; elindeki belgeleri dilekçeye ekler; başka yerden getirtilecek belgeler için açıklama yapar.m.119/1-f, m.121, m.129/1-e, m.129/2, m.136/2, m.194
Ön incelemeDilekçesinde gösterdiği ama henüz sunmadığı belgeleri, davetiyenin tebliğinden itibaren iki haftalık kesin süre içinde sunar; getirtilecek belgeler için açıklamayı tamamlar.m.137/1, m.139/1-ç, m.140/5
TahkikatYeni delil gösteremez. Süresinde gösterilen deliller incelenir: tanık dinlenir, bilirkişi incelemesi ve keşif yapılır, belgeler değerlendirilir.m.143, m.145, m.147
Tahkikatın sonuToplanan deliller hakkında açıklama yapar. Mahkeme tahkikatın bittiğini tefhim eder.m.184
Sözlü yargılamaSon sözünü söyler. Bu aşamada da yeni delil gösterilemez.m.186

Dilekçeler aşaması

Davacı dava dilekçesinde, iddia ettiği her vakıanın hangi delillerle ispat edileceğini göstermek zorundadır (HMK m.119/1-f). Aynı yükümlülük cevap dilekçesi bakımından davalı için geçerlidir (m.129/1-e). Kanun yalnızca delilin adının yazılmasıyla yetinmez. Dava dilekçesinde gösterilen ve davacının elinde bulunan belgelerin dilekçeye eklenerek mahkemeye verilmesi, başka yerlerden getirtilecek belge ve dosyalar için de bunların bulunabilmesini sağlayıcı açıklamanın dilekçede yer alması zorunludur (m.121). Bu hüküm cevap dilekçesi hakkında da uygulanır (m.129/2).

Yazılı yargılamada taraflar ikinci dilekçelerini de verebilir. Davacı cevaba cevap, davalı ikinci cevap dilekçesi sunar ve bu dilekçeler hakkında dava ve cevap dilekçelerine ilişkin hükümler kıyasen uygulanır (m.136). Taraflar bu dilekçelerle iddia ve savunmalarını serbestçe genişletebildiğinden (m.141/1), yeni ileri sürdükleri vakıalar için bu dilekçelerde delil gösterebilirler. Dilekçelerin verilmesi tamamlandığında delil gösterme dönemi de sona erer.

HMK m.194 bu yükümlülüğü ispat hukuku yönünden tekrar eder: taraflar dayandıkları vakıaları ispata elverişli şekilde somutlaştırmalı, dayandıkları delilleri ve hangi delilin hangi vakıanın ispatı için gösterildiğini açıkça belirtmelidir.

Ön inceleme

Mahkeme ön incelemede dava şartlarını ve ilk itirazları inceler, uyuşmazlık konularını tam olarak belirler, hazırlık işlemleri ile tarafların delillerini sunmaları ve delillerin toplanması için gereken işlemleri yapar (m.137/1). Delillerin sunulması ve toplanması, Kanunun açık ifadesiyle ön incelemenin işidir.

Ön inceleme duruşmasının sonunda tarafların anlaşamadıkları hususlar tutanakla tespit edilir ve tahkikat bu tutanak esas alınarak yürütülür (m.140/3). Bu tutanak, tahkikatta neyin inceleneceğini belirler. Tahkikat, sınırları ön incelemede çizilmiş bir alanda ve o tarihte dosyada bulunan delillerle yürür.

Tahkikat ve sözlü yargılama

Taraflar ön inceleme aşamasının tamamlanmasından sonra tahkikat için duruşmaya davet edilir (m.147/1). Tahkikatta tarafların ileri sürdükleri bütün iddia ve savunmalar birlikte incelenir (m.143/1). Hâkim, tarafların iddia ve savunmalarıyla toplanan delilleri inceledikten sonra taraflara tahkikatın tümü hakkında açıklama yapabilmeleri için söz verir; tahkikatı gerektiren bir husus kalmadığını görürse tahkikatın bittiğini tefhim eder (m.184). Ardından aynı duruşmada sözlü yargılamaya geçilir (m.186/1).

Bu maddelerin hiçbirinde taraflara tahkikat sırasında delil listesini genişletme imkânı tanınmamıştır. Tahkikat bölümünde delil gösterilmesine ilişkin tek hüküm m.145’tir ve o da yasağı koyan hükümdür.

“Delil Göstermek” ile “Delil Sunmak” Aynı Şey Değildir

Kanun iki ayrı yükümlülükten söz eder. Delil göstermek, bir vakıanın hangi delille ispat edileceğini dilekçede bildirmektir. Delil sunmak ise gösterilen belgenin kendisini dosyaya vermektir. İki yükümlülüğün süresi de sonucu da farklıdır.

Gösterme ve sunma ayrımı

SoruDelil göstermeDelil sunma
Ne yapılır?Vakıa ile delil eşleştirilerek dilekçede bildirilir.Belgenin aslı veya örneği dosyaya verilir; getirtilecek belge için açıklama yapılır.
Ne zaman?Dilekçeler aşamasında.Dilekçeyle birlikte; eksik kalmışsa ön inceleme davetiyesinin tebliğinden itibaren iki haftalık kesin süre içinde.
Dayanakm.119/1-f, m.129/1-e, m.194/2m.121, m.129/2, m.139/1-ç
YapılmazsaO delile dayanılamaz; sonradan gösterilmesi ancak m.145 koşullarında mümkündür.Tarafın o delile dayanmaktan vazgeçmiş sayılmasına karar verilir (m.140/5).

Bu ayrımın pratik sonucu şudur: ön incelemedeki iki haftalık süre, dilekçede gösterilmiş ama sunulmamış belgeler içindir. HMK m.139/1-ç ve m.140/5 bilinçli olarak “dilekçelerinde gösterdikleri” belgelerden söz eder. Dilekçede hiç gösterilmemiş bir belge bu süre içinde dahi dosyaya sokulamaz. Hukuk Genel Kurulu da 21.05.2025 tarihli kararında aynı sonuca varmış, dava ve cevap dilekçelerinde gösterilmemiş belgelerin ön inceleme duruşması dâhil sonradan ikame edilmesinin ancak m.145’teki şartlarla mümkün olduğunu belirtmiştir.

