Rekabet Uyum Programı Nasıl Kurulur? 2024 Ceza Yönetmeliği, Kurul Kararları, İK Riskleri ve Baskın Hazırlığı (2026)

Rekabet uyum programı, şirketin 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanunu ihlal etme riskini haritalayıp yazılı kurallar, eğitim, iç kontrol, bildirim hattı ve yerinde inceleme hazırlığıyla yönettiği kurumsal sistemdir. Kanunda genel bir uyum programı kurma zorunluluğu yoktur ve Rekabet Kurulu, programın varlığını bugüne kadar ceza indirimi sebebi olarak kabul etmemiştir; 27.12.2024 tarihli yeni Ceza Yönetmeliğinin hafifletici unsurlar listesinde de uyum programı sayılmaz. Programın gerçek değeri başka yerdedir: ihlali önlemek, ortaya çıkan ihlali erken fark edip pişmanlık başvurusunda ilk sıraya geçmek, soruşturma tebliğinden sonra ihlali derhal durdurarak ağırlaştırıcı unsurdan kaçınmak ve yerinde incelemede hem engelleme cezasından korunmak hem de “yerinde incelemeye yardım” hafifletici unsurunu kazanmaktır. Kartel ve hâkim durum ihlallerinde ceza yıllık gayri safi gelirin yüzde onuna, belirleyici etkisi olan yöneticiye bu cezanın yüzde beşine kadar çıkabilir.

Rekabet Uyum Programı Nedir, Zorunlu mu?

Uyum programı, şirketin rakipler, bayiler, tedarikçiler, müşteriler ve çalışanlarla ilişkilerinde 4054 sayılı Kanunun 4. maddesindeki yasak anlaşma ve uyumlu eylemlere, 6. maddesindeki hâkim durumun kötüye kullanılmasına düşmemesi için kurulan iç düzendir. Kanunda şirketlere genel bir uyum programı kurma yükümlülüğü getiren bir hüküm yoktur; program gönüllüdür. Buna karşılık ihlal halinde yaptırımlar ağırdır ve programsız bir şirketin ihlali çoğu zaman ancak yerinde inceleme veya soruşturma bildirimiyle öğrenmesi, pişmanlık ve uzlaşma gibi imkânlardan geç ya da hiç yararlanamaması sonucunu doğurur.

Rekabet Kurumu konuya ilk kez 2011 tarihli Rekabet Mektubu ile dikkat çekmiş, ardından “Rekabet Hukuku Uyum Programı” başlıklı bir çalışma yayımlamıştır. Kurum yayınında aktarıldığına göre 2011 mektubunda bir programın başarısını etkileyen temel unsurlar şöyle sıralanmıştır: üst yönetimin kararlılığı ve desteği, uygun politika ve prosedürlerin varlığı, sürekli eğitim, düzenli değerlendirme süreci ve tutarlı bir disiplin ve teşvik uygulaması. Bu beş unsur, bugün de etkin bir programın asgari iskeleti olarak kullanılabilir.

Uyum programı birleşme ve devralmalarda taahhüt olarak da gündeme gelmiştir. Kurum yayınında aktarılan Lesaffre/Dosu Maya dosyasında, 2014’te tüm çalışanları kapsayan bir uyum programı dahil taahhütlerle verilen izin kararı idare mahkemesince iptal edilmiş, iptal Danıştay 13. Dairesince onanmış; işlem yeniden incelenerek 2018’de, uyum programının ilave üç yıl uygulanması da dahil taahhütlerle yeniden izin verilmiştir. Bu örnek, programın tek başına rekabet sorununu çözen bir araç olarak görülmediğini, ancak diğer tedbirlerle birlikte değer taşıyabileceğini gösterir.

Programsız Şirketin Risk Tablosu: 4054’teki Yaptırımlar

Uyum programına ayrılacak bütçe, aşağıdaki yaptırımlarla birlikte düşünülmelidir. Oransal cezalar, nihai karardan bir önceki mali yıl sonundaki yıllık gayri safi gelir üzerinden hesaplanır.

Yerinde incelemenin mahkeme kararıyla gerçekleştirilmesi, engelleme veya zorlaştırma nedeniyle öngörülen cezanın uygulanmasını engellemez (m.16/2). Yani kapıda direnilip sonradan sulh ceza hâkimliği kararıyla girilmesi, şirketi cezadan kurtarmaz. Yöneticilere verilen cezalar rekabet ihlalinde yöneticiye ve çalışana ceza, bilgi talebine uymamanın sonuçları ise bilgi isteme kararına uymamanın sonuçları yazılarımızda anlatılmıştır.