Dilekçelerin sonuna eklenen “her türlü delil”, “sair deliller” veya “karşı tarafın delillerine karşı delil sunma hakkımız saklıdır” gibi kalıplar bu yükümlülüğü karşılamaz. Kanun, hangi delilin hangi vakıanın ispatı için gösterildiğinin açıkça belirtilmesini ister (m.194/2). Adı konmamış bir delil, gösterilmiş delil değildir.

Karşı ispat ayrıdır. İspat yükünü taşımayan taraf, karşı tarafın iddiasının doğru olmadığı hakkında delil sunabilir ve bunu yapmakla ispat yükünü üzerine almış olmaz (m.191). Ancak karşı ispat için gösterilecek deliller de aynı süre kurallarına tabidir; karşı ispat hakkı, süresinden sonra delil gösterme izni anlamına gelmez.

İki Haftalık Kesin Süre: HMK m.139/1-ç ve m.140/5

Ön inceleme duruşması için çıkarılan davetiyede taraflara bir dizi ihtar yapılır. Bunlardan biri doğrudan delillerle ilgilidir. Davetiyenin tebliğinden itibaren iki haftalık kesin süre içinde tarafların dilekçelerinde gösterdikleri, ancak henüz sunmadıkları belgeleri mahkemeye sunmaları veya başka yerden getirtilecek belgelerin getirtilebilmesi amacıyla gereken açıklamayı yapmaları gerekir. Davetiyede, bu hususların verilen süre içinde yerine getirilmemesi hâlinde o delile dayanmaktan vazgeçmiş sayılacaklarına karar verileceği de ihtar edilir (m.139/1-ç).

Yaptırım m.140/5’tedir: 139 uncu madde uyarınca yapılan ihtara rağmen dilekçelerinde gösterdikleri belgeleri sunmayan veya belgelerin getirtilmesi için gerekli açıklamayı yapmayan tarafın bu delillere dayanmaktan vazgeçmiş sayılmasına karar verilir.

Bu düzenleme 22.07.2020 tarihli ve 7251 sayılı Kanun’la bugünkü hâlini almıştır. Değişiklikten önce süre ön inceleme duruşmasında veriliyordu. Şimdi süre davetiyenin tebliğiyle kendiliğinden işlemeye başlar ve duruşma günü beklenmez. Süre kesindir. Kesin süre içinde yapılması gereken işlemi süresinde yapmayan tarafın o işlemi yapma hakkı ortadan kalkar (m.94/3).

İlk bakılacak nokta ihtardır. HMK m.140/5 yaptırımı “139 uncu madde uyarınca yapılan ihtara rağmen” sözleriyle ihtara bağlamıştır. Davetiyede bu ihtar yer almıyorsa veya davetiye usulüne uygun tebliğ edilmemişse, delilden vazgeçilmiş sayılma sonucunun doğup doğmadığı tartışılabilir. Süreyi kaçırdığını düşünen taraf önce davetiyenin içeriğini ve tebliğ tarihini kontrol etmelidir.

HMK m.145: Sonradan Delil Gösterilmesinin İki İstisnası

Maddenin metni iki cümleden oluşur:

HMK m.145 – Sonradan delil gösterilmesi: “Taraflar, Kanunda belirtilen süreden sonra delil gösteremezler. Ancak bir delilin sonradan ileri sürülmesi yargılamayı geciktirme amacı taşımıyorsa veya süresinde ileri sürülememesi ilgili tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa, mahkeme o delilin sonradan gösterilmesine izin verebilir.”

İlk cümle kuraldır, ikinci cümle istisnadır. İstisnanın üç unsuru vardır: iki hâlden birinin gerçekleşmesi, tarafın bunu ileri sürerek izin istemesi ve mahkemenin izin vermesi. Madde gerekçesi, davaların uzamasının temel sebeplerinden birinin gereksiz yere yeni delil sunulması ve verilen sürelere uyulmaması olduğunu, bu nedenle sürelerden sonra yeni delil sunulmasının kural olarak yasaklandığını açıklar. Gerekçeye göre istisna, hukuki dinlenilme hakkının sonucudur ve hâkim izin verirken gerekçesini de belirtmelidir.

Birinci hâl: Yargılamayı geciktirme amacının bulunmaması

Delilin sonradan ileri sürülmesi yargılamayı geciktirme amacı taşımıyorsa izin verilebilir. Burada bakılan, tarafın saikidir. Delil neden baştan gösterilmemiştir, neden şimdi ileri sürülmektedir ve incelenmesi davayı ne kadar uzatacaktır? Dosya karar aşamasına gelmişken, yeni bir bilirkişi incelemesini veya yeni duruşmaları gerektirecek bir delilin ileri sürülmesi bu koşulu karşılamaz.

İkinci hâl: Tarafın kusurunun bulunmaması

Delilin süresinde ileri sürülememesi tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa izin verilebilir. Hukuk Genel Kurulu 21.05.2025 tarihli kararında bu hâli somutlaştırmıştır. Delilin sonradan sunulması, o delile daha önce ulaşılamamasına, delilin varlığı hakkında mazur görülebilir bir bilgisizliğe veya bir engellemeye dayanıyorsa mümkündür. Tarafın ihmali, yeterince araştırmaması, davayı önemsememesi, davayı uzatma amacı veya kötü niyeti nedeniyle delili sunmamış olması hâlinde ise sonradan delil sunulması kabul edilmez ve taraf o delilden vazgeçmiş sayılır. Kurula göre istisna, ancak tarafın kendi elinde olmayan ve çok sınırlı kalan durumlar için düşünülmüştür.

Hangi durum m.145 kapsamına girer, hangisi girmez?

DurumDeğerlendirmeNeden
Belge baştan beri tarafın elindeydi, dilekçeye eklenmediGirmezSüresinde sunulmaması tarafın kendi kusurudur.
Belge tarafın kendi kayıtlarında veya sisteminde duruyorduGirmezUlaşılamayan bir delil değildir; araştırmama mazeret olmaz.
Belge, aleyhe çıkan bilirkişi raporundan sonra sunulduGirmezRaporun sonucuna göre delil tamamlamak, kuralın önlemek istediği durumdur.
Belge dava açıldıktan sonra düzenlendi veya ortaya çıktıGirebilirSüresinde gösterilmesi fiilen mümkün değildir.
Belge üçüncü kişinin elindeydi ve varlığı sonradan öğrenildiGirebilirMazur görülebilir bilgisizlik söz konusu olabilir; bunu ileri süren taraf açıklamalıdır.
Karşı taraf delile ulaşılmasını engellediGirebilirGecikme tarafın etki alanı dışındadır.

Mahkemenin izni: Talep ve gerekçeli karar

İstisna kendiliğinden işlemez. Delilin dosyaya konulmuş olması, o delilin kabul edildiği anlamına gelmez. Sonradan delil göstermek isteyen taraf, hangi hâle dayandığını açıklayarak mahkemeden izin istemelidir. Hukuk Genel Kurulu’nun incelediği olayda da belgeyi geç sunan tarafın m.145 koşullarına ilişkin hiçbir açıklama yapmamış olması sonuca etkili olmuştur.

Madde “izin verebilir” der; mahkemenin takdir yetkisi vardır. Ancak bu takdir gerekçesiz kullanılamaz. İzin verilirken hangi hâlin gerçekleştiği ara kararında gösterilmelidir. Gerekçesi bulunmayan bir ara kararıyla veya hiçbir karar verilmeden sonradan sunulan delilin incelenmesi, karşı tarafın hukuki dinlenilme hakkını (m.27) da ilgilendirir; çünkü bu hak, mahkemenin açıklamaları dikkate alarak değerlendirme yapmasını ve kararlarını somut ve açık olarak gerekçelendirmesini de içerir.

Bilirkişi Raporu Aleyhe Çıktıktan Sonra Sunulan Belge

Uygulamada m.145 en çok şu durumda gündeme gelir. Taraflardan biri iddiasını veya savunmasını belgelemeden davayı yürütür. Dosya bilirkişiye gider. Bilirkişi, iddiayı doğrulayan belgelerin dosyada bulunmadığını tespit eder. Bunun üzerine o taraf, rapora itiraz dilekçesinin ekinde, o güne kadar sunmadığı belgeleri dosyaya verir ve ek rapor alınmasını ister.

Bu belgeler çoğu zaman yeni değildir. Dava açılmadan önce de tarafın elindedir veya kendi kayıtlarında durmaktadır. Yeni olan tek şey, bilirkişi raporunun sonucudur. Taraf, eksiğini rapordan öğrenmiş ve delilini rapora göre tamamlamak istemektedir.

Hukuk Genel Kurulu’nun 21.05.2025 tarihli ve 2024/9-208 E., 2025/328 K. sayılı kararına konu olay bu türdendir. Bir işçilik alacağı davasında davalı, cevap dilekçesinde işyeri kayıtlarına ve ücret bordrolarına dayanmış, ancak belgeleri sunmamıştır. Yargılama sürmüş, bilirkişi raporu alınmış, karar istinafta kaldırılmış ve dosya yeniden görülmüştür. Davalı, dava açıldıktan yaklaşık dört yıl sonra, bilirkişi raporundan sonra verdiği bir dilekçenin ekinde ödeme belgelerini ve ikinci iş sözleşmesini sunmuş, bunları daha önce neden sunamadığını da açıklamamıştır.

Özel Daire, belgelerin dikkate alınması gerektiği görüşüyle kararı bozmuştur. Bölge adliye mahkemesi direnmiştir. Direnme gerekçesine göre, tarafın elinde olmasına rağmen süresinde sunulmayan ve ek rapordan sonra rapora itiraz dilekçesi ekinde verilen belge, m.145 anlamında yeni delil olarak nitelendirilemez. Hukuk Genel Kurulu, oy çokluğuyla direnmeyi yerinde bulmuştur.

Kurulun gerekçesi şu noktalarda toplanır. Bir hukuki işlemi ispat eden veya ortadan kaldıran belge ya baştan beri vardır ya da yoktur. Varsa ve taraf bu belgeyi bildiği hâlde sunmamışsa, bunun sebebi kendisine etkin hak arama imkânı tanınmaması değil, kendi ihmalidir. Belgenin sonradan sunulması davayı uzatır. Yargılamanın geldiği aşamada yeni delil sunarak değerlendirme yapılmasını istemek mümkün değildir. Kurul, 11.11.2021 tarihli ve 2019/(22)9-637 E., 2021/1387 K. sayılı kararının da aynı yönde olduğunu belirtmiştir.

Karar oy çokluğuyla verilmiştir. Görüşmeler sırasında, sonradan sunulan belgenin borcu sona erdiren nitelikte olması hâlinde dikkate alınması gerektiği yönünde görüşler de ileri sürülmüş, ancak bunlar çoğunluk tarafından kabul edilmemiştir. Ödeme belgesi gibi borcu sona erdiren belgeler bakımından tartışma tümüyle kapanmış sayılmaz; yine de sonucu belirleyen, belgenin baştan beri tarafın elinde olup olmadığı ve gecikmenin açıklanıp açıklanmadığıdır.

Ek rapor, delil süresini yeniden açmaz

Rapora itiraz ile sonradan delil gösterme birbirine karıştırılmamalıdır. Taraflar, bilirkişi raporunun tebliğinden itibaren iki hafta içinde raporda eksik gördükleri hususların tamamlattırılmasını, belirsizlik gösteren hususlar hakkında açıklama yapılmasını veya yeni bilirkişi atanmasını isteyebilir (HMK m.281/1). Mahkeme de raporun eksikliğini veya belirsizliğini gidermek için ek rapor alabilir (m.281/2). Bu hükümlerin konusu raporun eksiğidir, dosyanın eksiği değil.

Bilirkişi “şu belgeler dosyada yok” diyorsa rapor eksik değildir; rapor, delil durumunu olduğu gibi tespit etmiştir. Eksik olan tarafın delilidir. Bilirkişinin “bu belgeler dosyaya kazandırılırsa rapor düzenlenebilir” şeklindeki ifadesi de taraflara yeni bir delil süresi vermez. Süreyi Kanun koyar, bilirkişi koymaz. Rapora itiraz dilekçesine eklenen ve dilekçelerde gösterilmemiş olan belge, m.145’teki izin alınmadıkça ek raporun dayanağı yapılamaz.