2024 Ceza Yönetmeliği: Cezayı Ne Artırır, Ne Azaltır?

27.12.2024 tarihli Yönetmelik, 2009 tarihli eski Yönetmeliği yürürlükten kaldırmış ve “kartel” ile “diğer ihlaller” ayrımına bağlı alt ve üst sınırları kaldırmıştır. Kurul önce ihlalin niteliği ve zararın ağırlığına göre bir başlangıç ceza oranı belirler, bunu ihlalin süresine göre artırır, ardından ağırlaştırıcı ve hafifletici unsurları uygular (m.4, 5). Uyum programının hangi aşamada işe yarayabileceğini görmek için bu unsurların bilinmesi gerekir.

Kurumun Kılavuzuna göre m.7’deki hafifletici unsurlar sınırlı sayıda değildir; Kurul bunlar dışındaki sebepleri de indirim sebebi olarak dikkate alabilir ve indirim için alt veya üst oran yoktur. Ancak uyum programı listede yer almaz ve aşağıda görüleceği üzere Kurul uygulaması bu yönde değildir. Kılavuz ayrıca Kanunun 15. maddesindeki yasal yükümlülüklerin yerine getirilmesinin, yani belgeleri göstermenin, kopya alınmasına izin vermenin ve sorulara cevap vermenin, tek başına “yardım” sayılmayacağını açıkça belirtir.

Kurul Kararlarında Uyum Programı Savunması

Rekabet Kurumunun 2026’da yayımladığı “Rekabet Uyum Programları” uzmanlık tezinde, uyum programının savunma olarak ileri sürüldüğü Kurul kararları derlenmiştir. Tezde aktarılan kararlardan bazıları şöyledir:

Aynı yayında Kurulun uyum programını ağırlaştırıcı unsur olarak da değerlendirmediği, yani programa rağmen ihlal yapılmasını ceza artırımı sebebi saymadığı belirtilmektedir. Sonuç açıktır: Programın değeri, mahkûmiyet kararındaki indirimde değil, ihlalin hiç yaşanmamasında ve yaşandığında zararın en aza indirilmesindedir. Kâğıt üzerinde kalan bir program ise Akaryakıt ve Algida-3 dosyalarında görüldüğü gibi, uygulamadaki davranışlar karşısında savunma değeri taşımaz.

Etkin Bir Programın Bileşenleri

Fiyat kararlarının belgelenmesi özellikle önemlidir. 4054 m.4’e göre bir anlaşmanın ispatlanamadığı durumlarda fiyat değişmelerinin veya arz-talep dengesinin rekabetin kısıtlandığı piyasalardakine benzerlik göstermesi uyumlu eylem karinesi oluşturur; taraflar ancak ekonomik ve rasyonel gerçeklere dayanarak uyumlu eylemde bulunmadıklarını ispatlayarak sorumluluktan kurtulabilir. Her fiyat değişikliğinin maliyet, talep ve strateji gerekçesiyle birlikte kayda geçirilmesi, bu ispat için en güçlü araçtır. Amaç ve etki bakımından ihlal ayrımı rekabette amaç ve etki bakımından ihlal yazımızda anlatılmıştır.

İnsan Kaynakları: 2024 İş Gücü Piyasaları Kılavuzu

Uyum programlarında en çok gözden kaçan alan insan kaynaklarıdır. Rekabet Kurulunun 21.11.2024 tarihli kararıyla kabul edilen İş Gücü Piyasalarındaki Rekabet İhlallerine Yönelik Kılavuz, işverenler arasında ücret ve diğer çalışma koşullarının birlikte belirlenmesini (ücret tespiti) ve birbirinin mevcut veya eski çalışanlarını istihdam etmeme uzlaşısını (çalışan ayartmama) amaç bakımından ihlal ve kartel olarak nitelendirir. Kılavuza göre bu değerlendirmede işverenlerin çıktı piyasasında rakip olması aranmaz; iş gücü için rekabet eden teşebbüsler rakip kabul edilir. Çalışma koşulları kavramı ücretin yanında zam oranları, yan haklar, izinler, çalışma süreleri ve rekabet etmeme yükümlülükleri gibi unsurları da kapsar.