Rapora itirazın süresi, ek süre ve itirazın nasıl kurulacağı için Bilirkişi Raporuna İtiraz (HMK m.281) rehberimize, ek rapor ve yeniden keşif talebi için Bilirkişi Raporuna İtirazda Yeniden Keşif ve Ek Rapor Talebi yazımıza bakılabilir.

Dilekçe örneği: Ek rapor sonradan sunulan belgeye dayanıyor, kök raporla çelişiyor veya hesabı hatalıysa itirazın nasıl kurulacağını ve iki dilekçe örneğini Bilirkişi Ek Raporuna İtiraz Dilekçesi Örneği (HMK m.281) yazımızda anlattık.

Hâkim Kendiliğinden Delil İsteyebilir mi?

Süresinden sonra sunulan delili savunan tarafın en sık dayandığı hüküm, hâkimin davayı aydınlatma ödevidir. HMK m.31’e göre hâkim, uyuşmazlığın aydınlatılmasının zorunlu kıldığı durumlarda, maddi veya hukuki açıdan belirsiz yahut çelişkili gördüğü hususlar hakkında taraflara açıklama yaptırabilir, soru sorabilir, delil gösterilmesini isteyebilir.

Bu hükmün sınırı aynı Kanunun m.25’indedir. Hâkim, iki taraftan birinin söylemediği şeyi veya vakıaları kendiliğinden dikkate alamaz; Kanunla belirtilen durumlar dışında kendiliğinden delil toplayamaz. Aydınlatma ödevi, tarafların ileri sürdüğü vakıalardaki belirsizliği ve çelişkiyi gidermek içindir. Süresinde hareket etmeyen tarafın delil eksiğini tamamlama aracı değildir. Aksi kabul edilirse m.145’teki yasak, m.31 yoluyla her dosyada aşılabilir ve hükmün anlamı kalmaz.

Kanunun hâkime kendiliğinden hareket etme yetkisi verdiği hâller ise ayrıdır ve bunlar bilinmelidir:

Hâkimin kendiliğinden hareket edebildiği hâller

HâlKapsamDayanak
Ticari defterlerin ibrazıMahkeme ticari davalarda tarafların ticari defterlerinin ibrazına kendiliğinden veya talep üzerine karar verebilir.m.222/1
Bilirkişi incelemesiÇözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde talep üzerine veya kendiliğinden bilirkişiye başvurulur.m.266/1
Ek rapor ve sözlü açıklamaRapordaki eksiklik veya belirsizlik için mahkeme kendiliğinden ek rapor alabilir.m.281/2
Resen araştırma ilkesinin geçerli olduğu işlerÇekişmesiz yargı işlerinde, aksine hüküm bulunmadıkça resen araştırma ilkesi geçerlidir. Kanunların hâkime resen araştırma yetkisi verdiği davalar da bu kapsamdadır.m.385/2, m.25/2

Bu hâllerin ortak noktası, hâkimin Kanundan aldığı açık bir yetkiyle hareket etmesidir. Tarafın elinde bulunan ve süresinde sunmadığı bir belgenin, karşı tarafın itirazına rağmen “dosyaya kazandırılması” bu hâllerden hiçbirine girmez. Ticari defterler bakımından da ayrım yapılmalıdır: defterlerin ibrazına karar verilmesi başka, defter dışındaki yazışma, ekran görüntüsü ve iç yazıların süresinden sonra dosyaya alınması başka şeydir.

Karşı Taraf Süresinden Sonra Delil Sundu: Adım Adım Ne Yapılır?

Kanun m.145’te karşı tarafın muvafakatinden söz etmez. Açık muvafakat, iddia ve savunmanın genişletilmesi bakımından m.141/2’de düzenlenmiştir. Bununla birlikte süresinden sonra sunulan delile karşı çıkılmaması, bu usul itirazının sonradan ileri sürülmesini zayıflatır. İtiraz gecikmeden ve iz bırakacak şekilde yapılmalıdır.

Süresinden sonra sunulan delile karşı izlenecek yol

AdımNe yapılırDayanak
1. TespitBelgenin dilekçelerde gösterilip gösterilmediği, dilekçeye eklenip eklenmediği ve ön inceleme davetiyesindeki sürede sunulup sunulmadığı kontrol edilir.m.119/1-f, m.121, m.139/1-ç
2. Yazılı itirazBelgenin sunulduğu öğrenilir öğrenilmez, dikkate alınmaması istemiyle beyan dilekçesi verilir; muvafakat edilmediği açıkça yazılır.m.145, m.140/5
3. Tutanağa geçirmeİlk duruşmada aynı beyan tutanağa yazdırılır. Tahkikat ve yargılama işlemleri ancak tutanakla ispat edilebilir.m.154, m.156
4. Ara kararına itirazMahkeme belgeyi kabul eder veya bilirkişiye gönderirse, ara kararından dönülmesi ve iznin gerekçesinin gösterilmesi istenir.m.145, m.27
5. Rapora itirazda tekrarSonradan sunulan belgeye dayanan ek rapora itiraz edilirken, raporun dayanağının hükme esas alınamayacağı ilk husus olarak ileri sürülür.m.281/1
6. Esasa ilişkin itirazlarUsul itirazı saklı tutularak belgenin ispat gücüne ve içeriğine yönelik itirazlar da bildirilir.m.198, m.282
7. İstinafİtiraz reddedilir ve karar aleyhe çıkarsa, usul hatası istinaf sebebi olarak açıkça gösterilir.m.355

Altıncı adım önemlidir. Yalnızca usul itirazında bulunup belgenin içeriğine hiç değinmemek, mahkemenin belgeyi kabul etmesi hâlinde tarafı savunmasız bırakır. Deneyimli bir vekil iki katmanı birlikte kurar: önce belgenin dikkate alınamayacağını, ardından dikkate alınsa dahi neden ispata yetmediğini açıklar. Bunu yaparken belgeye muvafakat edilmediğini her dilekçede yinelemek gerekir.

Duruşma tutanağına yazdırılacak beyan kısa ve açık olmalıdır. Örneğin: “Karşı tarafın tahkikat aşamasında sunduğu belgelere muvafakatimiz yoktur. Delil gösterme süresi geçmiştir, m.145 koşulları oluşmamıştır. Bu belgelerin ve bunlara dayanılarak yapılacak incelemenin hükme esas alınmamasını talep ediyoruz.”

Delil Süresini Kaçıran Taraf Ne Yapabilir?

Meseleye diğer taraftan bakmak da gerekir. Bir delili süresinde gösteremeyen veya sunamayan tarafın önünde sınırlı sayıda yol vardır ve hiçbiri güvenceli değildir.

HMK m.145 uyarınca izin talebi

İlk ve asıl yol budur. Talep gecikmeden yapılmalı, delilin ne olduğu, hangi vakıayı ispat edeceği, neden süresinde gösterilemediği ve incelenmesinin yargılamayı neden geciktirmeyeceği somut olarak açıklanmalıdır. Gecikmenin sebebi belgelenebiliyorsa belgesi eklenmelidir. Delilin sessizce dosyaya konulması ve açıklama yapılmaması, yukarıdaki Hukuk Genel Kurulu kararında görüldüğü gibi talebin reddine götürür.

Islah delil süresini yeniden açar mı?

Islah, tarafın yapmış olduğu usul işlemlerini kısmen veya tamamen düzeltmesidir; aynı davada yalnızca bir kez ve tahkikatın sona ermesine kadar yapılabilir (m.176, m.177/1). Islahla yeni bir vakıa ileri sürülürse, o vakıanın ispatı için delil gösterilebilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi 2022/5112 E., 2022/7116 K. sayılı kararında, dilekçeler aşamasında delil bildirmeyen tarafın ıslah dilekçesiyle ileri sürdüğü yeni vakıalara yönelik delil bildirebileceğini kabul etmiştir.

Aynı kararda yer verilen görüşe göre ise, delilini Kanunun öngördüğü sürede ve usulde göstermeyen veya sunmayan taraf bunu ıslah yoluyla telafi edemez. Başka bir deyişle ıslah, yalnızca kaçırılan delil süresini geri kazanmak için kullanılamaz; aynı vakıa için süresinde gösterilmemiş delilin ıslah yoluyla dosyaya sokulması, delillere ilişkin sürelerin dolanılması anlamına gelir. Islaha bu amaçla başvuran taraf, tek ıslah hakkını da tüketmiş olur.

Eski hâle getirme

Elde olmayan sebeplerle kanunda belirtilen veya hâkimin kesin olarak belirlediği süre içinde bir işlemi yapamayan kimse eski hâle getirme talebinde bulunabilir (m.95/1). Talep, engelin ortadan kalkmasından itibaren iki hafta içinde ve en geç nihai karar verilinceye kadar yapılmalıdır (m.96). Ağır hastalık, doğal afet gibi gerçekten elde olmayan sebeplerle iki haftalık kesin sürenin kaçırıldığı hâllerde bu yol düşünülebilir. İş yoğunluğu veya belgenin geç bulunması kural olarak elde olmayan sebep sayılmaz. Ayrıntı için Süreler, Adli Tatil ve Eski Hâle Getirme rehberimize bakılabilir.

Davetiyedeki ihtarın denetlenmesi

Delilden vazgeçilmiş sayılma yaptırımı ihtara bağlıdır. Ön inceleme davetiyesinde m.139/1-ç’deki ihtar yer almıyorsa veya davetiye usulsüz tebliğ edilmişse, bu husus ileri sürülerek belgelerin süresinde sunulmuş sayılması istenebilir. Bu, dilekçede gösterilmiş ama sunulmamış belgeler için geçerli bir yoldur; dilekçede hiç gösterilmemiş deliller bakımından sonuç vermez.

Basit Yargılama Usulünde Durum

Hizmet ilişkisinden doğan davalar, sulh hukuk mahkemelerinin görevine giren dava ve işler, nafaka davaları ve Kanunun saydığı diğer işler basit yargılama usulüne tabidir (m.316). Bu usulde kural daha da serttir, çünkü ikinci dilekçe yoktur. Taraflar cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesi veremez (m.317/3). Taraflar dilekçeleriyle birlikte tüm delillerini açıkça ve hangi vakıanın delili olduğunu da belirterek bildirmek, ellerinde bulunan delillerini dilekçelerine eklemek ve başka yerlerden getirtilecek belge ve dosyalar için bunların bulunabilmesini sağlayan bilgilere dilekçelerinde yer vermek zorundadır (m.318).

Basit yargılama usulü hakkında hüküm bulunmayan hâllerde yazılı yargılama usulüne ilişkin hükümler uygulanır (m.322/1). Hukuk Genel Kurulu 21.05.2025 tarihli kararında, bu yollama nedeniyle m.145’teki koşulların bulunması hâlinde sonradan gösterilen delillerin basit yargılama usulünde de incelenebileceğini belirtmiştir. Yani istisna bu usulde de vardır, ama koşulları aynıdır. Kararın konusu olan işçilik alacağı davası da basit yargılama usulüne tabidir. Usulün ayrıntıları için Basit Yargılama Usulü (HMK m.316-322) rehberimize bakılabilir.

Tanık Listesinde Özel Kural: İkinci Liste Verilemez

Tanık delili bakımından Kanun ayrıca bir sınır koymuştur. Tanık gösteren taraf, tanık dinletmek istediği vakıayı ve dinlenilmesi istenen tanıkların adı, soyadı ile tebliğe elverişli adreslerini içeren listeyi mahkemeye sunar. Bu listede gösterilmemiş olan kimseler tanık olarak dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez (m.240/2). Listede adres gösterilmemişse veya gösterilen adreste tanık bulunamamışsa tarafa kesin süre verilir; bu sürede adres gösterilmezse o tanığın dinlenilmesinden vazgeçilmiş sayılır (m.240/3).

Kanun bir kolaylık da tanımıştır. Tanık listesi için kesin süre verildiği ve dinlenme gününün belirlendiği hâllerde, liste verilmemiş olsa dahi taraf o duruşmada tanıklarını hazır bulundurursa tanıklar dinlenir (m.243/1). Bu hüküm, tanık deliline dilekçesinde dayanmış olan taraf içindir. Dilekçesinde tanık deliline hiç dayanmamış olan tarafın tahkikatta tanık dinletmek istemesi, m.145’in konusudur. Tanık delili ve yemin için Tanık Delili ve Yemin (HMK m.225-265) rehberimize bakılabilir.