Ücret anketleri ve sektör karşılaştırmaları da risklidir. Kılavuz, aşağıdaki şartların tümünü sağlayan bilgi değişiminin kural olarak rekabeti sınırlayıcı etki doğurmayacağını kabul eder:

Ortak girişim, devralma veya hizmet sözleşmelerine eklenen “birbirimizin çalışanını almayalım” hükümleri ise ancak asıl anlaşmayla doğrudan ilgili, gerekli ve orantılı olduklarında yan sınırlama sayılabilir. Kılavuza göre süresi belirsiz veya gereğinden uzun, kilit çalışanlar dışındakileri de kapsayan ya da asıl anlaşmanın coğrafi alanını aşan sınırlamalar bu koşulları karşılamaz. Bu nedenle İK ekibinin program kapsamında ayrıca eğitilmesi ve sözleşme şablonlarının bu ölçütlere göre kontrol edilmesi gerekir.

Bayi ve Distribütör İlişkileri: Yeniden Satış Fiyatı

Dikey ilişkilerde en sık görülen ihlal, sağlayıcının bayinin satış fiyatına müdahalesidir. Kurumun Dikey Anlaşmalara İlişkin Kılavuzuna göre alıcının sabit veya asgari satış fiyatının belirlenmesi kesinlikle yasaktır; sağlayıcı ancak sabit veya asgari fiyata dönüşmemek kaydıyla azami fiyat belirleyebilir veya fiyat tavsiye edebilir. Bunun için fiyatın azami veya tavsiye niteliğinde olduğunun fiyat listelerinde ya da ürün üzerinde açıkça belirtilmesi gerekir. Kılavuz, aynı ihlalin dolaylı yollarla da yapılabileceğini vurgular:

Kılavuz ayrıca internet üzerinden satışları genellikle pasif satış olarak kabul eder; prensip olarak her bayi internetten satış yapabilme hakkına sahip olmalıdır ve bayinin kendi internet sitesinden satışının kısıtlanması pasif satış kısıtlaması niteliğindedir. Bayi sözleşmeleri, fiyat listeleri ve satış ekibinin bayilere gönderdiği mesajlar bu ölçütlere göre düzenli olarak denetlenmelidir.

Teşebbüs Birlikleri, Dernek ve Fuar Toplantıları

4054 m.4 yalnız teşebbüsler arası anlaşmaları değil, teşebbüs birliklerinin rekabeti kısıtlayan karar ve eylemlerini de yasaklar. Sektör dernekleri, odalar ve fuarlar rakiplerin meşru biçimde bir araya geldiği yerlerdir; ancak fiyat, kapasite, müşteri, bölge veya ücret konuşulduğu anda meşru toplantı ihlal zeminine dönüşebilir. Programda şu kurallar yer almalıdır: toplantı gündeminin önceden hukuk birimince incelenmesi, toplantı tutanağının tutulması, rekabete hassas bir konu açıldığında itirazın tutanağa geçirilerek toplantının terk edilmesi ve katılım sonrasında kısa bir rapor verilmesi.

Toplantıyı terk etmenin ve anlaşmayı uygulamamanın hukuki karşılığı da vardır: Ceza Yönetmeliği Kılavuzu, rekabeti kısıtlayıcı anlaşmaya konu toplantılara sınırlı katılım sağlayan, anlaşmayı uygulamaktan kaçınan veya rekabetçi davranmayı sürdüren tarafları “ihlale katılımın sınırlı olması” hafifletici unsuru kapsamında örnek olarak sayar. Kurul, pazar payı ve ciro ölçütlerine göre rekabeti kayda değer ölçüde kısıtlamayan anlaşmaları soruşturma konusu yapmayabilir; ancak rakipler arasında fiyat tespiti, bölge veya müşteri paylaşımı ve arz kısıtlaması gibi açık ve ağır ihlaller bu imkânın dışındadır (m.41/2).

Yerinde İnceleme (Baskın) Protokolü

4054 m.15’e göre Kurul, teşebbüslerin defterlerini, fiziki ve elektronik ortam ile bilişim sistemlerinde tutulan her türlü verilerini ve belgelerini inceleyebilir, kopyalarını ve fiziki örneklerini alabilir, belirli konularda yazılı veya sözlü açıklama isteyebilir ve mal varlığına ilişkin mahallinde inceleme yapabilir. İncelemeye gelen uzmanlar, incelemenin konusunu, amacını ve yanlış bilgi verilmesi halinde idari para cezası uygulanacağını gösteren bir yetki belgesi taşır. Engellenme veya engellenme olasılığı varsa sulh ceza hâkimi kararıyla inceleme yapılır.