İstinafta ve Temyizde Yeni Delil

İlk derecede kaçırılan delilin kanun yolunda telafi edilebileceği düşüncesi de yanlıştır. Bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinde, resen göz önünde tutulacaklar dışında, ilk derece mahkemesinde ileri sürülmeyen iddia ve savunmalar dinlenemez, yeni delillere dayanılamaz (m.357/1). İstisnası iki hâlle sınırlıdır: ilk derece mahkemesinde usulüne uygun olarak gösterildiği hâlde incelenmeden reddedilen deliller ile mücbir bir sebeple gösterilmesine olanak bulunmayan deliller bölge adliye mahkemesince incelenebilir (m.357/3).

Bu hüküm iki yönlü çalışır. Süresinde delil göstermeyen taraf istinafta yeni delil getiremez. Buna karşılık süresinde gösterdiği delili mahkemece incelenmeyen taraf, bunu istinaf sebebi yaparak delilin incelenmesini sağlayabilir. Karşı tarafın süresinden sonra sunduğu delile dayanılarak hüküm kurulmuşsa, ilk derecede yapılan ve tutanağa geçirilen itiraz istinaf dilekçesinin temelini oluşturur. İnceleme istinaf dilekçesinde belirtilen sebeplerle sınırlı yapıldığından (m.355), bu itirazın dilekçede açıkça yer alması gerekir.

Sık Yapılan Hatalar

Delil sürelerinde sık yapılan hatalar ve doğrusu

HataSonucuDoğrusu
Dilekçeye “her türlü delil” yazıp geçmekAdı konmamış delil gösterilmiş sayılmaz.Her vakıa için delil tek tek ve açıkça gösterilir (m.194/2).
Belgeyi “sonra sunarız” diyerek dilekçeye eklememekİki haftalık kesin süre kaçırılırsa delilden vazgeçilmiş sayılır.Eldeki belge dilekçeye eklenir (m.121).
Ön inceleme davetiyesini okumadan dosyaya koymakSüre tebliğle işlemeye başlar, duruşma günü beklenmez.Tebliğ tarihinden itibaren iki hafta takvime işlenir (m.139/1-ç).
Bilirkişi raporunu bekleyip delili ona göre tamamlamakSonradan sunulan belge m.145 kapsamına girmez.Bütün belgeler rapordan önce, süresinde sunulur.
Karşı tarafın geç sunduğu belgeye ses çıkarmamakUsul itirazı zayıflar, belge hükme esas alınabilir.Yazılı itiraz edilir ve tutanağa geçirilir.
Yalnızca usul itirazıyla yetinmekBelge kabul edilirse içeriğe karşı savunma kalmaz.Usul itirazı saklı tutularak esasa ilişkin itirazlar da bildirilir.
İkinci tanık listesi vermekİkinci liste dikkate alınmaz.Tek liste eksiksiz hazırlanır (m.240/2).
Eksik delili istinafta sunmayı planlamakİstinafta yeni delile dayanılamaz.Deliller ilk derecede ve süresinde gösterilir (m.357/1).

Dilekçe Örneği 1: Süresinden Sonra Sunulan Delile İtiraz

Aşağıdaki metin, karşı tarafın tahkikat aşamasında, bilirkişi raporundan sonra sunduğu belgelere karşı verilecek beyan için hazırlanmış bir çerçevedir. Köşeli parantez içindeki alanlar dosyaya göre doldurulmalı, dosyada bulunmayan hususlar metinden çıkarılmalıdır.

[ ] ASLİYE HUKUK MAHKEMESİ SAYIN HÂKİMLİĞİ’NE

DOSYA NO: [Yıl/Esas]

BEYANDA BULUNAN DAVALI: [Ad Soyad]

VEKİLİ: Av. [Ad Soyad]

DAVACI: [Ad Soyad / Unvan]

KONU: Davacının süresinden sonra sunduğu belgelere muvafakat edilmediğine ve bu belgelerin dikkate alınmaması istemine ilişkin beyanlarımızdır.

AÇIKLAMALAR

1. Davacı, [tarih] tarihli dilekçesinin ekinde [belgelerin adı] başlıklı belgeleri dosyaya sunmuştur. Bu belgeler dava dilekçesinde delil olarak gösterilmemiş, dilekçeye eklenmemiş ve ön inceleme aşamasında da sunulmamıştır. Belgeler, [tarih] tarihli bilirkişi raporunun davacı aleyhine sonuçlanmasından sonra dosyaya verilmiştir. Bu belgelerin dosyaya alınmasına muvafakatimiz yoktur.

A. Deliller dilekçeler aşamasında gösterilir ve ön incelemede tamamlanır (HMK m.119/1-f, m.121, m.139/1-ç, m.140/5)

2. Davacı, iddia ettiği her vakıanın hangi delille ispat edileceğini dava dilekçesinde göstermek ve elindeki belgeleri dilekçesine eklemek zorundadır. Dava dilekçesinin deliller bölümünde [dilekçede sayılan deliller] gösterilmiştir. Sonradan sunulan belgeler bu deliller arasında yer almamaktadır. Dilekçedeki “her türlü delil” ibaresi, hangi delilin hangi vakıa için gösterildiğinin açıkça belirtilmesini arayan m.194/2 karşısında delil göstermek anlamına gelmez.

3. Kanun, dilekçede gösterilmiş olup henüz sunulmamış belgeler için dahi ön inceleme davetiyesinin tebliğinden itibaren iki haftalık kesin süre öngörmüş, bu sürede sunulmayan delilden vazgeçilmiş sayılacağını düzenlemiştir. Dilekçede hiç gösterilmemiş belgelerin bu süreden de sonra, tahkikat aşamasında sunulması Kanunun kurduğu düzene aykırıdır.

B. Tahkikat aşamasında yeni delil gösterilemez (HMK m.137, m.145)

4. Ön inceleme tamamlanmış ve tahkikata geçilmiştir. Taraflar Kanunda belirtilen süreden sonra delil gösteremez. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 21.05.2025 tarihli ve 2024/9-208 E., 2025/328 K. sayılı kararında da belirtildiği üzere tahkikatın amacı delil toplamak değil, süresinde gösterilmiş delilleri incelemek ve değerlendirmektir.