İncelemeyi hızlandıran teknik imkânların sunulması veya inceleme konusuyla bağlantılı ilave belgelerin kendiliğinden verilmesi, Ceza Yönetmeliği m.7/1-a uyarınca hafifletici unsur olabilir. Engelleme cezası ise gayri safi gelirin binde beşi ve engelleme süren her gün için on binde beştir. Ayrıntılar için yerinde incelemede şirketin hak ve yükümlülükleri ve yerinde incelemenin engellenmesi ve cezası yazılarımıza bakabilirsiniz.

İhlal Tespit Edilirse: Pişmanlık, Taahhüt ve Uzlaşma

İyi işleyen bir programın en somut getirisi, iç soruşturmada ortaya çıkan bir kartelde şirketi pişmanlık başvurusunda öne geçirmesidir. 16.12.2023 tarihli Aktif İşbirliği Yönetmeliğine göre Kurul önaraştırma kararı vermeden önce gerekli bilgi ve belgeleri sunan ilk başvuru sahibine para cezası verilmez ve bu teşebbüsün yöneticileri ile çalışanlarına da ceza verilmez (m.4/1, 4/3). Önaraştırma başladıktan sonra, ihlali ispatlayacak deliller bulunmazken soruşturma raporunun tebliğine kadar başvuran ilk teşebbüs de bağışıklık kazanabilir (m.4/2).

Pişmanlık şartlarından biri de başvuru konusu kartelle ilgili bilgi ve belgelerin gizlenmemesi veya ortadan kaldırılmamasıdır (m.6/1-b). Bu nedenle programdaki “hiçbir şey silinmez” kuralı yalnız baskın günü için değil, ihlal şüphesinin doğduğu andan itibaren uygulanmalıdır. Pişmanlık programı rekabet hukukunda pişmanlık (leniency) programı, taahhüt ve uzlaşma ise taahhüt ve uzlaşma yazılarımızda ayrıntılı olarak anlatılmıştır.

Yıllık Uyum Takvimi Örneği

Sık Yapılan Hatalar

• Uyum programının ceza indirimi sağlayacağını varsaymak; Kurul uygulaması bu yönde değildir ve Yönetmelikte sayılmaz.
• Programı yalnız bir el kitabından ibaret görmek; Kurul uygulamadaki davranışa bakar.
• İK’yı kapsam dışında bırakmak; ücret tespiti ve çalışan ayartmama kartel sayılır.
• Rakiplerle ücret anketlerine Kılavuzdaki beş şartı kontrol etmeden katılmak.
• Dernek toplantısında hassas konu açıldığında sessiz kalmak ve tutanağa itiraz yazdırmamak.
• Baskın günü yetkili kişi veya avukat gelene kadar uzmanları kapıda bekletmek.
• Şüphe doğunca e-posta veya mesaj silmek; bu hem engelleme cezası hem pişmanlık hakkının kaybı riskidir.
• Soruşturma bildirimi geldikten sonra şüpheli uygulamayı sürdürmek; bu ağırlaştırıcı unsurdur.
• İç soruşturma bulgularını hukuki değerlendirme yapılmadan bekletmek ve pişmanlık yarışında geç kalmak.
• Fiyat değişikliklerinin maliyet ve strateji gerekçesini kayda geçirmemek.

Hukukçular Evi Bu Süreçte Ne Yapar?

Hukukçular Evi Ankara olarak şirketlerin satış, bayi, satın alma ve insan kaynakları süreçlerini 4054 sayılı Kanun, 2024 Ceza Yönetmeliği ve Kurum kılavuzları çerçevesinde inceleyerek risk haritası çıkarıyor; şirket diline uygun uyum politikası, sözleşme şablonları ve dernek toplantısı protokolü hazırlıyoruz. Rol bazlı eğitimler ve yerinde inceleme tatbikatları düzenliyor, baskın günü için karşılama ve belge saklama prosedürlerini kuruyoruz. İhlal şüphesi doğduğunda iç soruşturmayı yürütüyor, pişmanlık, taahhüt ve uzlaşma seçeneklerini değerlendirerek Rekabet Kurumu önündeki süreçte şirketi temsil ediyoruz.

Uyum programı kurulumu veya mevcut programınızın gözden geçirilmesi için 0554 648 37 15 numaralı telefondan veya WhatsApp hattımızdan bize ulaşabilirsiniz. Rekabet hukukuna ilişkin hizmetlerimiz Rekabet Hukuku: Soruşturma ve İdari Para Cezaları sayfasında yer alır.

Sıkça Sorulan Sorular

Rekabet uyum programı kurmak zorunlu mu?

Hayır. 4054 sayılı Kanunda şirketlere genel bir uyum programı kurma yükümlülüğü getiren hüküm yoktur. Program gönüllüdür; ancak ihlal halinde yaptırımlar ağır olduğu için özellikle bayi ağı, sektör derneği üyeliği veya yüksek pazar payı olan şirketler için önerilir.

Uyum programı Rekabet Kurulu cezasını azaltır mı?

Kurul bugüne kadar programın varlığını hafifletici unsur kabul etmemiştir (örneğin Banka II, 2013; Aral Oyun, 2016; Sendikasyon Kredileri, 2017). 2024 Ceza Yönetmeliği m.7’de de uyum programı sayılmaz. Ancak programın sağladığı erken durdurma, yerinde incelemeye yardım ve sınırlı katılım gibi sonuçlar ayrı unsurlar olarak indirim sağlayabilir.

Rekabet ihlalinde ceza ne kadar olabilir?

Yasak anlaşma ve hâkim durumun kötüye kullanılmasında yıllık gayri safi gelirin yüzde onuna kadar; ihlalde belirleyici etkisi olan yönetici veya çalışana teşebbüse verilen cezanın yüzde beşine kadar idari para cezası verilir (4054 m.16/3-4).

Yerinde incelemeyi engellemenin cezası nedir?

Gayri safi gelirin binde beşi oranında idari para cezası ve engelleme süren her gün için on binde beş oranında ek ceza uygulanır. 2026 için sabit cezaların alt sınırı 302.484,86 TL’dir. İncelemenin sonradan mahkeme kararıyla yapılması cezayı ortadan kaldırmaz.

Rakip şirketle eleman almama anlaşması yapılabilir mi?

Bağımsız bir “eleman almama” anlaşması İş Gücü Kılavuzuna göre amaç bakımından ihlal ve karteldir. Ancak meşru bir ortak girişim veya devralma anlaşmasına bağlı, doğrudan ilgili, gerekli ve orantılı bir sınırlama yan sınırlama sayılabilir.

Sektörel ücret anketine katılmak yasak mı?

Yasak değildir; ancak İş Gücü Kılavuzuna göre bilgi değişiminin bağımsız üçüncü tarafça yürütülmesi, verilerin anonim, en az üç aylık ve en az on katılımcıdan oluşması ve hiçbir katılımcının payının yüzde yirmi beşi aşmaması halinde kural olarak rekabeti sınırlayıcı etki doğurmayacağı kabul edilir.

Dernek toplantısında rakip fiyattan söz ederse ne yapmalıyım?

Konuya katılmadan itirazınızı tutanağa geçirtip toplantıyı terk etmeniz ve durumu hukuk birimine bildirmeniz gerekir. Sessiz kalmak katılım olarak yorumlanabilir; anlaşmayı uygulamamak ve sınırlı katılım ise Ceza Yönetmeliği m.7/1-c kapsamında değerlendirilebilir.

İç soruşturmada kartel bulursak ne yapmalıyız?

Belgeleri korumalı, hukuki değerlendirmeyi hızla yapmalı ve pişmanlık başvurusunu değerlendirmelisiniz. Önaraştırma kararından önce ilk başvuran teşebbüse ve yöneticilerine para cezası verilmez; sonraki başvurularda indirim oranları sıraya göre düşer.

Uzlaşma ile ne kadar indirim alınabilir?

Soruşturma başladıktan sonra ihlalin varlığı ve kapsamı kabul edilerek yapılan uzlaşmada yüzde yirmi beşe kadar indirim uygulanabilir; uzlaşılan ceza ve metin dava konusu yapılamaz (4054 m.43).

Bayilere tavsiye fiyat bildirmek yasak mı?

Yasak değildir. Dikey Anlaşmalar Kılavuzuna göre tavsiye veya azami fiyat bildirilebilir; ancak fiyatın tavsiye niteliğinde olduğu açıkça belirtilmeli ve prim, teslimat veya fesih tehdidiyle sabit ya da asgari fiyata dönüştürülmemelidir.

Uyum programı ne kadar sıklıkla güncellenmeli?

Kanunda bir süre yoktur. Uygulamada risk haritası ve politika metninin en az yılda bir, ayrıca 2023 Aktif İşbirliği Yönetmeliği, 2024 Ceza Yönetmeliği ve 2024 İş Gücü Kılavuzu gibi mevzuat değişikliklerinden sonra gözden geçirilmesi önerilir.