5. Sonradan delil gösterilmesine ancak delilin geç ileri sürülmesi yargılamayı geciktirme amacı taşımıyorsa veya süresinde ileri sürülememesi tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa ve mahkeme izin verirse imkân vardır. Somut olayda bu koşullar yoktur. Belgeler [yıl] yılına aittir ve davacının kendi kayıtlarından ibarettir; dava açılmadan önce de davacının elindedir. Davacı bu belgeleri neden süresinde sunamadığını açıklamamış, sonradan delil göstermek için izin de istememiştir. Belgeler ancak bilirkişi raporu aleyhe çıkınca sunulmuştur. Raporun sonucuna göre delil tamamlanması, m.145’in koruduğu değil yasakladığı durumdur.

C. Ek rapor, sonradan sunulan belgelere dayandırılamaz (HMK m.281/2, m.25/2)

6. Ek rapor, bilirkişi raporundaki eksikliği veya belirsizliği gidermek için alınır. Kök raporda eksiklik veya belirsizlik yoktur; rapor, dosyada belge bulunmadığını tespit etmiştir. Eksik olan rapor değil, davacının delilidir. Hâkim kendiliğinden delil toplayamayacağından, süresinde gösterilmeyen belgelerin ek rapora dayanak yapılması mümkün değildir.

7. Açıklanan usul itirazımız saklı kalmak kaydıyla, sunulan belgeler içerikleri itibarıyla da iddiayı ispata elverişli değildir. [Belgelerin içeriğine yönelik itirazlar: tek taraflı düzenlenmiş olması, asıllarının sunulmaması, karşı tarafa ulaştığının gösterilmemesi vb.]

SONUÇ VE İSTEM

8. Davacının [tarih] tarihli dilekçesi ekinde sunduğu belgelere muvafakatimiz bulunmadığından bu belgelerin dikkate alınmamasına,

9. Bu belgelere dayanılarak bilirkişi incelemesi yaptırılmamasına, yaptırılmışsa düzenlenen raporun hükme esas alınmamasına,

10. Davanın dosyanın süresinde oluşan delil durumuna göre reddine karar verilmesini vekâleten arz ve talep ederiz. [Tarih]

Davalı Vekili
Av. [Ad Soyad]

Dilekçe Örneği 2: Sonradan Delil Gösterilmesine İzin Talebi

Bu metin ise meselenin öbür yüzü içindir: bir delili kendi kusuru olmaksızın süresinde gösteremeyen tarafın m.145 uyarınca izin istemesi. Talebin kabul edilmesi, gecikme sebebinin somut ve belgeli biçimde açıklanmasına bağlıdır.

[ ] ASLİYE HUKUK MAHKEMESİ SAYIN HÂKİMLİĞİ’NE

DOSYA NO: [Yıl/Esas]

TALEPTE BULUNAN DAVACI: [Ad Soyad]

VEKİLİ: Av. [Ad Soyad]

DAVALI: [Ad Soyad / Unvan]

KONU: HMK m.145 uyarınca sonradan delil gösterilmesine izin verilmesi talebimizdir.

AÇIKLAMALAR

1. Müvekkil, dava dilekçesinin [ ] numaralı bendinde [vakıanın kısa tanımı] vakıasına dayanmıştır. Bu vakıanın ispatına yarayan [belgenin adı ve tarihi], dilekçeler ve ön inceleme aşamasında dosyaya sunulamamıştır.

A. Delilin süresinde gösterilememesi müvekkilin kusurundan kaynaklanmamıştır (HMK m.145)

2. Söz konusu belge [dava açıldıktan sonra, … tarihinde düzenlenmiştir / üçüncü kişi olan …’nın elinde bulunmaktadır ve varlığı … tarihinde öğrenilmiştir / … nedeniyle müvekkilin erişimine kapalıydı]. Bu durum [ekli belge] ile sabittir. Müvekkilin belgeyi dilekçeler aşamasında göstermesi fiilen mümkün olmamıştır.

3. Belgenin varlığı öğrenilir öğrenilmez, gecikmeksizin işbu talepte bulunulmuştur.

B. Delilin incelenmesi yargılamayı geciktirmeyecektir (HMK m.145, m.30)

4. Belge tek bir evraktan ibarettir ve dilekçemiz ekinde sunulmuştur. İncelenmesi yeni bir bilirkişi incelemesi veya ek duruşma gerektirmemektedir. Tahkikat henüz sona ermemiştir. Talebimiz yargılamayı geciktirme amacı taşımamaktadır.

C. Talebin reddi hukuki dinlenilme hakkını zedeler (HMK m.27, m.189/1)

5. Sonradan delil gösterilmesine ilişkin istisna, hukuki dinlenilme hakkının ve ispat hakkının sonucudur. Müvekkilin elinde olmayan bir sebeple gösteremediği delilin incelenmemesi, ispat hakkının kullanılmasını imkânsız kılar.

SONUÇ VE İSTEM

6. Açıklanan nedenlerle, HMK m.145 uyarınca ekte sunduğumuz [belgenin adı] başlıklı belgenin sonradan delil olarak gösterilmesine izin verilmesine,

7. Belgenin karşı tarafa tebliği ile beyanları alındıktan sonra tahkikatta değerlendirilmesine karar verilmesini vekâleten arz ve talep ederiz. [Tarih]

Davacı Vekili
Av. [Ad Soyad]


EKLER: 1) Sonradan gösterilen belge. 2) Gecikmenin sebebini gösteren belge.

Dilekçe örnekleri hakkında. Bu metinler genel çerçevedir; her dosyanın delil durumu, usul işlemlerinin tarihleri ve ön inceleme tutanağı farklıdır. Dilekçe, dosyadaki tensip tutanağı, davetiye ve duruşma tutanakları incelenerek kurulmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Tahkikat aşamasında delil sunulabilir mi?

Kural olarak hayır. HMK m.145 uyarınca taraflar Kanunda belirtilen süreden sonra delil gösteremez. Deliller dilekçelerde gösterilir, eksik belgeler ön inceleme davetiyesinin tebliğinden itibaren iki haftalık kesin sürede sunulur. Tahkikatta yeni delil ancak m.145’teki iki hâlden biri gerçekleşmişse ve mahkeme izin verirse gösterilebilir.

Delil sunma süresi ne zaman biter?

Delil gösterme dilekçeler aşamasıyla sona erer. Dilekçede gösterilmiş ama sunulmamış belgeler için son süre, ön inceleme duruşması davetiyesinin tebliğinden itibaren iki haftadır (HMK m.139/1-ç). Bu sürede sunulmayan belgeler bakımından tarafın o delile dayanmaktan vazgeçmiş sayılmasına karar verilir (m.140/5).

Dilekçeye “her türlü delil” yazmak yeterli mi?

Hayır. HMK m.194/2 tarafların dayandıkları delilleri ve hangi delilin hangi vakıanın ispatı için gösterildiğini açıkça belirtmelerini zorunlu kılar. Adı konmamış bir delil gösterilmiş sayılmaz ve bu kalıp, sonradan delil sunma hakkı vermez.

Bilirkişi raporundan sonra yeni belge sunulabilir mi?

Belge baştan beri tarafın elindeyse sunulamaz. Hukuk Genel Kurulu 21.05.2025 tarihli ve 2024/9-208 E., 2025/328 K. sayılı kararında, süresinde sunulmayıp bilirkişi raporundan sonra dosyaya verilen belgelerin m.145 kapsamında değerlendirilemeyeceğini kabul etmiştir. Belge sonradan ortaya çıkmışsa veya gecikme tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa m.145 uyarınca izin istenebilir.

Karşı taraf süresinden sonra delil sundu, ne yapmalıyım?

Belgenin dikkate alınmaması istemiyle gecikmeden yazılı beyanda bulunulmalı, muvafakat edilmediği ilk duruşmada tutanağa geçirilmeli, mahkeme belgeyi kabul ederse ara kararından dönülmesi istenmeli ve bu itiraz rapora itirazda ve istinaf dilekçesinde tekrarlanmalıdır. Usul itirazı saklı tutularak belgenin içeriğine yönelik itirazlar da bildirilmelidir.

Hâkim süresi geçen delili kendiliğinden isteyebilir mi?

Kural olarak hayır. HMK m.25/2 uyarınca hâkim, Kanunla belirtilen durumlar dışında kendiliğinden delil toplayamaz. HMK m.31’deki davayı aydınlatma ödevi belirsiz veya çelişkili hususların açıklattırılması içindir; süresinde delil göstermeyen tarafın eksiğini tamamlama aracı değildir. Ticari defterlerin ibrazı (m.222/1) ve resen araştırma ilkesinin geçerli olduğu işler gibi Kanunun açıkça yetki verdiği hâller ayrıdır.

Islah ile yeni delil sunulabilir mi?

Islahla yeni bir vakıa ileri sürülürse o vakıanın ispatı için delil gösterilebilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi 2022/5112 E., 2022/7116 K. sayılı kararında bunu kabul etmiştir. Buna karşılık ıslah, yalnızca kaçırılan delil süresini telafi etmek için kullanılamaz. Islah aynı davada bir kez ve tahkikatın sona ermesine kadar yapılabilir (HMK m.176, m.177).

Basit yargılama usulünde sonradan delil gösterilebilir mi?

Basit yargılama usulünde taraflar tüm delillerini dilekçeleriyle birlikte bildirmek ve ellerindeki belgeleri dilekçelerine eklemek zorundadır (HMK m.318). HMK m.322 yollamasıyla m.145 bu usulde de uygulanır; koşulları varsa sonradan delil gösterilmesine izin verilebilir. Koşullar yazılı yargılamadakiyle aynıdır.

İkinci tanık listesi verilebilir mi?

Hayır. HMK m.240/2 uyarınca tanık listesinde gösterilmemiş olan kimseler tanık olarak dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez. Tanık listesi için kesin süre verildiği ve dinlenme gününün belirlendiği hâllerde, liste verilmemiş olsa dahi tarafın o duruşmada hazır bulundurduğu tanıklar dinlenir (m.243/1).

İstinafta yeni delil sunulabilir mi?

Kural olarak hayır. HMK m.357/1 uyarınca bölge adliye mahkemesinde yeni delillere dayanılamaz. İlk derece mahkemesinde usulüne uygun gösterildiği hâlde incelenmeden reddedilen veya mücbir bir sebeple gösterilmesine olanak bulunmayan deliller ise bölge adliye mahkemesince incelenebilir (m.357/3).

HMK m.145 uyarınca izin isterken dilekçede ne yazılmalı?

Delilin ne olduğu, hangi vakıayı ispat edeceği, neden süresinde gösterilemediği ve incelenmesinin yargılamayı neden geciktirmeyeceği somut olarak açıklanmalı, gecikmenin sebebi belgelenebiliyorsa belgesi eklenmelidir. Açıklama yapılmadan delilin dosyaya konulması talebin reddine yol açar.

Güncellik notu. Bu yazıdaki madde metinleri, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 16.07.2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanun’la yapılan değişiklikleri içeren güncel metninden Kasım 2026’da kontrol edilmiştir. 7589 sayılı Kanun delillerin gösterilmesine ve sunulmasına ilişkin m.119, m.121, m.139, m.140 ve m.145’te değişiklik yapmamıştır.

İlgili Rehberler

Delil süresi tartışması davanın sonucunu belirler

Karşı tarafın geç sunduğu belgeye itiraz da, kendi delilinizi kurtarmak için izin talebi de süreye ve doğru gerekçeye bağlıdır. Değerlendirme için: 0554 648 37 15

📞 Hemen Arayın 💬 WhatsApp

Dosyanız için değerlendirme

Dilekçeleri, ön inceleme davetiyesini ve duruşma tutanaklarını birlikte inceleyerek hangi delilin süresinde olduğunu ve itirazın nasıl kurulacağını belirleyelim. Telefon: 0554 648 37 15

İletişime Geçin

Bu içerik yargılama usulü alanındadır.

Yargılama Usulü Rehberi  ·  Dilekçe örnekleri  ·  Tüm hukuk dalları  ·  Hukuk gündemi

Post by Av. Fatma Öztürk